Þínar fréttir, þín skoðun

Ljósmyndun er glæpur

Höfundur: Sigurður Jónas Eggertsson - Áhugaljósmyndari / Tölvunarfræðingur
Flokkur: Atvinnumál, Fjölmiðlar, Lögfræði, Óflokkað, Viðskipti  

Í Héraðsdómi Þann 20. október féll dómur þar sem kært var fyrir brot á iðnaðarlögum. Brotið fólst í því að hjón höfðu tekið ljósmyndir í stúdíói á heimili sínu án þess að hafa meistara til forstöðu. Þau Börkur og María stofnuðu Auglýsingastofu 2005 og voru með vefsíðuna Brosbörn þar sem þau kynntu að María tæki starfrænar myndir.

Á heimasíðu þeirra kom fram að María væri grafískur hönnuður og ekki væri starfandi lærður ljósmyndari á stofunni. Vakin skal athygli á því að ljósmyndun og myndvinnsla er hluti af námi í grafískri hönnun.

Öll vitnin lýstu því yfir að þau hefðu vitað að hún væri grafískur hönnuður en ekki ljósmyndari og því er ekki hægt segja að hún hafi villt á sér heimildir. Fólk hafði frétt af henni á mismunandi hátt, litist vel á fyrri verk og viljað fá myndir teknar af Maríu.

Ljósmyndun hefur stökkbreyst á síðustu árum, stafræn tækni tekið við og áhugi á ljósmyndun stóraukist. Við stafræna ljósmyndun og myndvinnslu eru ekki notuð nein spilliefni eins og tíðkaðist með filmum. Þar með eru úr sögunni einu haldbæru rökin fyrir því að takmarka þurfi atvinnufrelsi þeirra sem vilja starfa við ljósmyndun á Íslandi.

Ljósmyndun sem iðngrein er orðin að tímaskekkju og á að leiðrétta hið fyrsta enda stangast löggjöfin á við ákvæði stjórnarskráarinnar um atvinnufrelsi en atvinnufrelsi má eingöngu takmarka ef almannahagsmunir krefjast þess. Þess má geta að Það eru fá lönd í heiminum sem vernda ljósmyndun á sambærilegan hátt og gert er hér á landi.

Sem dæmi um hve galið þetta er þá má hver sem er auglýsa sig sem myndatökumann og taka myndskeið við hvaða tilefni sem er en ætli hann að taka ljósmyndir þá brýtur hann lög. Þrátt fyrir að sama myndavélin sé nýtt til beggja verka, en nýjustu stafrænu ljósmyndavélarnar geta tekið myndskeið og hljóð líka.

Það ætti því að vera auðsótt til löggjafans að fá þessu breytt, fella ljósmyndun út úr iðnlöggjöfinni. Eina sem við þurfum að gera er að vekja athygli á þessum breyttu forsendum. Fleiri starfsgreinar þurfa á ljósmyndum að halda og er kennsla í ljósmyndun orðin hluti af þeirra námi, eins og segir hér að ofan um grafíska hönnun. Mun fleiri stunda líka ljósmyndun sem áhugamál og hafa sótt sér námskeið og stundað sjálfsnám. Það er stjórnarskrárbundinn réttur þessa fólks að fá að starfa við það sem það kýs sér, skaði það ekki almannahagsmuni og það er vandséð að ljósmyndaþjónusta þessa fólks skaði nokkurn nema einokunarstöðu Ljósmyndara.

Ný samvinnuhreyfing: Leið úr ánauð

Höfundur: Jón Karl Stefánsson - Framkvæmdarstjóri
Flokkur: Atvinnumál, Efnahagsmál, Rekstur, Samfélagið, Viðskipti  

Samfélagið sem við búum í og hagkerfið sem við notum til að deila gæðum þess er stéttskipt, bæði hvað varðar áhrifasvið ákvarðana og það hvernig afrakstri framleiðslunnar er skipt. Þetta er augljóst í öllum hefðbundum fyrirtækjum, bæði þeim sem eru í einkaeign og þeirra sem eru í eigu hins opinbera. Það stjórnarfyrirkomulag sem við erum alin upp við og þekkjum best er stigveldisstjórn þar sem skipanir fara einungis í eina átt; frá „yfirmönnum“ til „undirmanna“. Því neðar sem hver og einn er staðsettur í þessum pýramída, þeim minna vægi hafa hagsmunir, vilji og ákvarðanir hans eða hennar. Undirmönnum ber skylda að hlýða skipunum yfirmanna sinna, ekki öfugt.

Útfærslan er mismunandi eftir því hvort fyrirtæki eru einkarekin eða í eigu hins opinbera, en niðurstaðan er hin sama. Í einkafyrirtækjum eru fjármagnseigendurnir sjálfir á toppnum í öllum nema algjörum undantekningartilvikum. Þeir hafa þá stöðu að þurfa ekki að taka við skipunum og geta tekið stærri ákvarðanir og mótað stefnu, markmið o.s.frv. Um leið njóta þessir sömu einstaklingar efnahagslegra yfirburða með því að hafa einkarétt á ráðstöfun hagnaðar auk þess að hafa möguleika á því að ákveða laun sín eða þóknun sjálf eða sjálfir. Undantekningar á frelsi eigendanna til að ákveða þessi atriði eftir eigin höfði eru einkum tengdar því hvort þær stangist á við opinber lög en einnig geta fjármagnseigendurnir lent í vandræðum ef undirmenn þeirra geta náð samstöðu til að neita að veita þeim vinnuafl sitt og knýja þá til að samþykkja einhverjar tillögur.

Ágreiningur fjármagnseigenda við hið opinbera er hinsvegar ekki endilega svo alvarlegur, enda tryggja landslög og stjórnarskrár ríkja, til dæmis Íslands, vald fjármagnseigenda. Einkarétturinn er friðhelgur samkvæmt stjórnarskrá og ríkið getur beitt löggæslu til að verja fjármagnseigendur ef svo stendur á. Þar sem þetta fyrirkomulag er á margan hátt grundvöllurinn fyrir stjórnun alls samfélagsins, ná umsvif fjármagnseigenda langt út fyrir fyrirtækið, eða fyrirtækin sem þeir eiga. Þeir geta, eins og undirmenn, bundist samtökum og unnið með öðrum fjármagnseigendum til að ná fram sameiginlegum markmiðum og sigrast á sameiginlegum hindrunum. Þetta er einmitt tilgangur félaga eins og Samtaka atvinnulífsins, Vinnuveitendasambandsins o.fl. Fjármagnseigendur hafa auk þess yfirburðastöðu miðað við eignalaust fólk til að hafa áhrif á þróun stjórnmála í samfélaginu. Hægt er að fjármagna þá stjórnmálamenn eða flokka sem hafa stefnu sem hentar hagsmunum þeirra, notað hluta af rástöfunartekjum fyrirtækisins til að koma sínum sjónarmiðum á framfæri í gegnum fjórða valdið og kaupa mikilvægar samfélagsstofnanir.

Það sem vegur þyngst er að auðvaldið og ríkisvaldið eru ekki þeir andstæðingar sem oft er látið af; þvert á móti. Ríkisvaldið, sem við fengum í arf frá Danmörku, varð til út frá tilraunum fjármagnseigenda, aðalsins og kirkjunnar til að koma sér saman um leikreglur um hvað ætti að gera ef hagsmunaárekstrar yrðu á milli einhverra úr þessum hópum. Konur og eignarlausir karlmenn fengu hvorki að taka þátt í að móta lagaumhvefi ríkisins né heldur að kjósa lengst framan að. Skipulag ríkisins var því hannað af eignafólki, aðli og klerkum eftir hagsmunum þeirra sjálfra og þær stofnanir sem ríkisvaldið tók að sér voru þessu marki brenndar. Þetta á við um allar opinberar stofnanir, hvort sem það er almenna skólakerfið, lögregluna o.s.frv. Þegar eignalaust fólk fékk loks atkvæðisrétt voru grunnstoðir ríkisins þegar komnar upp, í þágu auðvalds, kirkju og aðals.

Grunnskipulag ríkisstofnanna er samskonar hvar sem litið er. Ákvörðunartaka er þar eins lagskipt og í einkafyrirtækum, undirmönnum ber að hlýða yfirmönnum og sætta sig við lægri sneið af kökunni en yfirmenn. Fyrir venjulega starfsmenn eru ríkisfyrirtæki nánast nákvæmlega eins og einkafyrirtæki. Starfsmenn í lægstu þrepum stigveldisins eru þar jafn valdalitlir, hafa jafn ítil áhrif á skiptingu sameiginlegra gæða og á stefnumótun eins og sambærilegir starfsmenn einkafyrirtækja. Miðað við samofna sögu ríkis og auðvalds þyrfti enginn að undrast þetta.

Staða fólks í þessu þrepaskipta kerfi er ákveðin og lögbundin. Það er í mörgum tilfellum refsivert að óhlýðnast fyrirmælum yfirboðara og það eru ríkisstofnanir sem sjá um að handsama og dæma hina seku. En það eru ekki einungis fastmótuð lög sem tryggja að þetta kúgandi fyrirkomulag helst í sessi. Það hefur verið meitlað í vitund okkar sem eðlilegt á svo árangursríkan máta að það þarf ekki að beita þvingunum til að viðhalda því nema í undantekningartilvikum. Við lærum frá barnæsku þau hegðunarmynstur sem þarf til að halda grunngerð stigveldisins. Börn eiga að hlýða kennurum sínum, breyta um hegðun þegar bjalla glymur og gera hluti gegn eigin vilja. Við eigum að hlýða einkennisklæddum, sætta okkur við heimskulegar ákvarðanir og fyrst og fremst að halda okkur frá því að taka þátt í mótun samfélagsins. Þetta lærum við á vinnustaðnum og í samskiptum við hið opinbera. Okkar hlutverk er að vinna og neyta; hlýðni kunnum við. Þetta höfum við lært svo rækilega að þegar í harðbakkan slær og kreppa skellur á dettur fæstum okkar annað í hug en að mótmæla og biðla til yfirvaldsins. Við kvörtum til alþingis og viljum önnur andlit í sömu stöður. Að breyta um strúktúr eða taka málin í grundvallaratriðum í eigin hendur er ekki það fyrsta sem lagt er í. Við mótmælum kónginum og setjum nýjan í hans stað þó að við vitum það, innst inni, að grundvallarstrúktúrinn í þessu stéttskipta, stigveldisstýrða auðvaldssamfélagi, stendur eftir sem fyrr.

Áhrifin af því að skipta um flokka eða fólk á þingi getur í besta falli leitt til smávægilegra fegurðaraðgerða á sjúkri samfélagsgerð. Til að skapa mannúðlegt samfélag þarf meira til. Það krefst smíði nýrrar samfélagsgerðar og, það sem er allra mikilvægast, það krefst breytinga á því hvernig við hugsum.

Enginn vill láta kúga sig, firra sig lífsverki sínu og tilveru eða vinna til að þjóna hagsmunum annarra á meðan eigin hagsmunir sitja á hakanum. Líf undir slíkum kringumstæðum er líf þrælsins. Af því leiðir að réttlátt samfélag er samansett á þannig máta að hver og einn getur haft áhrif á sitt nánasta umhverfi að svo miklu leiti sem ákvörðunin hefur áhrif á viðkomandi og að hver og einn getur valið sjálf eða sjálfur hvað vinnuaflið er notað í. Réttlátt samfélag er samfélag frjálsra jafningja.

Hér má skjóta inn í að hugtakið jöfnuður misskilja margir á þann hátt að það tákni að allir séu eins og að valdi sé beitt til að tryggja að svo verði. Því skal árétt að þegar sagt er að jöfnuður ríki meðal fólks í þessu samhengi táknar það að hver og einn hefur jafnan atkvæðisrétt í ákvörðunartöku og hver annar. Tvær manneskjur þurfa ekki að hafa sömu áhugamál, sama útlit, sömu hæfileika eða drauma til að vera jafningjar.

Hversvegna róttæk samvinnufélög?

Að mynda róttæka, byltingasinnað samvinnu- og sameignarfélag er liður í að koma á fót réttlátara samfélagi. Kannski dettur einhverjum í hug kaupfélögin og Samband samvinnufélaga (sambandið) í hug þegar minnst er á slík félög. En þó margt ágætt megi segja um þau, var sambandið hvorki byltingarafl né róttækt. Kaupfélögin, eins og þau voru á Íslandi, héldu eftir sama kúgunarstrúktúr og ríkir annarsstaðar í samfélaginu. Þau voru með stigveldisformgerð, launa- og valdamisræmi og þeim var stórkoslega miðstýrt. Slík stofnun er ekki það sem við þurfum. Við þurfum félög sem er stýrt á sama máta og það samfélag sem við óskum okkur að verði til. Þessi félög þurfa að verða grunnstoð samfélagsins svo að hugtakið „samfélag“ beri nafn með rentu. Við getum öll byrjað að mynda samvinnufélög af þessu tagi.

Verkefni samvinnufélags geta verið af hvaða tagi sem er. Þau geta núist um að ljúka skammtímaverkefnum, eins og uppbygingu húsnæðis, að halda mannfögnuði eða framkvæma félagslega aðgerð. Þau geta einnig verið langtímaverkefni, eins og varanlegur vinnustaður fólks, hverfishreyfing, tækniþróun og framleiðsla o.s.frv. Hvað félagið starfar við er ekki það sem greinir það frá einkareknum gróðafyrirtækum eða opinberum stofnunum. Ýmsar leiðir eru til og mismunandi félagsform geta verið við hæfi í mismunandi tilfellum.

Margar aðferðir hafa verið þróaðar til að stýra róttæku samvinnufélagi. En það má til sanns vegar færa að sum einkenni eru betur prófuð og vinsælli en önnur og það hlýtur að teljast eðlilegt að notast við þá formgerð sem reynst hefur happadrjúgust. Það sem helst einkennir vel heppnuð samvinnufélög er eftirfarandi: Í þeim eru allir meðlimir jafnir eigendur og enginn starfsmaður er ekki eigandi. Félagið notast við ákvörðunarferli sem líkist svokallaðri „consensus“ fundarstjórn (sem hefur verið kallað einróma ákvörðunarferli); þ.e. þess er bæði gætt að minnihlutinn geti ekki kúgað meirihlutann, en einnig að meirihlutinn geti ekki kúgað minnihlutann. Oft er það þannig að þó að einungis fáir séu andsnúnir einhverri hugmynd eru það einmitt þessir fáu sem verða fyrir mestum áhrifum af ákvörðuninni. Þessi tegund fundargerðar er margprófuð og japönsk stórfyrirtæki og svokölluð elítufyrirtæki á borð við lögfræðingafélög í Bandaríkjunum nota gjarnan þetta ákvörðunartökuform. Það krefst þó ákveðni að tileinka sér þau vinnubrögð sem þarf til að vel gangi. Í róttækum samvinnufélögum er þess einnig gætt að ábyrgðum er dreift jafnt á meðlimi; sum málefni eru þess eðlis að ekki þarf að funda um ákvarðanir sem gilda um þær. Í róttækum samvinnufélögum er þess einnig gætt að klíkur myndist ekki sem geta tekið að sér raunveruleg völd í félaginu og gert það að stigveldi í raun. Þess verður að gæta að ekki verði stéttskipting á milli „stjórnenda“ eða „samþættara“ og annarra; slíkt gæti leitt til einræðis stéttar sem Michael Albert og fleiri hafa kallað samþættunarstéttina (coordinator class); en færa má rök fyrir því að sú stétt hafi einmitt tekið öll völd eftir valdatöku sósíalistaflokka austur Evrópu á fyrrihluta tuttugustu aldarinnar. Loks þurfa róttæk samvinnufélög að stunda samskipti við önnur aðskild félög á sama jafningjagrunni og stunduð eru innan félagsins.

Eins og áður segir getur samvinnufélag haft hvaða grunnvirkni sem er. En brýnast er að byrja þar sem vald almennings ætti að vera, en er ekki. Fyrsta stopp eru án efa verkalýðsfélögin. Þau eru í dag einmitt mynduð í sama form og önnur í auðvaldinu: Einskonar stétt yfirmanna, samþættara og stjórnenda hafa þar öll raunveruleg völd og móta stefnuna. Eftir að fjármálakreppan skall á varð öllum ljóst að verkalýðshreyfingin í núverandi mynd er dauð: Hún sinnir ekki hagsmunum verkalýðsins og er ekki það afl sem okkur skortir svo mjög í dag.

Það fylgja því mörg erfið verkefni að starfa í samvinnufélagi. Ævilöng félagsmótun í stigveldiskerfi hverfur ekki á augabragði og persónulegur ágreiningur eða mannlegur breyskleiki kemur oft betur í ljós þegar ekki er hægt að skýla sér bakvið stöðu innan valdastrúktúrsins. En þetta er einmitt einn mikilvægasti þáttur samvinnufélagsins og ástæðar er til að koma því fram. Við þurfum að læra að taka ábyrgð og fara með frelsi. Við þurfum að læra samvinnu og sameiginlega ákvörðunartöku og skilja að við berum öll ábyrgð á samfélaginu. Þetta lærum við best með því að æfa okkur og fá reynslu. Með tíð og tíma verða vinnuferlin í flötum strúktúr jafn sjálfsögð og yfirvaldslýðni og goggunarröð er

Einkabankar búa til lögeyri landsins

Höfundur: Jón Þór Ólafsson - stjórnmálafræðingur
Flokkur: Efnahagsmál, Stjórnmál, Viðskipti  

Thomas Jeffersson, höfundur sjálfstæðisyfirlýsingar Bandaríkjanna og þriðji forseti þeirra, varaði við því að afhenda einkabönkum valdið til að gefa út gjaldmiðil þjóðarinnar. Varúðarorð hans eiga vel við í dag, en hann sagði: „Ef bandaríska þjóðin leifir einkabönkum nokkurn tíma að stjórna útgáfu þjóðargjaldmiðilsins, fyrst með verðbólgu, síðan með verðhjöðnun, þá munu bankarnir og einkafyrirtækin sem vaxa upp í kringum þá svipta fólkinu öllum þeirra eigum þar til börnin þeirra vakna heimilislaus í landinu sem forfeður þeirra byggðu.“

Peningakerfi Íslands í dag

Landslög segja að íslenska krónan skuli vera lögeyrir og í henni skuli innheimta skatta. Allir sem vilja lifa og starfa á Íslandi verða því að eiga og versla með íslenskar krónur. Alþingi fól Seðlabankanum ábyrgð á því að stuðla að stöðugu verðlagi ásamt valdi til að gefa út gjaldmiðilinn. Seðlabankinn afhenti hins vegar einkabönkum valdið til að skapa mikinn meirihluta nýrra krónupeninga og hugðist fjarstýra verðstöðuleikanum. Við lifum og störfum í rústum þessa peningakerfis.

Innbyggð kaupmáttarskerðing

Eitt meginmarkmið Seðlabanka Íslands er að kaupmáttur krónunnar lækki um 2,5% árlega. Þetta skal gert með því að auka magn nýrra peninga meira en magn vöru og þjónustu sem þeir kaupa. Í daglegu tali heitir þessi kaupmáttarskerðing verðbólga. Í peningakerfinu eru nýir peningar skapaðir og settir í umferð til að valda stöðugri kaupmáttarskerðingu.

Innbyggður ójöfnuður

Fjármálafyrirtæki í einkaeigu hafa svo lögvarin forréttindi til að skapa mikinn meirihluta nýrra peninga og til að fá á stýrivöxtum það litla sem Seðlabankinn býr til sjálfur. Hvoru tveggja eykur lánsfé einkabankanna sem gerir það ódýrara en veldur verðbólgu í kjölfarið. Bróður partur af lánsfé fer til hinna efna mestu sem mesta lánsvild hafa. Meðan verðbólgan fer verst með fátæka þegar verð á nauðþurftum hækkar. Peningakerfi Íslands niðurgreiðir því lánsfé til hinna ríku með verðbólguskatti á almenning. Ójöfnuður er innbyggður í peningakerfið.

Innbyggð óhagkvæmni

Allar krónur á Íslandi fara því í umferð sem skuld við einkaaðila sem ómögulegt er að endurgreiða þar sem aldrei eru í umferð nægar krónur til að borga bæði höfuðstólinn, þ.e. upprunalega lánið, og vextina sem á hann falla. Aukin gjaldþrot, og kostnaðurinn sem af þeim hlýst, er því byggður inn í peningakerfið.

Innbyggður óstöðuleiki

Seðlabankinn reynir svo að fjarstýra peningaútgáfu einkabankanna og stuðla þannig að stöðuleika. Tölur frá Seðlabankanum sjálfum sýna hve algerlega honum hefur mistekist að tryggja þannig stöðuleika á verðlagi og í hagkerfinu í heild.

Leiðréttingin er einföld

Þessar kerfisvillur þarf að leiðrétta og það er einfalt. Fyrst þarf að taka af einkaaðilum valdið til að búa til lögeyrir landsins. Svo þarf að finna aðra leið til að koma nýjum peningum í umferð og gera það án vaxta.

Í stað þess að Seðlabankinn reikni fyrst hvað mikið þarf að skapa af nýjum peningum og reyna svo að fjarstýra hve mikið einkabankar skapa, þá getur Seðlabankinn sjálfur gefið út alla nýja peninga. Í stað þess að nýir peningar fara í umferð á vöxtum og í gegnum fjármálafyrirtæki sem taka þóknun fyrir að úthluta þeim til útvalinna, þá geta nýir peningar farið í umferð sem greiðsla frá ríkinu fyrir betra velferðarkerfi og til að borga upp skuldir ríkissjóðs.

Þessar kerfisvillur eru þær sömu og fyrir hrun. Í peningakerfi Íslands er enn innbyggður ójöfnuður, óhagkvæmni og óstöðugleiki. Umræðu og úrbóta er þörf.

Gylfa úr ráðherrastóli

Höfundur: Jón Þór Ólafsson - stjórnmálafræðingur
Flokkur: Efnahagsmál, Stjórnmál, Viðskipti  

Í ljósi þess að Gylfi afvegleiddi þingið og upplýsti þjóðina ekki um að gengistryggð lán væru að mati sérfræðinga ólögleg heilu ári áður en dómur Hæstaréttar staðfesti það…

Í ljósi þess að afvegleiðsla Gylfa leiddi til þess að Alþingi tók ekki af skarið til að leiðrétta stöðu lántakenda gengistryggðu lánanna…

Í ljósi þess að aðgerðaleysi Gylfa leiddi til þess að lántakendur gengistryggðu lánanna lifðu við óréttlæti og óöryggi ári lengur en þeir hefðu þurft að þola…

Í ljósi þess að afvegleiðsla og aðgerðaleysi Gylfa leiddi til þess að nýi Landsbankinn, sem er í eigu ríkisins, keypti gengistryggðu lánin á of háu verði af þrotabúi gamla Landsbankans, sem endar svo í vasa stórra fjárfesta…

Í ljósi þess að Gylfi Magnússon var í stjórn Samtaka Fjárfesta á árunum 2001-2007, rétt áður en hann settist í stól viðskiptaráðherra…

Í ljósi þess að betra samfélag krefst þess að ráðherrar fari að taka ábyrgð á misgjörðum sínum og mistökum…

…Þá er kominn tími fyrir Jóhönnu Sigurðardóttur að víkja Gylfi Magnússyni úr embætti ráðherra.

Staðreyndastífla Kristins H Gunnarssonar

Höfundur: Gunnar Jóhannsson - bóndi
Flokkur: Efnahagsmál, Stjórnmál, Viðskipti  

Þegar maður les grein Kristins H Gunnarssonar í Fréttablaðinu 22.06 veltir maður fyrir sér hvort fréttamiðlar birti hvaða vitleysu sem er á prenti.

Kristinn heldur því fram að það sé einskonar lögmál að ef einn greiðir ekki skuld sína þá þurfi eihver annar að gera það.
Hann hefur miklar áhyggjur af þeirri leiðréttingu sem gengistryggðu lánin munu fá eftir dóm hæstaréttar því sú leiðrétting muni færast með einhverjum dularfullum hætti yfir á aðra skattgreiðendur.

Auðvitað munu skattgreiðendur ekki þurfa að taka á sig krónu af þessum leiðréttingum heldur eru það þeir sem eiga kröfurnar.
Og hverjir eiga þær? Það eru eigendur lánastofnananna sem eru að stærstum hluta erlendir kröfuhafar sem margir hverjir keyptu þessar kröfur með allt að 95% afföllum. M.ö.o. eru það þeir sem ætluðu sér að hagnast ótæpilega á falli íslensku krónunnar sem eru að fá þennan skell að stærstum hluta. Það má aftur á móti færa rök fyrir því að lánastofnanirnar sem um ræðir þurfi að taka á sig eitthvert tap og skerða þar með skatttekjur ríkisins sem því nemur en ríkið mun einnig hagnast verulega á þessu þar sem leiðréttingin mun virka sem vítamínsprauta inní atvinnulífið og hagkerfið í heild og auka þannig skatttekjur ríkissins á móti.

Það er með öllu óskiljanlegt að Kristinn H Gunnarsson og nú síðast Mörður Árnason skuli ekki fagna því innilega þegar efnahagsböðlarnir sem ætluðu að hagnast á falli krónunnar séu látnir taka það fall sjálfir.

Um stjórnlagaþing

Höfundur: Einar Þorbergsson -
Flokkur: Samfélagið, Stjórnmál, stjórnsýsla, Viðskipti  

Nauðsynlegt er að takmarka aðkomu alþingismanna að væntanlegri stjórnarskrá. Þeir eiga að hafa sama rétt og hinn almenni borgari  þ.e. að greiða atkvæði um stjórnarskrána í sérstakri þjóðaratkvæðisgreiðslu, en ekki einhverju sem hengt er við þingkosningar.

Hin nýja stjórnarskrá þarf að fela í sér að menn sitji ekki bæði að löggjafavaldinu og framkvæmdavaldinu (og ég tala nú ekki um dómsvaldinu). Í raun þarf ekki að hafa ráðherra heldur ósköp venjulega embættismenn, sem skipt er um þegar breytingar verða á alþingi. Hægt er að hafa nefnd (sem hvort sem er er til staðar, sbr. uitanríkismálanefnd og fl.) og að embættismaðurinn (mennirnir) mæti þar á hvern fund.

Það þarf að fækka alþingismönnum niður í 41 og til þess að lög verði samþykkt þurfa 21 þingmenn að greiða atkvæði með lögunum (ekki einfaldur meirihluti).

Nauðsynlegt er að skapa aðhald á alþingismenn og ég álít að best sé að láta auð atkvæði og þá sem heima sitja skila auðu þingsæti. (sparnaður á tíma og fé sem ekki veitir af). Ef þetta hefði verið við lýði þegar kosið var til alþingis síðast þá væru núna 11-12 auð þingsæti í sölum alþingis og mánaðarlegur sparnaður 6-8 miljónir.

Nú kann svo að fara að ekki nái 21 þingmaður kjöri (þannig að auð sæti séu fleiri en þingmenn, eða að ekki sé hægt að mynda meirihluta) þá ber að kjósa upp á nýtt innan 18 mánaða og á meðan fara stóru málin í þjóðaratkvæði. Þetta skapar aðhald því þá verða þingmenn að leggja sig fram alt kjörtímabilið en ekki bara á fjögurra ára fresti.

Ég vil taka það fram að alþingi rita ég með litlum staf sem undirstrikar takmarkalausa vanvirðingu mína á þessari stofnun og starfsmönnum hennar, sem hafa algjörlega brugðist trausti umbjóðenda sinna.

Er sviksemi í fyrirtækjum?

Höfundur: Hulda Ragnheiður Árnadóttir - Msc. í alþjóðabankastarfsemi og fjármálum, framkvæmdastjóri www.ryni.is
Flokkur: Rekstur, stjórnsýsla, Viðskipti  

Það er þekkt sjónarmið að hneykslismálin komi alltaf upp hjá öðrum. Í íslensku viðskiptalífi var ekki mikið rætt um sviksemi í fyrirtækjum fyrr en eftir að fjármálakreppan hófst. Fyrirtæki gáfu forvarnarstarfi gegn sviksemi ekki nægan gaum á meðan allt lék í lyndi í viðskiptalífinu.

Öll fyrirtæki geta staðið frammi fyrir svikum á einhverjum tímapunkti. Þegar fjallað er um varnir gegn sviksemi er gjarnan talið að þrír þættir séu miklir áhrifavaldar í fyrirtækjum. Það er þrýstingur, réttlæting og tækifæri, gjarnan nefnt „sviksemisþríhyrningurinn“. Ef öll þessi atriði fara saman virðist sem veruleg hætta sé á sviksemi. Það sem er átt við með þrýstingi er þörf einstaklings fyrir aukið fjármagn. Það getur t.d. verið spilafíkn, áfengis- og vímuefnaneysla eða annar hvati sem krefst aukins fjármagns. Réttlæting er atriði sem starfsmaður notar sér í hag. Það getur t.d. átt við skort á eftirlitsþáttum, „enginn mun veita því athygli að ég fæ lánaða þessa peninga tímabundið… ég skila þeim aftur þegar betur stendur á….“. Síðast en ekki síst eru það tækifærin. Ef fyritækið skapar tækifæri fyrir starfsmanninn, þá er líklegt að hann nýti þau ef hann telur nær öruggt að hann komist upp með það. Tækifærin skapast m.a. með ófullnægjandi aðgreiningu starfa og lélegum verkferlum innan fyrirtækisins.

Það er ekki lengur spurning um hvort starfsmenn stundi sviksemi, heldur hversu umfangsmikil svikin eru. Huga þarf sérstaklega að vörnum gegn svikum ef koma á í veg fyrir að þau eigi sér stað. Þær stofnanir og fyrirtæki sem láta hjá líða að byggja upp innri varnir og eftirlit, ættu að búast við því að fyrr eða síðar muni þau standa frammi fyrir því að svik starfsmanna verði að raunveruleika. Afleiðingarnar geta verið rekstrarvandi og orðsporshnekkir eða jafnvel gjaldþrot.

Aðskilnaður starfa og dreifing ábyrgðar minnka möguleika á sviksemi. Við gerð verkferla og skipulags innan fyrirtækja er mikilvægt að aðskilnaður starfa við bókhald, uppgjör og tekjuskil sé tryggður. Einnig er aðskilnaður starfa með mikla villuhættu mikilvægur og ávallt þarf að tryggja að tveir eða fleiri starfsmenn komi að flóknum verkefnum til að draga úr áhættu fyrirtækisins. Auk siðareglna og aðgreiningar starfa eru vandaðir verkferlar og gott eftirlit lykilþættir til að draga úr líkum á sviksemi.

Val stjórnenda um aðferðafræði

Í ljósi þess sem framan greinir, eru tvær leiðir til að nálgast sviksemi frá sjónarhóli fyrirtækja. Sviksemi verður ekki flúin með því að veita henni ekki athygli. Takast þarf á við sviksemi með einhverjum hætti og því skynsamlegast að byrja á grunninum, sem eru siðareglur og verkferlar. Síðan þarf að tryggja að eftirlit í fyrirtækjum og stofnunum sé með þeim hætti að starfsmenn geri ekki ráð fyrir að komast upp með sviksemi í þeim.

Fyrsta skref í vörnum gegn sviksemi er að útrýma a.m.k. einu atriði af þremur í sviksemisþríhyrningnum sem nefndur var í upphafi greinarinnar. Þó að þrýstingur og réttlæting sé fyrir hendi gerist lítið ef tækifærin eru ekki til staðar. Ef þrýstingur og tækifæri eru fyrir hendi, dregur vissan um reglulegt eftirlit verulega úr kjarki starfsmanna til að fara á svig við siðareglur fyrirtækisins. Ábyrgðin er hjá stjórnum fyrirtækja og stofnana, þær þurfa að móta stefnuna um hvaða kröfur eru gerðar til stjórnenda og starfsmanna.

Þegar starfsmenn eiga von á innri endurskoðun hvenær sem er, eru þeir ólíklegri til að leggja í að gera hluti sem stangast á við reglur fyrirtækisins. Ef eftirlit er virkt og starfsmenn sýna frumkvæði er líklegra að svik uppgötvist snemma, sem dregur úr áhrifum svika og afleiðingum á fyrirtækið. Innri endurskoðun óháðra aðila er því mikilvæg í aðgerðum gegn sviksemi.

Almenningur skuldar ekki erlend lán

Höfundur: Gunnlaugur Kristinsson - löggiltur endurskoðandi
Flokkur: Efnahagsmál, Fjármál, Viðskipti  

Áhugaverð frétt birtist í Morgunblaðinu þann 11. nóvember síðastliðinn um fund á vegum Orators , félags laganema við HÍ. Á þeim fundi var rætt um gengistryggð lán og hugsanlegt ólögmæti þeirra. Sérstaklega þótti mér áhugavert mat Eyvindar G. Gunnarssonar, lektors við lagadeild HÍ, um ólögmæti gengistryggingar á grundvelli laga um vexti og verðtryggingu. Ástæðan er sú að Eyvindur var starfsmaður nefndarinnar sem samdi frumvarpið og hann ætti því að vera sá maður sem einna best veit hver tilgangur frumvarpsins átti að vera.

Nokkuð hefur verið fjallað um lögmæti gengistryggingar lána undanfarið og hefur þar fremstur í flokki farið Björn Þorri Viktorsson hrl. sem meðal annars hefur hafið málarekstur vegna þeirra. Allt þetta er af hinu góða en mér hefur fundist vanta meiri dýpt í umræðuna og að ekki hafi verið farið nægjanlega vel yfir þau lög sem á málinu taka, a.m.k. ekki í hinni opinberu umræðu. Nær eingöngu hefur verið vísað til laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu í því samhengi og mun ég því ekki fara sérstaklega yfir ákvæði þeirra laga í umfjöllun minni. Þó er rétt að geta að lögin gegna lykilhlutverki í þessu sambandi því þau banna að skuldbindingar í íslenskum krónum séu uppreiknaðar miðað við dagsgengi erlendra gjaldmiðla.

Í ýmsum lögum er fjallað um erlend lán, gengistryggingu, gjaldmiðla oþh. og ef þau eru lesin í samhengi fær undirritaður ekki betur séð en að lán í erlendri mynt og gengistrygging skuldabréfalána sé óheimil ef um viðskipti á milli innlendra aðila er að ræða.

Íslenska krónan er eini lögmæti gjaldmiðill landsins

Í fyrsta lagi má nefna lög nr. 22/1968 um gjaldmiðil Íslands. Í fyrstu grein þeirra laga segir skýrlega: „Gjaldmiðill Íslands nefnist króna, er skiptist í hundrað aura.“ Í athugasemdum með frumvarpinu segir hreinlega um þessa grein: „Grein þessi þarfnast eigi skýringa“. Samkvæmt framangreindu er krónan hin íslenska eini lögmæti gjalmiðillinn á Íslandi og því verður ekki séð hvernig innlendir aðilar hafi almennt heimild til að gera viðskiptasamninga sín á milli í öðrum gjaldmiðli en í íslenskum krónum.

Innlend lán vs. erlend lán

Sé framangreind tilvitnun í lög um gjaldmiðil Íslands skoðuð í samhengi við lög um gjaldeyrismál nr. 87/1992 skýrist myndin enn frekar. Í 1. grein gjaldeyrislaga er fjallað um það hverjir séu innlendir aðilar, hverjir séu erlendir aðilar þegar kemur að gjaldeyrismálum, hvað sé innlendur og erlendur gjaldeyrir, skilgreining á gjaldeyrisviðskiptum, fjármagnshreyfingum ofl. Lögin og reglugerðir tengdar þeim fjalla svo um meginreglur um gjaldeyrisviðskipti, fjármagnsflutninga milli landa ofl., hvaða viðskipti séu háð takmörkunum og hvaða viðskipti séu það ekki. Í athugasemdum um einstakar greinar frumvarpsins sem síðar varð að lögum segir m.a. um 1. greinina: „Rétt er að vekja athygli á því að það fer eftir búsetu útgefanda hvort verðbréf eru flokkuð sem innlend eða erlend en ekki myntinni sem verðbréfið er gefið út í…….Svipað gildir um erlend lán. Í samræmi við notkun hugtaka í þessu frumvarpi er um að ræða erlent lán þegar innlendur aðili fær lán hjá erlendum aðila. Mynt lánsins ræður hér engu um. Í þeim tilvikum, þegar innlendur aðili tekur lán hjá erlendum aðila og endurlánar lánsféð öðrum innlendum aðila, telst fyrra lánið erlent lán en hið síðara innlent“ (feitletrun greinahöfundar). Minn skilningur á framangreindu er eftirfarandi: Þau lán sem lánastofnanir hér á landi hafa lánað íslenskum aðilum og einstaklingum eru ekki erlend lán heldur innlend og engin gjaldeyrisviðskipti á grundvelli laga um gjaldeyrismál eiga sér í reynd stað vegna þeirra. Þegar veitt er lán eða greitt er af láni í meintri erlendri mynt og greiðslan á sér stað í íslenskum krónum þá er ekki farið á markaðinn og erlendum gjaldeyri skipt til að greiða út lánið eða borga af láninu, einungis er um að ræða uppreikning miðað við gengi íslensku krónunnar á greiðslu- eða afborgunardegi. Gjaldeyrisviðskipti eiga sér hins vegar stað þegar lánastofnunin tekur lán eða greiðir af sínu láni til hins erlenda aðila eða þegar lánastofnunin skiptir erlendu láni sínu yfir í íslenskar krónur.

Samkvæmt lögum um gjaldeyrismál skuldum við ekki erlend lán eins og lánastofnanir hafa haldið fram. Hin meintu erlendu lán og þau gengistryggðu geta samkvæmt framansögðu því ekki verið annað en skuldbindingar í íslenskum krónum ef viðskiptin eiga sér stað milli tveggja innlendra aðila. Gengistrygging slíkra lána er óheimil á grundvelli laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu eins og fram kom hér í upphafi.

Skuldbinding milli tveggja innlendra aðila er alltaf í íslenskum krónum

Þegar ég var að læra til endurskoðunar var mér snemma gert það ljóst að ekki er hægt að semja sig frá sköttum. Enn fyrr á lífsleiðinni lærði ég það að 2X3 væri það sama og 3X2. Sama hlýtur að gilda með hin gengistryggðu lán eða lán í erlendri mynt. Menn semja sig ekki frá lögunum með þeim hætti að snúa hlutunum við og setja fram í skuldabréfi skuld í erlendri mynt, borga lánið út í íslenskum krónum, halda því fram að skuldin sé í erlendri mynt og reikna svo út skuldina miðað við gengi íslensku krónunnar á hverjum tíma. Útkoman er nákvæmlega sú sama og ef um er að ræða skuldabréf í íslenskri mynt með gengistrygginu við erlenda gjaldmiðla. Nánast undantekingalaust hefur veiting lána í erlendri mynt eða lána með gengistryggingu, til almennings og fyrirtækja á Íslandi, verið veitt til viðskipta þar sem undirliggjandi verðmæti eru í íslenskum krónum og greiðsla til lántaka verið í íslenskum krónum þrátt fyrir hin gengistryggðu ákvæði eða hreinlega erlend lánsfjárhæð tilgreind í texta skuldabréfsins. Þá er mönnum gert og/eða heimilt að greiða lánið til baka í íslenskum krónum. Skuldbinding milli tveggja innlendra aðila er því alltaf í íslenskum krónum, ef útgreiðsla lánsins var í íslenskum krónum og lánveitandinn er innlendur aðili, hvernig sem á málið er litið enda er íslenska krónan eini lögmæti gjaldmiðill landsins.

Lög um samningsveð

Ég hvet alla þá sem lánastofnun heldur að kröfu í erlendri mynt að skoða veðbækur eigna sinna. Í 4.gr. laga um samningsveð er kveðið á um það að tilgreina verði í veðskjalinu sjálfu hámarks fjárhæð sem veðtryggð er (tilgreiningarregla). Þá er jafnframt í 4. greininni heimilt að tilgreina veð í erlendum myntum og sérstökum reiknieiningum. Í umfjöllun um greinina getur undirritaður samt ekki skilið hana öðruvísi en svo að sú heimild verði að byggja á skilgreiningum annarra laga hverjar séu lögmætar myntir í þessu sambandi. Heimilt er að gengis- eða vísitölubinda fjárhæðir enda komi grunntala og tegund verðtrygginar fram í bréfinu sjálfu. Þeir hefðbundnu gengistryggðu lánasamningar sem ég hef séð, bera ekki með sér framangreinda gengis- eða vísitölubindingu enda hefur þeim verið þinglýst með þeim hætti að fram kemur í veðbókarvottorði fjárhæð í íslenskri mynt án vísitölutengingar. Það hlítur að vera hámarks fjárhæðin sem viðkomandi lánastofnun getur krafið á grundvelli veðréttarins. Með öðrum orðum: 10.000.000 IKR er þinglýst á eign vegna gengstryggðs skuldabréfs eða láns í erlendri mynt. Lánastofnun, miðað við fall krónunnar, krefur lántaka um 25.000.000 IKR. Undirritaður getur ekki séð að lánastofnunin geti krafið skuldara um meira en 10.000.000 IKR. á grundvelli veðréttarins þar sem tilgreiningarregla veðlaganna segir að hin þinglýsta fjárhæð sé hámarksfjárhæð sem hægt er að krefja á grundvelli veðréttarins. Annað væri ósanngjarnt og óskýrt til dæmis gagnvart síðari veðhöfum sem hagsmuni hafa að gæta.

Önnur lög og sjónarmið

Önnur sjónarmið og lög geta komið upp varðandi lán í erlendum myntum og gengistryggingu lána. Má þar nefna lög um gjaldþrotaskipti og víxillög.

Gengisuppreikningsákvæði eru í lögum nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti þegar reikna á upp skuldir í erlendum myntum í íslenskar krónur við gjaldþrot. Í fljótu bragði mætti ætla að þar væri kominn rökstuðningur fyrir heimild til almennrar gengistryggingar skulda þar sem ekki er að finna nein takmörk á þeim skuldum í erlendri mynt sem heimilt er að uppreikna. Undirritaður er þeirrar skoðunar að nauðsynlegt sé að hafa til staðar slík ákvæði í lögunum enda er algengt að erlendir lánardrottnar innlendra aðila eigi hagsmuni að gæta þegar gjaldþrot verður þar sem erfitt er að sjá að gjaldþrotaskipti geti farið fram í annarri mynt en íslenskum krónum. Því verði að vera skýr ákvæði um hvernig umreikna eigi slíkar skuldir í íslenskar krónur þrátt fyrir að ekki sé að finna sérstakar takmarkanir á þeim skuldum. Sú takmörkun hlýtur að koma fram í öðrum lögum svo sem lögum um gjaldeyrismál, lögum um vexti og verðbætur ofl.

Sambærileg gengisuppreikningsákvæði er að finna í lögum nr. 93/1933 um víxla. Víxlar voru upphaflega greiðsluskjöl sem notuð voru í viðskiptum milli landa með mismunandi mynt og því nauðsynlegt að hafa slík uppreikningsákvæði í lögunum. Orðið víxill er dregið af myntbreytingu af þessu tagi þó svo að síðar hafi notkunarsvið víxla víkkað. Sama má segja um víxillögin að miðað við upphaflegan tilgang víxla hljóti gengisuppreikningsákvæði laganna að eiga við um víxilskuldir við erlenda aðila en ekki milli tveggja innlendra aðila.

Varla er því hægt að beita fyrir sig þessum lögum og horfa fram hjá skýrum ákvæðum annarra laga þegar meta á hvort heimildir séu til staðar til að lána í erlendri mynt eða gengistryggja lán milli innlendra aðila.

Forsendubrestur samningalaga vegna hrunsins og óskýrir samningsskilmálar í skuldabréfunum sjálfum hafa verið nefnd sem atriði sem skoða verður í þessu sambandi. Umfjöllun um þau atriði eru efni í heila grein og verða því ekki gerð að umtalsefni hér.

Niðurlag

Það er sannfæring mín eftir að hafa kynnt mér eftir bestu getu þau lög sem fjalla um erlend lán, lán í erlendri mynt, gengistryggð lán og gengisuppreikning að þau hefðbundu lán í erlendri mynt sem innlendir aðilar hafa tekið, standist ekki lög. Gildir hér einu hvort sem um er að ræða lán hjá fjármögnunarleigufyrirtækjum, bílalán, húsnæðislán eða önnur lán hvernig svo sem samningsskilmálar þeirra hafa verið. Þegar innlendur aðili veitir öðrum innlendum aðila lán þá getur það lán aldrei verið annað en skuldbinding í íslenskum krónum og gengistrygging því óheimil.

Það vakti athygli mína að lesa um það að Gylfi Magnússon, viðskiptaráðherra, hefði sagt á fundi með Hagsmunasamtökum heimilana þann 17. september síðasliðinn að það yrði talsvert áfall kæmust dómstólar að þeirri niðurstöðu að lán íslensku bankanna í erlendri mynt væru ólögleg. Ég spyr áfall fyrir hvern? Ég hugsa að þeir tugþúsundir einstaklinga sem ginntir voru til að taka lán með gengistryggingu og stór hluti íslenskra fyrirtækja sem í góðri trú um stöðugt efnahagsástand tóku gengistryggð lán séu ekki sama sinnis. Það er þó gott að vita til þess að á sama fundi upplýsti Ráðherra að bankarnir ættu þó að komast yfir slíkt áfall, meðal annars með þeim fjármunum sem lagðir hafa verið á afskriftarreikninga. Hver sá dómari sem hugsanlega kann að komast að því að gengistrygging sé ólögmæt þarf því ekki að hafa áhyggjur af því að setja hér allt í uppnám vegna þeirrar niðurstöðu sinnar.

Lög eiga að höfða til skynsemi og réttlætis. Þeir einstaklingar og fyrirtæki sem ég þekki til og tóku gengistryggð lán gerðu það í þeim tilgangi að lágmarka greiðslubyrði og fjármagnskostnað. Þrátt fyrir að einhver gengisáhætta fylgdi slíkum lánum, sem menn töldu þá að væru lögleg, var skynsamleg ákvörðun að taka slík lán. Sér í lagi þegar ráðamenn þjóðarinnar, eftirlitsstofnanir, Seðlabanki og lánastofnanir nar sjálfar komu hver á eftir öðrum og töldu mönnum trú um að hér væri allt í sóma, stöðugur og sterkur efnahagur. Annað kom á daginn og það efnahagsumhverfi sem menn töldu sig vera að byggja samninga sína á stóðst ekki. Verði gengstrygging ekki dæmd ólögleg verður niðurstaðan sú að þeir sem töldu sig vera að taka ábyrgar og skynsamlegar ákvarðanir sitja uppi með margfaldaða skuldabyrði og glórulausa eignaupptöku sem slíkri margföldun skulda fylgir. Fróðlegt verður að fylgjast með hvernig dómstólar taka á þessum málum.

Tær viðskiptasnilld

Höfundur: Guðmundur Franklín Jónsson - viðskiptafræðingur
Flokkur: Viðskipti  

Þetta er svar við því sem snýr að mér í grein Jóhannesar Jónssonar, sem kenndur er við Bónus, í Fréttablaðinu 27 nóvember 2009.

Í fyrsta lagi vil ég koma því á framfæri við fjölmiðla að ég er ekki talsmaður né forsvarsmaður Þjóðarhags, heldur einungis fjárfestir í þeim góða félagsskap. Brynjar Níelsson hæstaréttarlögmaður hefur verið ráðinn af hópnum sem talsmaður Þjóðarhags.

Ég ætla ekki að svara fyrir Morgunblaðið né Þjóðarhag, en að gefnu tilefni, og first að Hagar eru ekki til sölu, þá sé ég ekki útaf hverju Þjóðarhagur þarf að birta hverjir standa að baki þessa áhugahóps.

Mikið er ég ánægður yfir því að Jóhannes Jónsson kallar grein mína í Morgunblaðinu snilldarskrif. Þetta var reyndar önnur aðsend grein mín í Morgunblaðinu, en sú fyrsta var reyndar smásaga sem birtist í Lesbókinni 1976, þegar ég var 12 ára og hét “Lex, Mex, Rex og Pex”. Það ætti nú að birta hana aftur first Jóhannesi Jónssyni líkar greinaskrif mín!

Til að fara yfir síðustu tvær vikur, þá vil sérstaklega nota tækifærið og spyrja Jóhannes Jónsson fáeinna spurninga, fyrst hann er kominn út á ritvöllinn.

“Engar skuldir afskrifaðar, sagði Jói (Jóhannes í Bónus) og bætti við að af stakri viðskiptasnilld myndu feðgarnir borga alla 50 milljarðana…(Kastljós)
….. engar spurningar um svörtu einkaþotuna, engar spurningar um snekkjuna á Tortola, engar spurningar um milljarðasvítuna á Manhattan, engar spurningar um glæsiveislur í Mónakó með ríka og fræga fólkinu – engin gagnrýnin spurning.

Engin spurning um bruðl í Bónus.

Engar spurningar um skattamál, engar spurningar um dómsmál, engar spurningar um á annað þúsund milljarða skuldir, engar spurningar um fjölmiðlana sem voru færðir Rauðsól á bak við luktar dyr í reykfylltu bakherbergi; fimm milljörðum sturtað niður með nýrri kennitölu undir vökulum augum fjármálaeftirlits og viðskiptaráðherra. …”(Hallur Hallsson Mbl. 20 nóvember)

Jóhannes, hefur þú einhver svör við aðfinnslum Halls?

Jóhannes, hvernig er að starfa hjá ríkisfyrirtækinu Högum?

Jóhannes, hvar og hvernig er best fyrir ríkisverslunina Haga að auglýsa?

Jóhannes, hyggst þú sem stjórnarformaður ríkisfyrirtækisins Haga, fara út í einhverjar fjárfestingar og eða lánastarfsemi á vegum félagsins?

Jóhannes, finnst þér eðlileg samkeppni ríkja á smásölumarkaði?

Jóhannes, hver var brautryðjandi og frumkvöðull lágvöruverslunar á Íslandi?

Jóhannes, hver var aðal talsmaður gjaldtöku á plastpoka, sem notaðir eru í verslunum í dag?

Jóhannes, er búið að afskrifa 30 milljarða af skuldum 1998 ehf., þegar fyrirtækið var flutt frá gamla Kaupþing yfir í Nýja Kaupþing, nú Arion banki?

Jóhannes, komuð þið feðgar eitthvað nálægt gjaldþrotum þessara eftirtaldra fyrirtækja? (þessi list er bara brota brot úr fyrirtækjakirkjugarði Baugsfeðga og engan veginn tæmandi):

Baugur 300 milljarðar, FL Group 279 milljarðar, Húsasmiðjan 15 milljarðar, Landic Properety 120 milljarðar, Íslensk Afþreying 5 milljarðar, Nyhedavisen 12 milljarðar, Glitnir, Dagsbrún …

Jóhannes, er þetta rétt eftir þér haft, og stendur þú við þessa skoðun þína? “Það er afar óhollt í kapítalísku þjóðfélagi, að eitt fyrirtæki verði svo stórt að það nái kannski 30¬-40% markaðshlutdeild. Það á sér hvergi hliðstæðu í nágrannalöndum okkar að eitt fyrirtæki nái slíkum tökum. Það eru rosaleg völd fólgin í því að vera smásali. Náir þú góðum tökum á smásölumarkaði, þá nærð þú líka kerfisbundið tökum á ákveðnum iðnaði. Það er mjög hættulegt bæði framleiðendum og innflytjendum verði einn smásali mjög stór. … Svona er unnið hér í þjóðfélaginu, þegar völdin komast á stórar hendur. Fyrir þessu verða menn í smáiðnaði. Það er bara snúið upp á hendurnar á þeim og þeir eiga ekki annarra kosta völ en að hækka vörurnar sínar, til þess að geta veitt þeim stóru sérkjör .” (viðtal við Jóhannes Jónsson sem birtist í Tímanum í mars 1991)

Kæri Jóhannes, .ú ert án efa búinn að standa þig frábærlega í íslenskri verslunarsögu, og þín innkoma með Bónus mun seint gleymast. Þú ert sannarlega búninn að skrá þig á spjöld sögunnar.

Látum þetta duga að sinni, og ég vona að þú svarir þessum spurningum mínum.

Í von um réttláta og sanngjarna viðskiptahætti og stöndum vörð um samkeppni í verslun í landinu og brjótum upp fákeppni og erlenda einokun á Íslandi.

Til hvers að vera heiðarlegur?

Höfundur: Guðlaugur Sigurðsson
Flokkur: Viðskipti   Efnisorð: heiðarleiki, kennitöluflakk, Viðskipti

Undirritaður hefur fengist við rekstur eigin fyrirtækis um árabil. Fyrirtækið hefur smávaxið ár frá ári. Heildarmarkmiðin hafa verið skýr. Eiga fyrir innkaupum, borga alla reikninga á réttum tíma og vera heiðarlegur, hvort sem er við viðskiptavini eða birgja.

Þetta hefur gengið ágætlega og okkur liðið vel með að hafa getað staðið við alla samninga. Nú er svo komið fyrir öllum fyrirtækjum í landinu eftir efnahagshrunið, að erfitt er að stunda viðskiptin eins og áður, þar kemur til mun hægara sjóðsstreymi, þannig að fyrirtækin eiga mun hærra hluta útistandandi reikninga en nokrru sinni áður.

Undanfarið höfum við orðið þess áskynja að margir notfæra sér ástandið til að hægja á greiðslum og jafnvel sleppa við að borga. Dæmi eru um að aðilar með rekstur eiga nokkur skúffufélög og láta þau nú hvert af öðru á hausinn og sleppa þannig við að borga reikningana, en halda áfram rekstrinum undir sama merki en í öðru félagi.

Sveinn Hannesson, fyrrverandi framkvæmdastjóri Samtaka iðnaðarins, var fremstur margra að vara við slíkum aðilum, löngu fyrir bankakreppuna. Á hann var lítið hlustað og sagt að aðilar í rekstri gætu hæglega og löglega skýlt sér á bak við önnur félög. Lagaumhverfið býður upp á svindlið. Dæmi er um að menn í prentsmiðjurekstri  séu nú á fimmtu kennitölunni sem aldrei fyrr og enginn gerir neitt. En hvað er hægt að gera, þegar bankar hjálpa slíkum aðilum á lappirnar hvað eftir annað, eingöngu til að gæta sinna eigin hagsmuna? Gengur þetta öllu lengur? Getur ríkið núna verið fremst í flokki við að halda mönnum við rekstur, sem gera út á svik og pretti, meðan aðrir í samkeppninni eru stálheiðarlegir og fara að lögum, reglum og almennu siðferði?

Opinberir aðilar bera þarna mikla  ábyrgð, t.d. skattyfirvöld og sýslumenn, sem pissa upp í vindinn, þegar kemur að umræðu um þessi mál og segja bara að hlutafélagalög séu gölluð. Lífeyrissjóðir hafa framlengt skuldirnar hjá þessum  ónýtu fyrirtækjum, til að „tryggja störf fólksins“ , en auka bara enn við þær. Að lokum fer svo að félagið verður gjaldþrota, vélum og tækjum haldið í öðru félagi til að halda svindlinu áfram. Bankarnir yfirfæra véla- og húsnæðissamninga úr þrotabúinu á nýtt félag, sem heldur áfram að borga þeim, en eftir sitja birgjar og þjónustuaðilar með sárt ennið og vanefnda samninga um viðskipti. Við hinir sem rekum fyrirtækin vel, líðum fyrir skemmdarverk skussanna.

Þetta er aðeins lítið dæmi um gjörspillt viðskiptaumhverfi á Íslandi. Stjórnmálamenn verða að fara breyta lögum um almenn viðskipti og koma í veg fyrir að hver sem er geti gert hvað sem hann vill. Rótin að efnhagsvanda íslensku þjóðarinnar er spilling í viðskiptum, hvert sem litið er.

Til hvers að vera heiðarlegur, ef maður þarf þess ekki?

Höfundur er framkvæmdastjóri Stafrænu prentsmiðjunnar í Hafnarfirði.