Þínar fréttir, þín skoðun

Baráttan við skuldavanda heimilanna: Öllum brögðum beitt?

Höfundur: Jónas Gunnar Einarsson - rithöfundur
Flokkur: Efnahagsmál, Fjármál, Samfélagið, Stjórnmál, Viðskipti  

Níunda október 2011 hófst önnur umferð í Íslandsmóti seljenda og kaupenda húsnæðislána heimilanna við stóra samningaborðið úr fyrstu umferð, þegar aleina fulltrúa kaupenda var fleygt heim til sín eins og víðfrægt er orðið og Jóhanna og þau fjórtán fóstbræður seljendur og eigendur húsnæðislána heimilanna sömdu einhliða fyrir kaupendur.

Með ósk og von, þau hafi lært eitthvað síðan, er því miður ekki uppörvandi í upphafi leiks hve hefðbundinn blær seinkunar tafataktík samningatækni úr herbúð seljenda og Jóhönnu er þegar farin að lita leikinn sem ekki lofar góðu um framhaldið.

Hugmyndafátækt og ráðleysi og undarlegt stjórnleysi í framgöngu og upplýsingamiðlun eru að sama skapi sterk einkenni stjórnunarbrags Jóhönnu og co.

Þess vegna þarf engum að koma á óvart hve skammt höfum enn gengið götuna í tiltekt eftir hrun. Hve óbreytt virðist enn allt og fast í hendi um breytingar. Og auðvelt að skilja hve pirringur fer sívaxandi með þetta endemis status quo. Ekki síst þegar ráð og leiðbeiningar berast að innan og utan stjórnarráðsins og allar forsendur um það bil pottþéttar.

Enn auðveldara er þó að skilja pirringinn og þunglynda vanlíðan með þetta endemis ástand þegar fjölmiðlar landsins eru þar að auki staðnir að verki dag eftir dag um furðuleg vinnu brögð hagsmunagæslu. Og ekki skánar þegar ósjaldan týna sér smábörn í dótaleik alskyns fréttaefni sem litlu skiptir almenning á Íslandi, ekki síst á krepputíð í margföldum skilningi.

Hlutlægni kastað fyrir borð!
Leiðari Morgunblaðsins í morgun 13. okt. 2011 t.d. auðveldlega og rétti lega skammar stór furðulega fram göngu RÚV þessa dagana fyrir skort á hlutlægni í fréttaflutningi.

Mun alvarlegri er þó nafnlausa úttektin í Fréttablaðinu í gær 12. okt. 2011, undir heit inu: Baráttan við skuldavanda heimilanna. Allri hlutlægni er beinlínis kastað fyrir borð í þessari furðulegu úttekt þar sem harðtuggið er saman úr meir en vafasömum heimildum, allar upp runnar úr einu föðurhúsi skjald borgar um seljendur/eigendur húsnæðislána heimilanna.

Fréttablaðið skautar því miður svo skringilega skakk og skjön yfir málið að blaðið dæmir sig úr leik. Að minnsta kosti væri rautt spjald við hæfi og tveggja leikja bann.

Undir yfirskini hlutlægni úttektar sem þylur upp óvíst annars aðila málsins og getur í engu annars en hentar einsýni höfundarins er ekki einu sinni hirt um að geta þess hvaða huldu maður skrifar; enda er augljóst hverju sem les að ekki er auðvelt að taka ábyrgð á þessum hræri graut sem eins og hangir uppi útveggur aleinn meðan auglýsir sig verslunarmiðstöð.

Fréttablaðinu hefur sem sagt orðið hér á einkar alvarleg skyssa á fjölmiðlamarkaði. Og hefur nú að auki loksins ótvírætt skipað sér í lið með bönkum og stjórn völdum og öllu hinu í þessu liði sem málpípa gegn kaupendum hús næðislána og heimilunum í landinu.

Fréttablaðinu er því að óbreyttu als ekki lengur treystandi um eitt né neitt er varðar þetta langsstærsta hagsmuna mál neytenda á Íslandi sem með sívaxandi þunga hótar að hleypa upp samfélags sáttmála þjóð arinnar.

Góð fjölmiðlavenja
Um góða fjölmiðlavenju gildir eins og um góða stjórnunarvenju: Útgangspúnkturinn er tví þættur: a) Góð og gild venja um eðlilega og sanngjarna starfshætti, bragarhátt, stíl, og b) Persónulegt mat hvers og eins á því hvað telst vera eðlilegt og sanngjarnt í framkvæmd.

Fréttablaðið hefði átt að birta nafn höfundar og póstfang með úttektinni. Og blaðið hefði átt að gæta meira jafnvægis í um fjöllun, halda sig við óvéfengjanleg gögn, greina frá varnöglum, forðast eftiröpun sjónarmiða og vafasamar ályktanir og geta þess lykilatriðis í málinu að nær öll gögn sem byggt er á koma af framleiðslufæribandi þeirra sem áður hafa framleitt röng og villandi gögn af óskiljanlegu ábyrgðarleysi í þessu máli eins og öðrum málum eins og dæmi sanna og víla ekki fyrir sér spuna né svik í orði né borði fyrir þá leynihúsbændur sem þau þjóna.

Fréttablaðið hefði auðvitað átt að vera búið að gera lesendum ljóst um viðhorf blaðsins (rit stjóra/ritstjórnar/eigenda) í þessu máli, ótvírætt og skorinort, sbr. erlendar fyrirmyndir, svo engi maður þyrfti að efast um hollustu Fréttablaðsins við seljendur/ eigendur hús næðis lána heimilanna né undrast baráttu blaðsins gegn kaup endum/greiðendum húsnæðis lána.

Nú liggja þessi viðhorf blaðsins járnbent fyrir. Fréttablaðið þarf núna að axla þá ábyrgð sem þessu fylgir með því annað hvort að staðfesta með skýrum hætti eða draga úttektina til baka og þau sjónarmið sem þar er rutt fram undir blæju hlutlægni faglegrar úttektar og biðja les endur, birgja, auglýsendur, starfsfólk og hluthafa blaðsins afsökunar.

Tvær sólir: Ábyrgð og traust

Misskilningur þessa leynihöfundar sem klambraði saman úttektinni í Fréttablaðinu í gær er ekki síst sá að halda að skuldavandi heimilanna snúist um afskriftir og eigið fé bankanna.

Málið er miklu miklu miklu alvarlegra þegar hér er komið sögu. Skuldavandi heimilanna snýst um tvær sólir: ábyrgð og traust.

Skuldavandi heimilanna snýst m.ö.o. fyrst og fremst um a) ábyrgð; b) traust; c) samfélags sáttmála; d) stjórnarskrá og réttarríki, réttlæti og réttarstöðu; e) viðskipti og fjármuni. Í þessari röð.

Skuldavandi heimilanna snýst sem sagt innsta kjarna um ábyrgð og viðurkenningu á ábyrgð. Snýst um ábyrgð sem móður traustsins sem lífsnauðsyn viðskiptum og sam skiptum með lífs von, hvort sem líkar betur eða ver; málið snýst með öðrum orðum um grundvallarréttindi.

Við Íslendingar eins og aðrar þjóðir í okkar heimshluta byggjum okkar sam fél agssáttmála á trausti og ábyrgð. Á þeim er byggð okkar stjórnarskrá, okkar lýðveldi, okkar réttarríki, okkar tímabundna framsal í kosningum á sjálfs ákvörðunarrétti þjóðarinnar til handhafa þrískipts ríkisvalds, undir vonandi vökulu auga þjóðhöfðingjans og ábyrgra fjölmiðla og fleiri aðila sem beint og óbeint eiga að hafa almannahag að leiðarljósi í öllum verkum og verk efnum vegna þess að frá okkur kemur allt vald, frá okkur þjóðinni, sbr orðin lýðveldi og lýðræði.

Þess vegna er engin ástæða til að berja hausnum alltof lengi við steininn í þessu máli þegar spurt er um ábyrgð og traust með trúverðugleika stórfyrirtækja og vogunarsjóða, fjölmiðla, stjórnvalda og stjórnsýslu: Traust eins og smáblómið vex í réttu hlutfalli við ábyrgð á verki og verk efnum, vex í skjóli ábyrgðar á orðum og gerðum í allri framkvæmd og framgöngu, eins og allir vita og eiga að vita sem komnir eru af barnsaldri.

Hver vill og getur leiðrétt?
Stutt er síðan hló dátt land og þjóð og tröllin í fjöllunum þegar formaður rannsóknar nefndar alþingis um bankahrun og kreppu sagði í sjónvarpinu ekki nokkurn mann hafa játað á sig ábyrgð úr hópi eitthundrað fimmtíu og eitthvað margra einstaklinga.

Síðan hefur ekki skánað. Því miður fyrir land og þjóð, traust og ábyrgð. Og virðist helst vera krónískur veirusjúkdómur hérlendis þessi útbreidda ábyrgðarfóbía, sbr. býsn mikil íslensks fólks í útlöndum og útlendinga margra yfir þessu í ljós vakamiðli nýlega ef man rétt.

Lykilspurning málsins stendur þó enn sem fyrr rimmugýgi yfir öllu mannlífi hér: Hver vill og getur leiðrétt og bætt kaupendum húsnæðislána það mikla tjón sem hlotist hefur af for sendu bresti lána samn inga og sölu gallaðra fjármálaafurða hérlendis?

Enn er þetta tjón óleiðrétt, beint og óbeint tjón – óleiðrétt hjá langstærstum hluta kaupenda húsnæðislána heimilanna og heldur áfram að hlaðast upp tjón og meira tjón, eins og kvika undir eldfjalli og lýkur sennilegast að óbreyttu ekki öðruvísi en með gosi, ef til vill í stíl Kötlu gömlu.

Alvarlegur misskilningur
Þau sem enn telja að málið snúist um krónur og aura eru að misskilja alvarlega, sbr. endemis úttektina í Fréttablaðinu, því málið snýst nú að meginstofni um grundvallarréttindi íbúanna.

Málið hefur sem sagt þróast að þungamiðju í mjög harðvítuga réttindabaráttu gegn harðræði lögleysu og yfirgangs endalausrar þver móðsku og þver girðinga banka og stjórn valda og líf eyrissjóða og verkalýðshreyfingar og enn fleiri stuðningsaðila seljenda/eigenda húsnæðis lána sem enn þverskallast allt saman við að gangast við ábyrgð sinni.

Jóhanna og þau öll fjórtán fóstbræður – sem bankar og fjármálafyrirtæki lífeyrissjóðir verka lýðshreyfing og önnur hagsmunasamtök seljenda og eigenda húsnæðislána heim ilanna – tóku í raun og veru lögin í sínar eigin hendur í desember síðastliðinn þegar þau sömdu einhliða fyrir hönd kaupenda undir alþýðumerkinu leyndar og lygi og ábyrgðarleysis með spuna og vitleysu, sjá t.d. greinarkorn mitt: Tveir samningar út í bláinn, eyja/lúga des2010.

Og fara enn sínu fram nú sem fyr. Ósk þeirra um úttekt Hagfræðistofnunar Háskóla Íslands er einungis fyrsti þáttur nýja leikritsins sem nú er í burð arliðnum.

Rekstrarbragur fjölmiðla
Fjölmiðlar eru auðvitað augu og eyru almennings í allri þjóðmála umræðu í lýðræðisríki.

Fjölmiðlar í lýðræðisríki mega þess vegna alls ekki nokkurn tíma í eitt skipti gleyma né gera hornreka sígildar hugsjónir um fjórða valdið fjölmiðlanna, eðlileg markmið, góða fjölmiðla venju, bestu starfs reglur, vandaðar siðareglur – samtals stefnumótun sem fyrst skilur sauð ina frá höfrun um.

Né heldur mega fjölmiðlar í engu gleyma andartak að það er framkvæmd stefnu mótunar sem fyrst skilar raunverulegum árangri, skilar ánægju, stolti, arðsemi – skilar trausti ábyrgð ást og gleði, eftir bréfkorni höfuðskepnur mannlífs.

Af þessum sökum er undirliggjandi aukin skylda í öllum rekstri og rekstrarstjórn fjölmiðla og aukin skylda um að bæta ráð sitt hið snarasta ef út af bregður. Og ekki er verra ef fram kvæmt er með ánægju án minni máttarkenndar óhóflegrar með virkni né óhóf legrar sundr ungar; axli með öðrum orðum ábyrgð sína eins og menn.

Leyndin blæjan og lygin
Höfundur úttektar Fréttablaðsins, ritstjóri/ritstjórn og blaðið sjálft féllu s.s. kyrfi lega á haus inn um próf stein hlutlægni jafnvægis og jafnræðis aðila þegar rétt var hafin önnur umferð við stóra samningaborðið milli seljenda og kaupenda húsnæðislána heimilanna.

Dæmi: Lygin „Í ljósi þessa hefur sú krafa verið hávær síðan að komið yrði til móts við mikið skuldsett heimili með niðurfellingu skulda.“ Þessu hiklaust logið út í loftið úr áróðri seljenda og stjórnvalda milli til vitnana úr óendurskoðuðu óná kvæmu og verr héðan og þaðan stráð hingað og þangað upp úr meir en vafasömum kokkabókum seljenda og stjórnvalda.

Hvur spinnur svo fárán leik undir yfirskini? Af hverju? Til hvers? Hverju er verið að þjóna?

Allir vita að krafan er almenn leiðrétting á grundvelli rekstrar- og starfsábyrgðar seljenda og stjórnvalda. Í engu dylst auðvitað barnaskapur hagsmunagæslunar með svo laumulygi sem kastar olíu á eld inn í upphafi leiks; né heldur dylst í engu lengur hve einkennilega uppteknir fjölmiðlar hér eru enn yfir þessu áhuga máli að halla réttu máli í hagsmunagæslu fyrir aðra en okkur góða landsmennina, sbr. t.d. nýlegar og grófar falsanir RUV í frétta flutningi af mót mælunum á Austurvelli 7. októ ber sl. og við eldhús dags um ræðurnar á alþingi 9. októ ber sl.

Ef veröldin vissi ekki fyr, þá veit veröldin núna: Íslenskir fjölmiðlar sem svona haga sér börn í leik hljóta í sínu barnaskapi að halda íslenska þjóðin sé börn eða hálfvitar, svo ívitnað sé stutt. Þess vegna er auðvitað komið að okkur sjálf um að sýna þessum börnum sem leika sér að lífi fólks að kaupendur húsnæðislána heimil anna eru hvorki börn né hálfvitar.

Og að gefnu tilefni: Við erum heldur ekki fé á beit í fjárhúsi þvergirðinga barna sem halda sig betri en annað fólk – og heldur víst enn sumt í þessum barnaskara að tilgangur lífsins sé sá einn eilíflegi allri veröld að græða á daginn og grilla á kvöldin, sbr. HHG, þá hug mynda fræðing og grill meistara Sjálfstæðisflokksins.

Refir og skáld
Tvennt verður í fljótu bragði fyrst fyrir til almennrar útskýringar á þessu endemis yfirgangs og neitun enn staurblind neitun á ábyrgð seljenda og stjórnvalda – fyrir löngu hrein og klár ábyrgðarfóbía stjórnmálastéttar landsins og fjármálaþjónustu sem atvinnugreinar: Refir og skáld. Eins undarlega og kann að hljóma.

Vegna þess ekki síst hve refirnir eru ósjaldan eins og skáldin: Óhemju frekjur brosmildar og lævísar eins og á við hverju sinni. Og raunar stórfurðulegt hve enn lifir með þjóðinni víða smábrandarinn þjóðráð skáldsins af Gljúfra steini þegar sagði fólk almennt snemmdautt ef engu lýgur. Kannski þetta endemis kokteilbull sé þá enn meginskýring þess megin einkennis umræðu um þjóðmál hérlendis hve fljótt allt saman hleypur upp ofboði hagræðingar sann leiks eftir eigin höfði.

Setja sig þá ekki úr færi í leiðinni að ryðja áfram sínum markmiðum, forsendum, álykt unum og niðurstöðum heilagur sannleikur eins og best hentar hálfkveðnu hálfsannleik ef ekki lygi óljósum tilgangi, yfirleitt á enn óljósari forsendum sem allt saman á fátt skylt við heilbrigða samkeppni, né heilbrigða skynsemi, sbr. t.d. grein ÞG í Fréttablaðinu í dag 13. okt. 2011.

Gera sama skapi ekkert með faglega nálgun, faglega aðferðafræði, o.þ.h. einatt afgreitt alger óþarfi vegna þess hve sannleikurinn sé augljós sérhverjum sem sér og skilur eins og refur og skáld.

Við verðum að þora!
Við sem þjóð smá og kná verðum að þora ef ætlum til jafns við þær þjóðir sem við helst og mest viljum bera okkur saman við, verðum að þora að horfast í augu við okkar fóbíur, okkar bull og okkar vitleysur; verðum að þora að horfast í augu við þau undirliggjandi verk og verk efni, forsendur og markmið, valkosti og lausnir, sem ein geta komið skikk á okkar sam félag.

Enginn held ég að geti neitað því rökstutt í alvöru hve stutt erum enn komin í tiltekt eftir búsáhalda byltu; hve ferlega lútum enn stjórnspeki refsins; hve ferlegri þau eru enn refirnir flumbrugangi refshátt og konungsbrags stjórnsýslu en þau fyrri refirnir sem velt var úr sessi í búsáhaldabyltingunni í janúar 2009. Og ekki nokkur maður getur í alvöru samþykkt aftur umsjónarmenn valds og fjármuna, sbr. skoðanakannanir, vegna þess hve ferleg framgangan var síðast.

Að þessu sögðu dagljóst sama skapi hve alger umskipti með hælsparki útaf öllu reynslubolta og sérfróðra kann hæglega að reynast miklu áhættusamara fyrir þjóð og kjósendur; ekki síst vegna þess hve lengi getur vont versnað, eins og mjög er enn niðurstaðan af kjöri þeirra sem fylktu þá og fylkja enn undir merki Besta flokks ins; og eiga því miður enn langt í land með að endurheimta nauð synlegt traust kjósenda með verkum sínum og framgöngu, ábyrgð og trúnað við þjóð og kjósendur.

Önnur umferð hófst 9. október 2011!
Enginn maður skyldi gleyma þessari dagsetningu, þegar leikurinn um skuldavandann hófst aftur! Og þegar tendrað var á friðarsúlu Jóns í Viðey sem blikar nú kastljós ást og gleði.

Enginn skyldi gleyma þrautseigju og þrjósku og þrótti og kaupmætti kaupenda og greiðenda hús næðis lána heimilanna – um það bil eitthundrað þúsund viðskiptavinir banka og fjármála stofnana, lífeyrissjóða og Íbúðarlánasjóðs; og þegar allt er talið sennilegast hryggjarstykkið í skattgreiðslum til sameiginlegra þarfa okkar samfélags, sem og rekstrar og uppihalds flestra þeirra ofurskammsýnu hagsmunasamtaka sem enn fylkja sér að herbúð seljenda og Jóhönnu og co.

Fróðlegt mjög verður því örugglega að fylgjast með þróun málsins í annarri umferð. Og enn fróðlegra að fylgjast með því hvort og hvernig fjölmiðlar hérlendis muni brögðum beita og bragarháttum þöggunar mistúlkunar misvísandi óreyndu hálf kveðnu hálfsönnu úrfellinga viðbóta breytinga spuna og vitleysu, sbr. í fyrstu umferð, sem stóð eins og flestir muna frá október 2010 til janúar 2011. Og lauk með stóra samkomulagi og stóra hallelújasönginu í stóra samtryggingarkóri.

Aftur með ósk og von þau hafi eitthvað lært síðan síðast.

TILRAUNIN UM ÍSLAND

Höfundur: Jón Baldvin Hannibalsson - starfaði í ríkisstjórn með Sjálfstæðisflokknum 1991 - ´95
Flokkur: Atvinnumál, Efnahagsmál, Fjármál, Heilbrigðismál, Óflokkað, Samfélagið, Sjávarútvegsmál, Stjórnmál, Utanríkismál, Viðskipti  

Í grein sinni „Rányrkjubú“ (TMM, 3, 2011), þar sem hann leitar skýringa á HRUNINU, setur Stefán Jón Hafstein spurningarmerki aftan við kenninguna um, að íslenska hrunið hafi stafað af tilraun í anda nýfrjálshyggju í aðdraganda hrunsins.

Rök Stefáns Jóns eru þau, að í stjórnartíð Davíðs Oddssonar og Geirs H. Haarde hafi ríkisbáknið þanist út, ríkisstofnunum og ríkisstarfsmönnum hafi fjölgað, skattar sem hlutfall af VLF hafi hækkað (að vísu bara á hina efnaminni), og í stað aukinnar samkeppni hafi einokun eða fákeppni fest sig í sessi.

Allt sé þetta í blóra við kenningar nýfrjálshyggjunnar um að draga eigi úr ríkisumsvifum og að leita eigi markaðslausna á sem flestum sviðum. Skv. kenningunni eigi því að lækka skatta, einkavæða, aflétta reglugerðafári og draga úr eftirliti ríkisins með efnahagsstarfseminni. Þar að auki hafi Davíð, Geir & co. láðst að einkavæða skólana og heilbrigðiskerfið. Þar með rísi þeir varla undir nafni sem lærisveinar Hayeks, Freedmans eða annarra trúboða nýfrjálshyggjunnar.

Með þessum sömu rökum verður Stefán Jón að svifta æðstu presta nýfrjálshyggjunnar kjóli og kalli, þ.á.m. bæði Reagan og Bush jr., svo ekki sé minnst á minni spámenn, eins og fjöldamorðingjana í Chile, Argentínu og víðar, þar sem þjóðfélagstilraunir af þessu tagi hafa verið reyndar.

En nýfrjálshyggja er ekki um ráðdeild í ríkisrekstri. Hún er um að einkavæða auðlindir þjóða og almannagæði, lækka skatta á fyrirtæki ogauðkýfinga og að girða fyrir afskipti ríkisins af efnahagslífi og fjármálamörkuðum. Reagan boðaði endalok „big government“ og lækkun skatta. Hann lækkaði skatta á hina ríku en stórjók ríkisútgjöld og þrefaldaði skuldir ríkisins. Bush jr. bætti um betur: Hann lækkaði enn skatta á hina ofurríku (1% þjóðarinnar), afnam erfðafjárskatt, þandi út ríkisbáknið (Homeland Security), meira en nokkur forseti fyrr eða síðar í sögu Bandaríkjanna, háði tvær styrjaldir út á krít og sjöfaldaði skuldir ríkisins miðað við viðskilnað Reagans. Sameiginlega skildu þessir nýfrjálshyggjupostular eftir sig fjórtán trilljón dollara skuld handa Obama að kljást við.

Þannig endaði amríska frjálshyggjutilraunin, rétt eins og sú íslenska, með landsmetum í útþenslu ríkisbáknsins og skuldasöfnun – og heimshagkerfi sem er að hruni komið. Heita má, að allur fjármálageiri „ríku“ þjóðanna sé kominn upp á náð og miskunn ríkisins. Þetta er að vísu þjóðnýting inn um bakdyrnar. Það er verið að þjóðnýta skuldirnar, efir að búið er að stinga ofsagróða góðærisins að stórum hluta undan skatti. Allt hljómar þetta býsna kunnuglega fyrir Íslendinga.

Á þeim 30 árum sem nýfrjálshyggjan hefur tröllriðið heiminum, hefur fjármálageirinn vaxið í að vera a.m.k. 10 sinnum stærri en samanlögð raunframleiðsla heimsins. Þetta er svipaður vöxtur og á íslenska bankakerfinu á sex árum fram að hruni. Þessi ofvöxtur hefur ekki síst nærst á einkavæðingu auðlinda og almannagæða um allan heim. Skattfríðindi hinna ofurríku og skattsvik í stórum stíl skýra að hluta að hækkandi skattar á almenning fara í vaxandi mæli í að greiða afborganir og vexti af skuldum ríkja við fjármagnseigendur – hina ofurríku. Að lokum gera fjármagnseigendur aðallega út á ríkissjóði.

„Starve the beast“ – sveltum skrímslið – var vígorð hins illskeytta öfgahægrimanns, Cheneys varaforseta, sem var eins konar Rasputin í hinu hvíta húsi Bush áranna. Skrímslið í hans huga var ríkið. Herstjórnarlistin er í því fólgin, að með því að þenja út ríkisútgjöld en neita að hækka skatta í stjórnartíð sinni, muni repúblikanar neyða demókrata til að taka á sig óvinsældirnar af því að hækka skatta og skera niður þjónustu við unga, aldna og sjúka. Þar með verði þeir skammlífir á valdastóli. Ætli Steingrímur J. Sigfússon kannist ekki við þetta, að fenginni reynslu?

Hvernig kemur þá nýfrjálshyggjutilraunin með Ísland út í alþjóðlegum samanburði? Þeir einkavæddu sjávarauðlindina í trássi við lögin (það er ámóta afrek og, ef Norðmenn hefðu afhent fáeinum auðkýfingum olíu- og gasgróðann). Þeir höfðu á stefnuskránni að gera Ísland að „alþjóðlegri fjármálamiðstöð“ (les: skattsvikaútnára), settu heimsmet í ofvexti bankakerfisins (10-földun á sex árum, sem tók 30 ár á heimsvísu) og skildu eftir sig þvílíkar skuldaklifjar á almenning, að Bush jr. lítur út næstum því eins og ráðdeildarsamur forstandsmaður í samanburði. Þetta er ekki lítill árangur á skömmum tíma. Þeir reyndu að einkavæða orkuna og hugsa gott til glóðarinnar með vatnið. En þeir féllu á tíma. Þeir voru að vísu búnir að ræna Orkuveitu Reykjavíkur innan frá, eins og bankana, en voru of seinir með Landsvirkjun.

Hvað með það, þótt þeir hafi fjölgað „gæðingum á ríkisjötunni“? Eimreiðardrengirnir – sem yfirtóku Sjálfstæðisflokkinn í nafni nýfrjálshyggjunnar – eru jú allir með tölu ríkisstarfsmenn. Satt er það, að þeir náðu ekki að einkavæða skóla og sjúkrahús. Það var bara ekki efst á forgangslistanum, enda tæplega nógu mikið upp úr því að hafa, í samanburði við forgangsgóssið. Það bíður því bara betri tíma. Er þetta vinstralið ekki bráðum búið að vinna sér til óhelgi með öllum þessum niðurskurði og skattahækkunum? Bíðið þið bara.

Formaður bændasamtakanna á villigötum

Höfundur: Gylfi Arnbjörnsson - forseti ASÍ
Flokkur: Atvinnumál, Efnahagsmál, Fjármál, Samfélagið, Stjórnmál, Viðskipti  

Gylfi Arnbjörnsson, forseti ASÍ

Hóflegar launahækkanir verkafólks réttlæta ekki 10% hækkun á landbúnaðaraðfurðum. Til þess að mæta þeim hefði þurft að hækka þær um 1% til þess að matvælaiðnaðurinn fengi „skaðann“ bættan. Þrátt fyrir þessa staðreynd fór Haraldur Benediktsson, formaður Bændasamtakanna, mikinn í hádegisfréttum útvarps og gagnrýndi forseta ASÍ fyrir að benda á þessa einföldu staðreynd.

Í stað þess að bera fyrir sig tölur og rök sló Haraldur um sig með fullyrðingum sem því miður eiga fátt skylt við veruleikann. Það er því fróðlegt að skoða þær upplýsingar sem Hagstofa Íslands birtir um framleiðsluvirði og tilkostnað einstakra atvinnugreina og rýna í stöðuna í landbúnaði og matvælaiðnaðaði.

Því miður er ekki hægt að sérgreina þann hluta matvælaiðnaðar sem tengist landbúnaði sérstaklega þar sem íslensk hagskýrslugerð er vanþróuð og býður ekki upp á slíka greiningu en þrátt fyrir það kemur ýmislegt forvitnilegt í ljós þegar rýnt er í tölur.

Þess skal getið að í töflunni hefur launum og rekstrarafgangi án afskrifta verið slegið saman í landbúnaði því samkvæmt upplýsingum Hagþjónustu landbúnaðarins heyrir það til undantekninga að íslensk sveitabýli ráði starfsmenn til vinnu og því er launaliður þessarar greinar að mestu reiknað endurgjald bændanna sjálfra.

Heimild: Vefur Hagstofu Íslands, framleiðsluuppgjör.

Af töflunni má ráða, að þrátt fyrir efnahagskreppuna 2008 hefur hlutur launa og rekstarafgangs án afskrifta í landbúnaði hækkað á árinu 2009 m.v. meðaltal áranna 1997-2007. Ef hlutur launa af þáttatekjum í matvælaiðnaði er skoðaður lækkar hann úr 73% að meðaltali áranna 1997-2007 í 66% árið 2008 og í 50% árið 2009.

Á sama tíma hefur hlutur rekstrarafgangs án afskrifta hækkað úr 11% að meðaltali 1997-2007 í 20% árið 2008 og í 39% árið 2009. Erfitt er að álykta öðru vísi en að hlutur fjármagns hafi aukist verulega á kostnað launa á þessu tímabili og lái mér hver sem vill að vekja bæði á þessu athygli og gagnrýna. Þessi þróun er ekki og verður ekki grunnur að neinni sátt.

Haraldur heldur því síðan fram að hækkun á verði landbúnaðarvara hafi verið óhjákvæmileg vegna mikilla launahækkana sem félagsmenn ASÍ fengu sl. sumar.

Það er rétt hjá Haraldi að launakjör verkafólks í umræddum greinum eru bágborin. Það er líka rétt að við lögðum mikla áherslu á að hækka þau umfram aðra og við erum stolt af því að það tókst að hækka þau um 12.000 kr. á mánuði. Ef kostnaðaruppgjör matvælaiðnaðarins hjá Hagstofunni er síðan skoðað m.v. framleiðsluvirði greinarinnar (þ.e. brúttó tekjur) þá eru laun ekki nema 15% af veltu. Ef engin hagræðing er í greininni þarf hún ekki nema ríflega 1% hækkun á útsöluverði framleiðslu sinnar til að ná þessum launahækkunum að fullu in í verðið.

Staðreyndin er hins vegar sú, að innlendar búvörur hafa hækkað um ríflega 10%. Það gefur því augaleið að það er út í hött að halda því fram, að réttmætar launahækkanir gefi tilefni þessara miklu hækkana á landbúnaðarvörum. Hins vegar skýrir aukin hlutur fjármagns, þar með talið stór aukinn hlutur bændanna sjálfra þetta miklu betur.

Alþýðusamband Íslands hefur löngum verið þeirrar skoðunar að mikilvægt sé að sem víðtækust sátt sé um stefnuna í landbúnaði og að fulltrúar verkalýðshreyfingar, bænda, stjórnvalda og atvinnurekenda, bæði heildarsamtaka þeirra og afurðastöðvanna, vinni saman að mótun starfsskilyrða.

Í ASÍ eru um 100 þúsund félagsmenn sem hafa mikla hagsmuni af þróun þessarar greinar, bæði sem neytendur og sem starfsmenn í landbúnaðartengdum greinum. Slíku samstarfi hafa Bændasamtökin hafnað og slitu því fyrir nokkrum árum. Það er miður.

Þegar peningarnir tala, þá þagnar skynsemin

Höfundur: Árni Gunnarsson - fyrrverandi alþingismaður.
Flokkur: Atvinnumál, Fjármál, Samfélagið, Stjórnmál, Viðskipti  

Landssamtök atvinnuafurða hækka viðmiðunarverð um 25%

Höfundur: Sighvatur Björgvinsson -
Flokkur: Atvinnumál, Samfélagið, Stjórnmál, Viðskipti  

Rætt við Lamba Rútsson, formann

„Við í Landssamtökum atvinnuafurða förum ekki fram á neitt annað en réttmæta lagfæringu á okkar afurðaverði og skilning á okkar stöðu“, segir Lambi Rútsson, formaður henna nýstofnuðu landssamtaka, sem í gær samþykktu 25% hækkun á viðmiðunarverði á afurðum sínum. „Eins og öllum má vera ljóst þá er vinnan okkar afurð og öll aðföng til framleiðslunnar hverju nafni sem þau nefnast – hvort heldur sem er húsnæðiskostnaður, kostnaður við fæðuöflun, flutningskostnaður, orkukostnaður eða annar nauðsynlegur kostnaður aðfanga – hefur hækkað þetta frá 30% og upp í 60% á nokkrum misserum. Eru þá ótaldar miklar skatta- og gjaldahækkanir, sem á okkur hafa verið lagðar og hækka allan kostnað við framleiðslu á okkar afurð, vinnunni, upp úr öllu valdi. Ákvörðun okkar er því aðeins lítilsháttar leiðrétting sem þó hvergi nærri nægir til þess að bæta allar kostnaðarhækkanir, sem á okkur hafa verið lagðar.“

Þá bendir Lambi á, að verð á íslenskri vinnuafurð hafi hækkað mjög á erlendum mörkuðum að undanförnu. Nefnir hann Noreg sem dæmi. „Þar er verð á afurðum okkar tvöfalt hærra en á Íslandi,“ segir Lambi.  „Það er því eðlilegt að afurðaverðið til okkar hér heima hækki til samræmis við það. Er það raunar alveg óhjákvæmilegt ef ekki á svo að fara að skortur verði á okkar afurðum hér heima ef miklu betra verð fæst til langframa á mörkuðum í nágrannalöndunum. Mikill útflutningur hefur t.d. orðið á vinnuafurðum heilbrigðisstéttanna og haldi svo áfram stefnir í læknalandauðn á Íslandi.“

Lambi telur ekki sjálfgefið að þó afurðaverð á íslensku vinnuframlagi hækki um allt að 25% þá hækki verðið til innlenndra neytenda að sama skapi. „Ég vil ekkert fullyrða um það en bendi á, að ýmis fyrirtæki sem nýta okkar afurðir fá nú mjög góð verð fyrir framleiðslu sína erlendis; t.d. álverksmiðjur, framleiðendur lambakjöts,  útgerðir og fiskvinnslur. Engin ástæða er fyrir þessi fyrirtæki að hækka verð á framleiðslu sinni á innanlandsmarkaði með svo sterka stöðu og sama gildir efalaust um fleiri.“

Á stofnfundi sínum ítrekuðu Landsamtök atvinnuafurða eindregna andstöðu  við aðild Íslands að Evrópusambandinu. „Allir Íslendingar vita og viðurkenna, að engin útlend vinnuafurð er jafn heilnæm, vönduð og góð og vinna Íslendinga,“ sagði Lambi. „Íslensk vinnuafurð er einstök og á heimsmælikvarða eins og margítrekað hefur verið ekki bara af okkur sjálfum heldur ekki síður frændum okkar Norðmönnum eins og lesa má í fjölmörgum viðtölum við Íslendinga, sem þangað hafa farið og ekki snúið heim aftur. Við krefjumst því þess að horfið verði frá öllum vangaveltum um aðild að Evrópusambandinu en erum hins vegar tilbúin til viðræðna um gerð tvíhliða samnings og munum fallast sambærilegar lausnir og þegar hafa verið samþykktar um sérstöðu íslenskra sauðfjár-, nauta-, svína-, hænsna- og sveppaafurða, þ.e. að heimilaður verði tiltekinn lágur tollkvóti á innflutning vinnuaflsafurða frá Evrópusambandslöndunum sem síðan verði boðin upp á vegum landbúnaðarráðuneytisins – t.d. 10 tonn af pólskri vinnuaflsafurð, 50 kg af írskri, 5 tonn af franskri o.s.frv. Hæstbjóðandi hljóti. Landssamtökin áskilja sér að sjálfsögðu rétt til þess að bjóða  m.a. til þess að koma í veg fyrir undirboð á erlendum vinnuaflsafurðum á markaðnum hér, sem ella gæti verið hætta á.“

Að lokum sagði Lambi að með slíkum úrræðum væri komið í veg fyrir sjúkdómahættu í íslenska atvinnustofninum sem væri mjög viðkvæmur vegna sérstöðu sinnar. „Með slíkum aðhaldsaðgerðum væri lítil hætta t.d. á kólígerlasýkingum í íslenska stofninum eins og þeirri sem farið hefur eins og logi um akur meðal fólks í mörgum Evrópulöndum í sumar og hefur orðið mörgum að aldurtila. Jafnframt því myndi örugglega draga úr hættu á alvarlegum smitsjúkdómum eins og fuglaflensu, mislingum og slæmu kvefi, sem er algengt í evrópsku vinnuafli; sérstaklega á haustin.“

Einbeittur brotavilji Alþingis

Höfundur: Jón Guðmundsson - Blaðberi, Selfoosi
Flokkur: Lögfræði, Samfélagið, stjórnsýsla, Viðskipti  

Í síðustu viku lauk réttarhöldum yfir níu einstaklingum sem ákærð eru fyrir tilraun til valdaráns. Já, við skulum nota orðalag sem allir þekkja. Verið er að ákæra eftir 100. gr hegningarlaga sem segir: „Hver, sem ræðst á Alþingi, svo að því eða sjálfræði þess er hætta búin …“ og er varla hægt að skilja greinina öðruvísi en að níu einstaklingar af þeim u.þ.b. 30 sem héldu leið sína á þingpallana þennan dag hafi ákveðið að gera tilraun til að taka Alþingi á sitt vald, þ.e. svipta það sjálfræði sínu. Það hlýtur að vera í fyrsta skipti í ritaðri sögu að níu óvopnaðir einstaklingar geri tilraun til að ná völdum án þess að beita né hóta ofbeldi. Það sem næst þessu kemst hlýtur að vera yfirtaka Jörundar hundadagakonungs, sem þó tók einn mann í gíslingu.

En á hverju byggir þá saksóknari mál sitt?

Málflutningur Láru V. Júlíusdóttur er byggður á meintu ofbeldi níumenningana gegn valdstjórninni og starfsmönnum Alþingis, í þeim tilgangi að komast að þingmönnum og ógna þar með sjálfræði alþingis. Mikill sannfæringarkraftur hlýtur að vera nauðsynlegur ef valdaránið á að takast með því eingöngu að lesa yfirlýsingu frá þingpöllunum, óvopnuð og án hótana um ofbeldi. Til að ná völdum hljóta þau að hafa þurft að komast inn í þingsalinn sjálfan og ná yfirráðum yfir bæði alþingismönnum og þinginu en af öllum þeim lögreglumönnum og þingvörðum sem saksóknari boðaði til yfirheyrslu (alls var 21 vitni boðað) eru aðeins tvö vitni sem minnast á millihurðina inn í þingsalinn. Helgi Bernódusson skrifstofustjóri Alþingis, sem „sá ekki níumenningana“ heldur „var óbeint vitni að komu þeirra í húsið“ eins og segir í vitnisburði hans og Einar K. Guðfinnsson, þingmaður sjálfstæðisflokksins, en erfitt er að taka mark á honum því svo virðist sem atburðurinn vaxi honum í augum í hvert sinn er hann minnist á hann, frá því að vera „strákur sem birtist þarna með einhver læti“ og honum „brá ekkert sérstaklega“ í viðtali skömmu eftir atburðinn, yfir í að hafa verið „brugðið“ í réttarsal tveimur árum síðar. Daginn eftir á bloggsíðu sinni var hann viss um að til hefði staðið að „hertaka þingið“ og „hefði þá ekki þurft að spyrja að leikslokum“.

Hvað hefur Lára eiginlega í höndunum til að kæra samkvæmt 100. grein?

Það fór hálfur dagur í að yfirheyra lögreglumenn og í vitnisburði þeirra kemur fram að enginn lögreglumaður veit hver var við stjórn þennan dag né var fólkinu skipað með skýrum hætti að fara út úr húsinu. Málflutningur Láru færðist mjög snemma frá umræðunni um tilraun til valdaráns yfir í átök milli lögreglu og fólks í stigagangi Alþingis þar sem lögreglan virðist hafa ráðist að fólki án þess að gefa því boð um að yfirgefa húsið og jafnvel komið í veg fyrir að fólk kæmist út. Ragnar Aðalsteinsson, verjandi fjögurra þeirra ákærðu, tekur það fram í málflutningi sínum að óhlýðni við valdboð komi oft fyrir dóma og sé það talin nokkuð örugg sakargift því dómstólar virðast ekki telja að það skipti máli hvort valdboðið sé löglegt eða ekki.

Til samanburðar má taka mál Lárus Páls Birgissonar þar sem hann er handtekinn árið 2009 fyrir að hlýða ekki fyrirmælum lögreglu. Lárus stóð í almannarými, á gangstétt á Laufásvegi, með pappaspjald sem á stóð „Elskum friðinn“. Ástæðan fyrir handtökunni var sú að hann var staðsettur fyrir framan Bandaríska sendiráðið sem taldi ógn stafa af Lárusi og hringdi á lögregluna í þeim tilgangi að láta fjarlægja hann af stéttinni.

Lögregla og sérsveit gekk hart að fólki sem mótmælti friðsamlega við Kárahnjúka. Lögreglan vísaði í 15. grein lögreglulaga. Hún taldi að fólkið væri ógn við almannafrið og alsherjarreglu.

Íslensk yfirvöld meinuðu friðarsinnum úr hreyfingunni Falun Gong inngöngu í landið við heimsókn Kínaforseta árið 2002. Að beiðni kínverskra yfirvalda voru meðlimir hreyfingarinnar handteknir og færðir í gæslu við komu sína til Keflavíkur. Íslensk yfirvöld töldu að hreyfingin yrði ógn við allsherjarreglu þrátt fyrir orðspor hennar um hið gagnstæða.

Í máli níumenningana voru send árásarboð frá Alþingi sem notuð eru þegar um vopnaða árás er að ræða. Yfirmaður öryggisgæslu Alþingis taldi að hættu stafaði af gestunum. Sumir þingverðir urðu skelkaðir vegna þess að gestirnir lutu ekki almennum reglum um klæðaburð og aðrir opinberuðu fordóma sína með vitnisburði eins og: „við hleypum ekki svona fólki inn“.

Ef handhafar valds geta svipt fólki frelsi sínu vegna huglægs mats, sem oft virðist taka mið af klæðaburði og útliti, með því að vísa í 15. grein um ógn við almannafrið og allsherjarreglu þá virðist skoðanafrelsi fólks á Íslandi og réttur til að láta þær í ljósi að vera að taka ógnvænlega stefnu.

Orð hafa merkingu

Hvergi ofangreindum dæmum er mat á aðstæðum byggt á hlutlægum atriðum eins og t.d. vopnaburði eða hótunum um ofbeldi. Matið er huglægt í alla staði og verður þess vegna ávallt orð gegn orði. Einkaréttur á valdbeitingu og frelsissviptingu sem lögreglan hefur samkvæmt lögum, virðist því ekki lúta neinum skráðum reglum. Þess í stað er um að ræða einhverskonar huglægt mat sem lögreglan sjálf skilreinir og dómsstólar draga ekki í efa.

Í níumenningamálinu notuðu lögreglumenn og þingverðir í sífellu orðið að „ryðjast“. Ragnar Aðalsteinsson bendir á að orðið „ryðjast“ og „ruddust“ kemur nokkur hundruð sinnum fyrir í málsgögnum. Upptakan sýnir hinsvegar hið gagnstæða. Þau gengu inn í húsið og samkvæmt vitnisburði lögreglu og þingvarða þá voru þau stöðvuð í stigaganginum. Enginn ruddist þar framhjá.

Að leggja fram kæru á hendur níu einstaklingum um tilraun til valdaráns virðist vera svo fyrirhafnarlaust af hálfu skrifstofu Alþingis. Sjálfsöryggið er svo uppmálað að þegar yfirmaður öryggisgæslu er spurður út í afhverju hann hafi leyft upptökunni úr eftirlitsmyndavélum að eyðast sjálkrafa að 10 dögum liðnum, að frátöldum 2,33 mínútna hluta þess þá svarar hann: „Ég hygg að menn hafi fyrst og fremst verið með áhuga á þessum hluta atburðarins.“ Ef annar hluti upptökunnar hefði styrkt málstað skrifstofu Alþingis þá hefði hann einnig verið notaður. Einmitt þess vegna er ljóst að restin af upptökunni veikti málstaðinn sem sýnir einbeittan brotavilja Alþingis þegar það ákvað að eyða sönnunargögnunum.

Alvarlegt fordæmi

Málið fór af brautarteinunum strax á fyrsta degi réttarhaldanna um leið og fyrsti lögregluþjónninn var yfirheyrður. Þá fór málaflutningurinn að snúast um mótþróa við handtöku annars vegar og ólöglega valdbeitingu á fólki sem hefur stjórnarskrárvarinn rétt til að fara á þingpallana hinsvegar. Þetta er haugur af ákærum þar sem 100. greinin er sú alvarlegasta. Hún stendur á brauðfótum bökuðum úr eyddum sönnunargögnum og misræmi í vitnisburði starfsfólks þingsins. Hvers vegna var henni haldið til streitu og hvaðan kemur þrýstingurinn? Hverjir njóta góðs af því að þessir níu einstaklingar séu bak við lás og slá næstu 16 árin? Hvaða breytingar munu eiga sér stað í okkar samfélagi ef þau verða fundin sek um valdarán sem aldrei var framið né stóð til að fremja?

Ef hægt er að teygja lögin á þann hátt að heimsókn á þingpalla leiði til sakfellingar fyrir tilraun til valdaráns þá er komið alvarlegt fordæmi fyrir því að valdhafar á Íslandi geti áreynslulaust notfært sér dómstóla til að koma frá fólki sem það telur ógn við valdastöðu sína.

Ríkisstyrkurinn

Höfundur: Kristinn H. Gunnarsson - Fyrrverandi alþingismaður
Flokkur: Atvinnumál, Efnahagsmál, Samfélagið, Sjávarútvegsmál, Viðskipti  

Gjaldþrot Eyrarodda á Flateyri beinir kastljósina að helstu meinsemdinni í kvótakerfinu, ríkisstyrknum sem handhöfum kvótans er færður með framsalinu. Ríkið veitir árlega heimildir til veiða á tilteknu magni á tilgreindum fisktegundum svo gott sem ókeypis. Þrátt fyrir að veiðigjald hafi verið sett á með lögum fyrir tæpum áratug til þess að sætta þjóðina við kvótabraskið hefur það verið flest árin aðeins á bilinu 1-2 k/kg fyrir að veiða 1 kg af þorski, reyndar  sum árin ekkert. Það er fyrst þetta fiskveiðiár sem gjaldið hefur hækkað og er 6,44 kr/kg. Veiðigjaldið er brandari á kostnað þjóðarinnar og sérstaklega fólksins í sjávarbyggðunum þegar litið er til þess að þessa sömu heimild getur útgerðarmaðurinn sér að kostnaðarlausu leigt öðrum og fengið fyrir 250 – 280 kr.

Ágóðinn er gríðarlegur af þessum viðskiptum. Hægt er  að selja veiðiréttinn langt fram í tímann, þar sem útgefnar veiðiheimildir, aflahlutdeildin er ótímabundin, og þá er söluverðið margfeldi af árlegu kvótaleiguverði. Hæst fór verðið í um 4.000 kr/kg. Þetta er skýringin á því að unnt hefur verið að auðgast um milljarða króna af því að selja kvóta. Megnið af gróðanum undanfarinn áratug hefur runnið út úr greininni í vasa fáeinna. Það sést best á því að skuldir útgerðarfyrirtækja jukust um 400 milljarða króna, fyrst og fremst vegna kvótakaupa. Í öðrum atvinnugreinum væri hagnaðurinn af kvótasölu færður sem ríkisstyrkur til viðkomandi einstaklinga og fyrirtækja.

Eyraroddi hefur ekki átt kvóta og hefur þurft að leigja til sín kvóta. Það stendur verr að vígi en kvótafyrirtækin sem kvótaleigunni nemur og því líka að eige ekki öruggan aðgang að heimildum. Fremur en að ráða bót á meinsemdinni í kerfinu er gripið til þess ráðs að útdeila byggðakvóta. Hann er líka ókeypis og er í raun líka ríkisstyrkur.  Þannig er fyrirtæki sem stendur höllum fæti í samkeppni við önnur sem njóta ríkulegs ríkisstyrks færður ríkisstyrkur svo það geti þraukað eitthvað lengur. Boðaður 300 tonna byggðakvóti til Flateyrar er ekkert annað en 75-80 milljónir króna í peningum.

Kröfuhafarnir sem Eyraroddi var að reyna að semja við um skuldir sínar í nauðasamningum hafa að öllum líkindum gert kröfu um að fá þessa peninga upp í skuldirnar. Þar með hefði byggðakvótinn runnið til þess að gera upp fortíðina en ekki nýst til þess að efla fyrirtækið til framtíðar. Þess vegna þurfti ekki mikinn spámann til þess að sjá fyrir að líklegast væri að Eyraroddi neyddist í gjaldþrot, að því gefnu að heimamenn ætli sér að nota byggðakvótann til atvinnuuppbyggingar.

Ríkisstyrkjakerfið, sem LÍÚ ver með kjafti og klóm og hefur til þess órofa stuðning Sjálfstæðisflokksins, Framsóknarflokksins og Samtaka atvinnulífsins, er ótæmandi uppspretta gróða af sölu veiðiheimilda. Þótt mörg útgerðarfyrirtæki séu skuldug eftir kaup á kvóta þá munu þau greiða þær skuldir með tímanum með ágóða af veiðunum eða kvótaleigu og þá geta eigendurnir selt sig út með miklum ágóða og þannig heldur myllan áfram. Kerfið þarf bara að vera áfram lokað, úthlutun kvótans ótímabundin og örfáir aðilar undir handleiðslu LÍÚ  ráði  verðmyndun og þá er ekki hægt að tapa.

En það er líka rétt að benda á að allmargir kvótaeigendur, flestir smáir þó,  hafa kosið að taka ekki þátt í gróðamyllunni. Þeir hafa gerð það sem lögin ætlast til, veitt sinn kvóta og hvorki leigt né selt. Þeir útgerðarmenn hafa staðist gróðafíknina og sýnt siðferðilegan styrk sem er allt of lítið gefinn gaumur.  Þeir hafa neitað sér um ríkisstyrkinn og eiga hrós skilið.

Fjármagnseigendur vs skuldarar

Höfundur: Sigurður K. Pálsson - Markaðsstjóri
Flokkur: Atvinnumál, Efnahagsmál, Jafnréttismál, Stjórnmál, stjórnsýsla, Viðskipti  

Leikurinn um peningana heldur áfram, fjármagnseigendur á móti skuldurum.  Þó nokkru áður en leikurinn hófst var ljóst að lið fjármagnseigenda var eingöngu skipað atvinnumönnum. Leikfléttur fjármagnseigenda voru gríðarlega flóknar, báru nöfn eins og skortstöður, afleiður, vafningar og fl. Skuldarar þekktu ekki þessar nýju leikfléttur en gerðu ráð fyrir því að leikurinn færi heiðarlega fram, enda ástæðulaust annað þar sem settur var dómari á leikinn sem talin var hlutlaus.

Nú er komin hálfleikur í baráttu þessara liða. Staðan er 4 -1 fjármagnseigendum í hag. Leikurinn hefur þótt mjög ójafn í fyrri hálfleik enda dómari leiksins mjög hlutdrægur og dæmt hvað eftir annað vítaspyrnur á skuldara.

Fyrsta vítaspyrnan sem fjármagnseigendur fengu á silfurfati kom þegar ríkisstjórnin ákvað að tryggja 100% innistæður fjármagnseigenda í bönkum, fljótlega þar á eftir fengu þeir aðra vítaspyrnu eða þegar ríkisstjórnin ákvað að leggja 400 milljarða af skattfé almennings inn á peningamarkaðssjóði fjármagnseigenda. Þriðja vítaspyrnan kom svo við skuldauppgjör á milli gömlu og nýju bankanna þegar ákveðið var afsláttur af lánum sem nýju bankarnir fengu var eingöngu ætlaður til að hífa upp eigið fé nýju  bankanna í stað þess að nota til leiðréttingar á skuldum almennings.

Skuldarar náðu að svara með einu marki í fyrri hálfleik. Til þess að fá markið dæmt löglegt þurftu skuldarar að fara í flókið kæruferli sem endaði með úrskurði  æðstu dómstóla. Hæstiréttur tók völdin af dómaranum og dæmdi gengistryggð lán ólögleg. Staðan orðin 3-1

Fjármagnseigendur fengu síðan dæmda fjórðu vítaspyrnuna en þar sýndi dómarinn að hann var í raun 12 leikmaður þeirra.  Skuldarar höfðu sótt mjög í sig veðrið og voru í stórsókn inni í vítateig fjármagnseigenda þegar boltinn hrökk í hendi liðsmans skuldara. Dómarinn flautaði og skundaði alla leið til baka inn í vítateig skuldara og benti á vítapunktinn.  Þarna varð vaxtadómurinn  að veruleika. Ótrúlegur dómur sem gefur fjármagnseigendum rétt til að reikna vexti mörg á aftur í tímann, einnig á þá sem eru búnir að greiða upp sínar skuldir.

Á undanförnum vikum og misserum hafa margir komið að málum og reynt að sína fram á að dómarar leiksins hafa verið mjög hlutdrægir, öll vafaatriði eru dæmd fjármagnseigendum í hag.  Á þessa aðila hefur verið lítið sem ekkert hlustað. Spurning hvort ekki sé orðið tímabært að skipta um dómara.

Í öllu falli verður fróðlegt að fylgjast með seinni hálfleik og spennandi að sjá hvort leikurinn jafnist. Verður dómarinn jafn hlutdrægur og áður eða mætir nýr dómari til leiks og dæmir af sanngirni í stað hlutdrægni eins og í fyrri hálfleik?

Viðskiptahöft eða fjármálaóstöðugleiki – stefna Sjálfstæðisflokksins í peningamálum?

Höfundur: Dr. Gísli Hjálmtýsson - Framkvæmdastjóri, Thule Investments
Flokkur: Atvinnumál, Efnahagsm, Rekstur, Viðskipti  

Peningamálafundur Félags viðskipta- og hagfræðinga fór fram í byrjun nóvember.

Seðlabankastjóri fjallaði í framsögu um valkosti í peningamálum til framtíðar. Seðlabankastjóra dreymir um að stjórnmálamenn þjóðarinnar hætti „popúlisma“ og fyllist ráðdeild og ábyrgð og lagði til að þjóðarvarúð stýri því sem hann kallar verðbólgumarkmið plús. Trú Seðlabankastjóra á stjórnmálamönnum er aðdáunarverð, en að mínu mati óraunhæf, og á skjön við stjórnmálasögu þjóðarinnar. Peningastefna byggð á slíkum sandi getur aðeins leitt til ógæfu.

Þá kom fram í máli seðlabankastjóra að óráðlegt væri að taka upp annan gjaldmiðil nema með fulltingi þess seðlabanka sem stæði að baki þess gjaldmiðils. Ef stefnt sé að einhliða fastgengisstefnu kosti það gríðarlegan gjaldeyrisvaraforða og viðvarandi gjaldeyrishöft, en hvoru tveggja fylgir mjög mikill kostnaður. Þá sagði hann að við munum búa við verulegar hömlur á alþjóðlegri bankastarfsemi, svo lengi sem þjóðin er utan evrunnar. Hins vegar kom fram í máli seðlabankastjóra að upptaka evru með inngöngu í Evrópusambandið myndi leysa myntvandann og færa okkur meginmarkmið peningastefnunnar, verð- og fjármálastöðugleika.

Annar ræðumaður á fundinum var Illugi Gunnarsson, titlaður sem alþingismaður í leyfi. Það hlýtur að gefa til kynna að Illugi hyggist fara aftur á þing þegar leyfinu lýkur. Því munu sumir fagna, enda hefur Illugi boðið sig fram sem einn af framtíðarleiðtogum Sjálfstæðisflokksins. Í máli hans kom fram að ljóst væri að kostnaður samhliða krónunni væri umtalsverður og að svo lengi sem við værum með hana stæði valið á milli mikilla sveiflna í hagkerfinu eða viðskiptahafta.

Á landsfundi Sjálfstæðisflokksins síðasta sumar var tekin afdráttarlaus afstaða gegn aðild að Evrópusambandinu. Í ályktun landsfundarins var samþykkt að aðildarumsóknin, sem nú er í gangi, yrði dregin til baka, og þar með að umsóknarferlinu yrði hætt. Ekki er raunhæft fyrir íslensk stjórnvöld að ákveða að taka upp evru sem gjaldmiðil án þess að landið gangi í Evrópusambandið. Með ályktun landsfundarins er því Sjálfstæðisflokkurinn búinn að segja sig frá framtíðarsýn sem tryggir í senn viðskiptafrelsi og gengis- og fjármálastöðugleika.

Þá vakna áleitnar spurningar. Hvernig samræmist það stefnu Sjálfstæðisflokksins um frelsi einstaklingsins og frelsi til athafna að búa við langvarandi viðskiptahömlur og gjaldeyrishöft? Hvernig samræmist það stefnu flokksins um „að skapa skilyrði til þess að Íslendingar verði að nýju í hópi samkeppnishæfustu þjóða heims“ að búa við viðvarandi gengissveiflur og fjármálaóstöðugleika? Hvort verður í stefnuskrá Sjálfstæðisflokksins í næstu kosningum: viðvarandi fjármálaóstöðugleiki eða langvarandi viðskiptahöft?

Áskorun til Björgólfs Thors Björgólfssonar

Höfundur: Ólafur Kristinsson - Héraðsdómslögmaður og fyrrverandi hluthafi í Landsbanka Íslands og Straum Burðarás
Flokkur: Efnahagsmál, Fjármál, Lögfræði, Rekstur, Viðskipti  

Nýlega skrifaði ég grein í Viðskiptablaðið um eignarhald og lánveitingar Björgólfs Thors Björgólfssonar í Landsbanka Íslands (LÍ). Ég var hluthafi í LÍ og tapaði fjármunum á falli hans líkt og hinir 27.000 hluthafar bankans. Í grein minni rakti ég þau sjónarmið mín að ég teldi ýmislegt benda til þess að Björgólfur Thor hafi beitt hluthafa bankans blekkingum, í því skyni að komast hjá því að vera skilgreindur venslaður aðili í bankanum. Þannig hafi lánveitingar til hans og tengdra aðila í raun verið langt umfram lögbundnar heimildir. Á annað hundrað manns hafa lýst yfir áhuga sínum á því að hefja undirbúning á skaðabótamáli á hendur Björgólfi Thor.

Ég skora á Björgólf Thor að stíga fram og svara því hvort hann telji að lánveitingar hans, sem nema líklega um 50% af CAD eigið fé bankans hafi verið lögmætar og hvort hann telji eðlilegt að eignarhald starfsmanna hafi verið honum ótengt. Með sama hætti er nauðsynlegt að upplýst verði með fullnægjandi hætti hvernig eignarhaldi samstarfsmanna Björgólfs í LÍ var raunverulega háttað, þ.m.t. hverjir þessir samstarfsmenn voru og hver fjármagnaði bréfin. Áskorun mín til Björgólfs er einnig sú að hann hafi frumkvæði að því að bæta skaða hluthafa bankans með því að leggja fram eign sína í Actavis. Þannig væri hugsanlega hægt að ná sátt í málinu og forðast aðkomu dómstóla.

Af hverju skiptir skilgreining Björgólfs Thors sem venslaðs aðila LÍ máli?

Við mat á því hvort að skaðabótamál sé hugsanlegt á hendur Björgólfi Thor þá er það lykilatriði að meta hvort eignarharld nánustu samstarfsmanna hans hefði ekki átt að skilgreinast undir hans stjórn og hvort lánveitingar til hans hafi verið umfram lögbundnar heimildir. Líkt og ég rakti í grein minni í Viðskiptablaðinu þá tel ég svo vera. Umrædd ályktun byggir m.a. á því að þessir ónefndu starfsmenn þáðu hjá honum laun í gegnum Samson eignarhaldsfélag og Novator og telja má útilokað að þeir hefðu í einhverjum tilvikum beitt atkvæðisrétti sínum gegn vilja Björgólfs Thors.

Við skilgeiningu Björgólfs sem venslaðs aðila líkt og eðlilegt hefði verið þá væru allar lánveitingar hans og tengdra aðila opinberar í ársreikningum bankans og hagsmunaaðilar þannig meðvitaðir um þessa útlánaáhættu. Það var hinsvegar ekki gert. Hvergi var getið um þessi lán og líkt og ég hef áður bent á eru lán til venslaðra aðila í reikningum LÍ fyrir árið 2007 aðeins um 10 milljarðar króna. Í þessu samhengi má nefna að lán til Björgólfs Thors og tengdra aðila voru á bilinu 50-150 milljarðar króna ef marka má Rannsóknarskýrslu Alþingis. Sé horft á umræddar lánveitingar Björgólfs í samhengi við efnahag bankans má sjá hversu miklu máli það skipti fyrir matsfyrirtæki, hluthafa, greiningadeildir og skuldabréfaeigendur að hafa rétta stöðu um útlánaáhættu til eigenda sinna.

Skaðabætur sóttar til Björgólfs Thors

Ef vilji hluthafa og kröfuhafa stendur til þess að höfða skaðabótamál á hendur Björgólfi vegna ólögmætra lánveitinga til hans og ranglega skilgreindum eignarhlut lýsi ég hér með yfir vilja mínum til að koma að undirbúningi slíks máls. Nýlegt skuldauppgjör Björgólfs opinberar framtíðarmöguleika hans á verðmætum sem tengjast væntanlegri sölu á lyfjafyrirtækinu Actavis. Fram hefur komið í fjölmiðlum að gangi áætlanir félagsins eftir geti um 140 þúsund milljónir króna runnið í vasa Björgólfs. Eftir því sem best má skilja, rennur ekkert af þeim fjármunum til greiðslu skulda eða persónulegra ábyrgða hans. Hluthafar og aðrir kröfuhafar hljóta því að horfa til þeirra verðmæta þegar mat er lagt á grundvöll skaðabótamáls.

Þögn og aðgerðaleysi Slitastjórnar Landsbanka Íslands

Lítið hefur farið fyrir Slitastjórn LÍ kjölfar bankahrunsins. Einstaka sinnum stíga þeir þó fram og segjast vera að rannsaka ýmis mál. Aðgerðir virðast þó víðs fjarri. Skaði hluthafa Landsbanka Íslands af vafasamri útlánastefnu stjórnenda hans er mikill og um það verður ekki deilt. Um 27.000 hluthafar töpuðu allri eign sinni við fall bankans. Nú hljótum við hluthafar að krefjast skýringa frá Björgólfi Thor sjálfum, FME og Slitastjórn LÍ. Líkt og í fyrri skrifum mínum ítreka ég að markmið mitt er ekki að kveða endanlega upp úr um sekt eða sakleysi Björgólfs Thors. Það er hlutverk dómstóla. Ég vill hinsvegar stuðla að umræðu um þetta mál,fá fram frekari skýringar og reyna ná sátt við Björgólf Thor til að forðast atbeina dómstóla.