Þínar fréttir, þín skoðun

Ábyrgð íslenska ríkisins á innlánum

Höfundur: Dóra Sif Tynes, hdl.
Flokkur: Efnahagsm, Stjórnmál, Utanríkismál, Viðskipti   Efnisorð: Bretland, EES-samningurinn, Evrópusambandið, Holland, Icesave, innlánstryggingar, „dómstólaleið“

Umræður um ábyrgð íslenska ríkisins vegna Icesave reikninga og samninga við bresk og hollensk stjórnvöld standa nú sem hæst. Ýmsir halda því nú fram að ríkinu beri ekki að ganga til samninga við Breta og Hollendinga heldur fara svokallaða „dómstólaleið“. Það fylgir hins vegar ekki sögunni á hvaða lagagrundvelli eigi að byggja slíka málsókn eða hvort einhver dómstóll teljist yfir höfuð hafa lögsögu í málinu.

Tilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins 94/19/EB um innlánatryggingakerfi (innlánatryggingatilskipunin) er hluti af IX. kafla Samningsins um Evrópska Efnahagssvæðið (EES-samningurinn).  Frá því að tilskipunin varð hluti EES samningsins hefur hún því skuldbundið íslenska ríkið samkvæmt reglum þess samnings. Tilgangur innlánatryggingatilskipunarinnar er að samræma reglur um innlánatryggingar þannig að tryggt verði að sparifjáreigendur njóti sömu lágmarksverndar hvar sem þeir eru staðsettir innan EES. Þá hefur tilskipunin og að markmiði að auka festu í bankakerfinu og vernda hag sparifjáreigenda.Innlánatryggingatilskipunin skuldbindur íslenska ríkið til þess að koma á fót innlánatryggingakerfi sem getur komið til skjalanna um leið og innlán verða ótiltæk. Íslenska ríkið hefur val um á hvaða formi tryggingarkerfinu er komið á fót og hvernig það er fjármagnað en fjárhagsleg geta þess á að vera í samræmi við tryggingaskuldbindingar.

Innlánatryggingatilskipunin var innleidd í íslenskan rétt með lögum um innistæðutryggingar og tryggingakerfi fyrir fjárfesta nr. 98/1999 sem kemur á fót Trygginasjóði innistæðueigenda. Lögin kveða á um að heildareign sjóðsins skuli að lágmarki nema 1% af meðaltali tryggðra innistæðna í viðskiptabönkum og sparisjóðum á næstliðnu ári. Til þess að ná tilskildu lágmarki eru svo í lögunum ákvæði um hvernig lánastofnanir eigi að fjármagna umrætt lágmark eða eftir atvikum ábyrgjast greiðslur til sjóðsins til að lágmarkinu verði náð. Við fall bankanna haustið 2008 má því gera ráð fyrir að heildareign Tryggingarsjóðs innistæðueigenda hafi numið 1% af meðaltali tryggðra innistæðna á árinu 2006 og sjóðurinn því tæplega í stakk búinn til að koma til skjalanna ef innlán yrðu ótiltæk. Heyrst hafa þær röksemdir að það skipti ekki máli að fjárhagur Tryggingasjóðsins hafi verið svo bágborinn sem raun bar vitni, eina skylda ríkisins hafi verið að koma á fót einhvers konar tryggingarkerfi og gildi einu hvort það kerfi hafi verið gjaldfært eður ei.  Orðalag tilskipunarinnar er hins vegar alveg skýrt, innlánatryggingakerfin skulu tryggja innlán allt að um 20 000 evrur að lágmarki. Enginn fyrirvari er um að skylda þessi sé háð því hvort nægilegar eignir séu til staðar hjá viðkomandi tryggingakerfi enda væri lítið hald í ákvæðum tilskipunarinnar ef unnt væri að koma sér hjá skuldbindingum samkvæmt þeim með þessum hætti. Þar sem lög um innistæðutryggingar tryggðu Tryggingarsjóði innistæðueigenda takmarkaðar eignir gat sjóðurinn ekki sinnt hlutverki sínu samkvæmt tilskipuninni síðastliðið haust.  Kemur þá til skoðunar hvort tilskipunin hafi verið innleidd með réttum hætti hvort framkvæmd ríkisins hafi brotið í bága við hana. Báðar þessar aðstæður kunna hins vegar að fela í sér ábyrgð íslenska ríkisins samkvæmt EES rétti, enda hafa bæði EFTA dómstóllinn og Hæstiréttur komist að þeirri niðurstöðu að brot gegn EES samningnum kunni að baka íslenska ríkinu bótaábyrgð.

Við hrun bankanna stóð val ríkisins á milli þess að aðhafast ekkert og hætta á áhlaup á bankana með tilheyrandi áhrifum á innlend greiðslukerfi eða grípa til einhverra ráðstafanna til að tryggja innistæður. Með hinum svonefndu neyðarlögum voru innistæður gerðar að forgangskröfum. Jafnframt gaf ríkisstjórnin út yfirlýsingu þar sem áréttað var að innistæður í innlendum viðskiptabönkum, sparisjóðum og útibúum þeirra hér á landi væru tryggðar að fullu. Tilgreint var að með innistæðum væri átt við allar innistæður almennra sparifjáreigenda og fyrirtækja sem innistæðudeild Tryggingarsjóðs innistæðueigenda næði til en lögum samkvæmt heyrðu innlán í útibúum á EES svæðinu þar undir. Verður því ekki annað séð en að íslenska ríkið hafi í október 2008 tekið á sig skuldbindingar samkvæmt innlánatryggingatilskipuninni.

Því hefur verið fleygt að innlánatryggingatilskipunin eigi ekki við í tilfelli íslenska bankahrunsins þar sem hér hafi verið um allsherjar kerfishrun að ræða. Í ljósi þess að ríkisstjórnin greip til þeirra aðgerða sem að framan er lýst þegar í október á liðnu ári er þó erfitt að láta á þá kenningu reyna nú enda hefur talsverður hluti tryggðra sparifjáreigenda þegar notið réttar síns. Slík afturvirk röksemdafærsla er til þess fallin að brjóta gróflega gegn meginreglu íslenskrar stjórnskipunar og EES samningsins um jafnræði. Þá snýst uppgjör á Icesave reikningum um innistæður í erlendum útibúum eins banka en ekki um bankakerfið í heild þó fjárhæðirnar séu vissulega svimandi. Nú heyrast jafnframt þær raddir að ríkið eigi að hafna því að bera ábyrgð gagnvart afmörkuðum hópi sparifjáreigenda sem kusu að eiga viðskipti við útibú Landsbankans í Lundúnum eða Rotterdam frekar en á Raufarhöfn. Fara eigi með málið fyrir dómstóla.

Talsmenn hinnar svonefndu „dómstólaleiðar“ hafa hins vegar ekki gert frekari grein fyrir því á hvaða lagagrundvelli slík málsókn eigi að byggja eða hvaða dómstóll sé til þess bær að fjalla um ábyrgð íslenska ríkisins að þessu leyti. Menn hafa vísað til þess að viðsemjendur ríkisins, þ.e. hollensk og bresk yfirvöld, eigi bara að velja dómstólinn.  Hér gætir ákveðins misskilnings. Líta verður til þess að dómstólar hvort sem þeir eru innlendir eða alþjóðlegir taka ekki fyrir mál nema að þeir hafi til þess lögsögu. EB-dómstóllinn hefur til dæmis ekki lögsögu gagnvart íslenska ríkinu enda er það ekki aðili að Evrópusambandinu. Með Samningnum um Eftirlitsstofnun og Dómstól var EFTA dómstólnum veitt lögsaga í tilteknum málum er varða samningsaðila EES samningsins. Sú lögsaga nær hins vegar einvörðungu til mála sem höfðuð eru af einstaklingum eða lögaðilum á hendur Eftirlitsstofnun EFTA til ógildingar ákvarðanna þeirrar stofnunar eða mála sem Eftirlitsstofnunin höfðar á hendur samningsaðilum vegna brota gegn EES rétti. EFTA dómstóllinn myndi því ekki heldur hafa lögsögu í málinu nema með atbeina Eftirlitsstofnunar EFTA.

Í öðru lagi er ljóst að innlánatryggingatilskipunin skapar ekki breskum og hollenskum stjórnvöldum réttindi per se heldur viðskiptavinum Landsbankans í Bretlandi og Hollandi. Hin lögfræðilega spurning lýtur á því hvort íslenska ríkinu sé heimilt að hafna því að bera ábyrgð samkvæmt innlánatryggingatilskipuninni gagnvart  tilteknum hópi viðskiptavina Landsbankans. Þegar rætt er um „dómstólaleiðina“ hljóta menn því að eiga við að íslenska ríkið hafni því að greiða breskum og hollenskum sparifjáreigendum út innlán í samræmi við ákvæði innlánatryggingatilskipunarinnar og hvetji þá þess í stað að höfða mál gegn íslenska ríkinu fyrir hérlendum dómstólum eða kvarta til Eftirlitsstofnunar EFTA.  Yfirleitt hefur nú verið litið svo á að rétturinn til að bera mál undir dómstóla séu mannréttindi sem tryggja beri þegnum réttarríkis enda er hann til að mynda verndaður af Mannréttindasáttmála Evrópu. Má jafnvel tala um helgan rétt í þessu sambandi. Það telst þó væntanlega heldur nýstárleg túlkun að ríki, þótt það sé lítið og aumt, beri fyrir sig slíkan rétt til að komast hjá skuldbindingum gagnvart borgurum. Grundvallaratriði málsins eru hins vegar þau að ekki er um milliríkjadeilu á grundvelli þjóðréttarsamnings að ræða heldur samninga um lánakjör sem eru einkaréttarlegs eðlis. Það verður því að gera þá kröfu til jafnt löglærðra manna sem annarra að þessu tvennu sé ekki blandað saman.

Höfundur er fyrrum starfsmaður lagadeildar Eftirlitsstofnunar EFTA og hefur lokið meistaraprófi í Evrópurétti.

Hefjum könnunarviðræður

Höfundur: Ragnar A. Þórsson
Flokkur: Stjórnmál, Utanríkismál   Efnisorð: aðildarumræður, evra, Evrópusambandið, króna

Fjölmiðlar keppast nú við að túlka kosningaúrslitin sem sigur Evrópusambandssinna en kosningarnar snérust ekki um ESB, heldur þá alvarlegu stöðu sem þjóðin er komin í og ekki síður hvernig samfélag við viljum móta í framhaldi af því. Um það snérust kosningarnar. Engu að síður tókst fjölmiðlum að draga upp þá mynd að hér færi fram einhverskonar boðhlaup til Brussel.

Sjálfur hef ég átt samtöl við fjölda fólks úr öllum flokkum og tekið eftir því að fáir eru sáttir við stöðu íslensku krónunar, en á meðan upptaka evru kallar á fulla aðild að ESB telja flestir viðmælendur mínir að fórnarkostnaðurinn yrði of hár. Um það hvort okkur hugnast að vera í slagtogi með þessum félagsskap er sjaldnar rætt.

Það má benda á að sum aðildarríki ESB hafa ratað í sömu ógöngur og við og ekki notið þeirrar aðstoðar sem þau væntu frá Brussel, þvert á móti fá þau nú þau skilaboð að upptöku evru verði enn og aftur frestað hjá þeim þar til þau uppfylla skilyrðin fyrir aðild að myntbandalaginu. Það kostar fórnir. Það má árétta það hér að ekkert þeirra framboða sem tóku þátt í nýafstöðnum kosningum var myndað til að þræla okkur inní Evrópusambandið né til að halda okkur utan þess.

Evrópusambandið er ekki trúarsöfnuður. Það er bandalag iðnríkja sem hefur þróað með sér gríðarlega miðstýringu sem teygir anga sína um öll svið þessara þjóða og gerir kröfu um að auðlindum aðildarríkja þess sé deilt. Landbúnaðarstefna ESB er vægast sagt rotin og hin sameiginlega sjávarútvegsstefna þess ætti að hræða hvern einasta Íslending frá aðild. Þeir eiga fátt eitt eftir en að flísaleggja Eystrasaltið og Norðursjóinn.

Við Íslendingar eigum engra annara kosta völ en að moka okkur sjálf uppúr þeim vanda sem við erum í. Við skulum eiga viðskipti við þjóðir bæði innan og utan ESB hér eftir sem hingað til. Það gerum við á eigin forsendum og með því að standa á eigin fótum. Við skulum einnig gera okkur grein fyrir því hvaða áhrif aðild að ESB hefur á fríverslunarsamninga okkar við aðrar þjóðir og utanríkisviðdkipti yfirleitt.

Sjálfur hef ég búið í Evrópu og átt viðskipti og góð samskipti við fólk og fyrirtæki þar á bæ. Ég fylgist vel með þeirra umræðum og evrópskum fjölmiðlum. Það er mér því hulin ráðgáta hvert sjálfskipaðir talsmenn aðildar Íslands að Evrópusambandinu sækja umboð sitt þegar þeir lofa okkur gulli og grænum skógum, nýjum gjaldmiðli og jafnvel undanþágum í nafni ESB . Í Brussel segja þeir sem þar ráða ferðinni annað, engar varanlegar undanþágur, þið verðið að uppfylla skilyrðin og undirgangast regluverkið eins og það leggur sig.

Nú er því enn og aftur hótað að öflug fyrirtæki fari héðan ef ekki verði sótt um aðild. En hver segir að þau ætli til Evrópu, frekar en Asíu?

Að lokum þetta: Það verður ekki framhjá því komist að klára þessa aðildarumræðu án þess að einhver telji sig hafa orðið undir í deilunni. Því legg ég til að ríkisstjórnin ef ekki allir þingflokkar sameinist um að óska eftir könnunarviðræðum við Evrópusambandið svo fljótt sem auðið er. Þær eru ekki jafn formlegar og beinar aðildarviðræður sem hefði þann kost að kalla fram hreinskilin svör beggja vegan borðsins. Hverjar eru ítrustu kröfur og hvar liggja þolrifin hjá báðum aðilum. Að slíkum viðræðum loknum vitum við hvort það þjónar hagsmunum okkar og þeirra að halda áfram eða hvíla málið um sinn.

Ísland og hryðjuverkalögin

Höfundur: Björn S. Stefánsson
Flokkur: Stjórnmál, Utanríkismál   Efnisorð: hryðjuverkalög

Til álita er vegna beitingar breskra hryðjuverkalaga gegn íslenskum hagsmunum í október síðastliðnum, hvort aðgerðin tengist þrálátri viðleitni breta til að flytja forræði undan íslenska ríkinu og hvort íslenskir ráðamenn hafi staðið þannig að verki, að telja megi, að þeir hafi átt hlut að.

Ég er vitaskuld ekki fær um að kanna málsatvik til hlítar. Ég athuga atvik með ákveðið sjónarmið á þau og lýsi því fyrst, hvernig það sjónarmið mótaðist í huga mér og síðan hvernig Ísland hafi með beitingu hryðjuverkalaganna komist í óskastöðu þeirra, sem lengi hafa ætlað að ráða hluta íslenska ríkisins (ríkisvaldsins) undir forræði, sem stendur á Rómarsáttmálanum. Þá vek ég áhygli á, hvernig ráðamenn hér hunsa óskir merkismanna um rök, og er ekki einleikið. Þá er málið sett í algengt sagnfræðilegt samhengi, þar sem ríki fara í útrás og hefja innrás og árás. Þá er rætt, hvort íslenskir ráðamenn, sem sumir hafa stefnt ljóst að því að færa forræði undan íslenska ríkinu, aðrir ef til vill leynt, hafi fengið tækifæri til að nálgast markið að koma Íslandi undir yfirráð Evrópusambandsins og hagnýtt sér það.

Í eftirmála er kynnt efni lögfræðilegs erindis um stöðu Íslands.
Íslandi komið í óskastöðu til að hrekja það undir yfirráð Evrópusambandsins

Fyrst eftir beitingu hryðjuverkalaganna í október var óhugur í mér, eins og var víst almennt. Því var það nokkuð sérstakt, þegar ég varð að vitni að fögnuði yfir ástandinu. Það kemur málinu við að segja frá því, þótt það sé persónulegt, þar sem það leiddi mig til þess skilnings, að mál hafi í haust verið að nokkru í höndum ráðamanna, sem fengið hafi tækifæri til að vinna að því stefnumarki sínu að koma hluta íslensks ríkisvalds undir yfirráð Evrópusambandsins, en hingað til ekki haft styrk til að setja lög og breyta stjórnarskrá til að ná stefnumarkinu. Það er hlutverk stjórnvalda, eins og er, að fara með forræði andstætt slíku markmiði, og mér sýnist, að þau hafi ekki valdið því og þannig átt þátt í að veikja vilja landsmanna til að halda forræðinu fyrir Evrópusambandinu.

Atvikið, sem leiddi hug minn til skilnings, var það, að ég settist inn á kaffihús á leið minni á Lækjartorg. Ég gat ekki annað en heyrt tal tveggja manna við næsta borð. Þeir ræddu fyrst það, sem hefur verið erindi þeirra, en síðan segir annar þeirra, ungur maður, að nú verði að ganga á lagið í þeim vandræðum, sem þjóðin sé í, að drífa Ísland inn í Evrópusambandið. Það hefði einmitt verið í sams konar vandræðum, að Grikkland og Svíþjóð fóru þá leið.
 

Mat sænsks forsætisráðherra á beitingu hryðjuverkalaganna í október

Göran Persson, fyrrverandi forsætisráðherra Svíþjóðar, telur, að beiting hryðjuverkalaganna í Bretlandi gagnvart íslenskum hagsmunum verði ekki afsökuð. Það kom fram í viðtali, sem birtist í Morgunblaðinu 11. desember, og orðaði blaðamaðurinn álit hans svo, að framkoma breta hafi verið „út úr kortinu”.
Ráðamenn hunsa óskir merkismanna um að birta rök fyrir aðgerðaleysi

Stefán M. Stefánsson og Lárus L. Blöndal lýsa því í grein í Morgunblaðinu 3. mars (Í hvaða liði eru stjórnvöld?), að lögfræðileg rök hafi ekki komið fram fyrir því, að ekki sé vert fyrir Ísland að leita réttar síns fyrir dómi í Bretlandi, þótt eftir hafi verið leitað. Þeir höfðu áður kallað eftir rökræðum í greinum í Morgunblaðinu.

Guðmundur G. Þórarinsson bendir í Morgunblaðinu 12. febrúar á þögn íslenskra stjórnvalda við spurningum um, hvers vegna bretar beittu hryðjuverkalögum. Hann hafði áður fjallað um málið í Morgunblaðinu. Hann segir:
Nú vakna margar spurningar. Hvernig stóðu íslensk stjórnvöld að því að krefja breta svara? Í svona alvarlegu máli hljóta samskipti að vera formleg.

Hver spurði breta af hálfu Íslands?
Hvernig var spurningin orðuð?
Hver var spurður í Bretlandi?
Hvernig voru svörin orðuð?

Þetta hlýtur að vera til skjalfest. Það er ekki hugsanlegt, að íslensk stjórnvöld hafi ekki krafið breta svara. Hafi bretar ekki svarað hljóta íslendingar að efna til blaðamannafunda í mörgum löndum og halda ræður á alþjóðavettvangi og tilkynna, að bretar hafi beitt okkur, vinaþjóð, hryðjuverkalögum og engar skýringar gefið á því hátterni. Það er væntanlega engin smáfrétt í samskiptum vestrænna þjóða.

Hafi bretar sagt, að um hafi verið að ræða stórkostlega fjármagnsflutninga út úr Bretlandi, hljóta íslensk stjórnvöld að krefja svara um, hvað sé þar á ferð. Það verða bretar að skýra. Þetta mál er ekki cirka. Hryðjuverkalögum var beitt, bankanum lokað og eignir frystar með hrapallegum afleiðingum fyrir íslenska þjóð.

Það er ekki nóg að svara okkur, að bretar hafi víðtækar lagaheimildir til þess arna. Til eru lög um heimildir til að taka menn fasta vegna innbrota, en rökstuðningur eða sannanir verða að liggja fyrir, að um brot hafi verið að ræða. Hafi bretar heimildir, hljóta þeir að skýra, af hverju þeir beita slíkum heimildum. Það er skylda íslenskra stjórnvalda, sem fara með málið fyrir okkar þjóð, að ganga hart fram í þessu máli.

Okkur er sagt að ekki hafi verið unnt að fá lán frá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum nema við tækjum á okkur greiðslur vegna Icesafe. Nú er haft eftir mönnum í efnahagsmálanefnd þingsins, að hvorki sjóðurinn né EB hafi sett fram slíka kröfu, heldur einstakar þjóðir. Hvað er nú? Hvernig afgreiddu stjórnvöld þetta mál? Hvaða þjóðir settu þessar kröfur fram? Stjórnvöld hljóta að hafa snúið sér að þessum þjóðum og kannað, hvort slíkar kröfur hafi komið fram frá þeim án viðræðna við okkur, á bak við okkur. Stjórnvöld verða að gera grein fyrir þessu máli, svona atriði hljóta að vera skjalfest, þetta er allt saman grafalvarlegt mál.
Ísland í útrás

Það tók mig allnokkrar vikur að átta mig á því eftir athugasemd unga mannsins á kaffihúsinu, að svo sé komið, að Ísland eigi engan vin, þegar um er að ræða forræði auðlindanna, heldur sé sótt eftir þeim, raunar af þeim, sem hafa lengi ágirnst þær.

Það var ekki í fyrsta sinn nú á síðustu árum, að íslendingar fóru í útrás, í þetta sinn íslensk fyrirtæki. Um miðja síðustu öld hófu íslensk stjórnvöld útrás. Þá tóku þau sér forræði yfir fiskimiðum, sem erlendar þjóðir, fyrst og fremst bretar, höfðu hagnýtt sér. Þetta er stutt saga, en útrásarsaga breta er aldagömul. Ég leyfi mér að lengja mál mitt með samanburði. Það kom til álita seint á 18. öld í Bretlandi að leggja Ísland undir sig (sbr. nýbirta Sögu Íslands IX), ekki síst til að hafa arð af fiskimiðum við landið, og því fylgdi einnig, að eftir slíkan landvinning mætti fá hér hermenn í breska herinn, sem stóð í stækkun veldis breta víða um heim. Það leið svo öld, þar til bretar fóru til veiða við Ísland og virtu þá að engu reglur um veiðar og landhelgi, og kom til átaka við yfirvöld hér; frægust urðu átök á Dýrafirði, sem kostuðu mannslíf. Bretar tryggðu sér svo fljótlega rétt til að veiða nærri landi með 50 ára samningi við dani. (Um leið fengu danir við sölu á smjöri og kjöti til Bretlands kjör heimsveldislanda). Eftir að samningstímanum lauk, um miðja 20.öld, hófst útrás Íslands, sem ruddi breskum skipum af miðum við Ísland, vitaskuld til tjóns fyrir útgerðarbæi í Bretlandi, og bitnaði á allri alþýðu þar.

Áður en ég kem að því, að til voru íslenskir ráðamenn andvígir fiskveiðiútrásinni, er ástæða til að minna á, hvernig bretar hafa verið stöðugt í útrás. Á stjórnarskrifstofum í Lundúnum hefur um aldir verið leitað tækifæra til útrásar og tækifæra til að endurvinna það, sem hefur tapast. Stækkun breska ríkisins, heimsveldisstefna þeirra, var gerð að hugsjón, málstað siðmenningar, eins og skáldskapur Kipling er dæmi um. Um 1890 var Winston Churchill, síðar forsætisráðherra breta, hermaður á slóðum skammt fyrir austan Afganistan; fólk á þeim slóðum kannaðist raunar lítið við landamæri, sem heimsveldið vildi koma á þar, og hirðir enn lítið um slík landamæri í hversdagslegu lífi sínu. Bretar fóru af þessum slóðum, þar sem varð til Pakistan, og breska heimsveldið var hrunið, þegar Churchill hætti endanlega sem forsætisráðherra 1955. Breska heimsveldið fór líka af Íslandsmiðum fyrir aldarþriðjungi. Þegar hryðjuverkalögin voru sett nú í október, fagnaði alþýða manna í gömlu útgerðarbæjunum Grimsby og Hull óförum íslendinga, og breskir hermenn eru aftur á sömu slóðum og Churchill var á ungur.

Síðan um það bil, sem breskum fiskiskipum var bægt út fyrir 12 mílna landhelgi, hafa nokkrir íslenskir ráðamenn beitt sér fyrir því, að mikilvægur hluti íslensks ríkisvalds færi undir Efnahagsbandalag Evrópu, fyrst af krafti og opinberlega í ágúst 1961. Í umræðu þeirra kom fram, að Ísland mætti missa forræði yfir fiskimiðunum, enda var það eitt megininntak bandalagsins, að fyrirtæki, hvar sem þau voru skráð, áttu rétt til atvinnurekstrar óháð landamærum ríkjanna. 1961-62 unnu þeir að því viðskiptamálaráðherra og undir honum ráðuneytisstjóri efnhagsmálaráðuneytisins að kynna mál erlendis með það í huga, að Ísland yrði í Efnahagsbandalaginu. Það starf stöðvaði verðandi forsætisráðherra, sem hóf starfsferil sinn þrjátíu árum áður sem prófessor í lögum, með stjórnskipunarrétt sem sérsvið, þegar hann um síðir hafði kynnt sér grundvöll Efnahagsbandalagsins, Rómarsáttmálann, og skildi hann svo, að með honum væri stefnt að myndun ríkis. Þetta gerðist ekki á opinberum vettvangi.

Enn var stefnt að því 1971 að bægja fiskiskipum bretum (og annarra útlendinga) lengra frá landi með stækkun fiskveiðilandhelgi. Þá var komin önnur ríkisstjórn, og viðskiptamálaráðherrann, sem vann að Efnahagsbandalagsmálinu, eins og áður sagði, var farinn úr stjórnarsæti, en var enn á alþingi og lýsti þeirri afstöðu sinni opinberlega, að nú væri ástæðulaust að stækka landhelgina, þar sem að því mundi koma bráðlega, að Efnahagsbandalagið ráðstafaði réttindum til fiskveiða við Ísland. Þá gerðist það, að bretar gengu í bandalagið, og þar með voru þar komin saman nokkur gamalreynd evrópsk útrásarríki ásamt nýliða í útrás, Þýskalandi. Þessi útrás hefur hugsjón eins og heimsveldisstefnan hjá Kipling, Evrópuhugsjónina, og nú heitir það stækkun í höndum stækkunarstjóra. (Haft var eftir stækkunarstjóranum í hádegisfréttum Útvarpsins um miðjan desember, að það mundi ganga greiðlega að veita Íslandi inngöngu; þið hafið auðlindir. Þessi síðustu orð hafa þurrkast út af Útvarpsupptökunni, sem var á vefnum). Bretar halda að sjálfsögðu sínar útrásarskrifstofur (eins og íslendingar voru að koma sér upp á síðustu árum, með forseta landsins í fararbroddi), sem meta það, sem þeim stendur næst í hagsmunum. Meðal annars vita menn það, að á Íslandi verður almenningur gjarna veikur fyrir þeirri hugmynd að fara undir Evrópusambandið, þegar á móti blæs. Þá hafa verið á ferðinni í tvo áratugi, nær látlaust,  utanríkisráðherrar Íslands, sem hafa haft þá afstöðu andstætt eigin ríkisstjórn, að Íslandi ætti að koma undir Evrópusambandið. Þá bar það til tíðinda í London allra síðast, að tveir fjármálamenn, búsettir þar, réðu orðið eiginlega öllum fjölmiðlum í einkaeign á Íslandi og notuðu þá til að halda fram þeim málstað að ráða forræði undan íslenska ríkinu undir Evrópusambandið. Loks hafði það gerst, sem mestu varðar, að þau stjórnmálasamtök, sem viðskiptamálaráðherrann 1961 var í forystu fyrir, skipuðu lykilsæti í stjórn ríkisins, en hún var sundurþykk um stöðu Íslands og raunar lömuð.

Þá er það nýjast, á þessum dögum, þegar forystumenn frakka og þjóðverja mæla með því, að Evrópusambandið doki við með landvinninga, sem ráðgerðir hafa verið, að talsmaður breta vill samt fylgja því eftir að ná Íslandi sem fyrst, en frá Brüssel segja kunnugir, að þar búi starfsmenn sig undir að fá Ísland.

Mikið hefur verið rætt um, hvernig íslenskir ráðamenn hafi gefið bretum tilefni til að beita hryðjuverkalögunum. Ég hef hér bent á, að engu hefur verið svarað rökstuddum fyrirspurnum um það, hvernig bretar beittu sér. Það hlýtur því að vera svo, að bretar með þá þekkingu, sem þeir höfðu um íslensk mál, hafa einfaldlega haft þá ástæðu, að með því að beita hryðjuverkalögunum kæmu þeir íslenska ríkinu á kné og þannig mundi bila vilji almennings á Íslandi til að halda forræði mála innanlands.

Það varðar ekki við lög að vilja breyta íslenskum lögum og stjórnarskrá til að færa hluta af íslenska ríkinu (ríkisvaldinu) undir yfirráð Evrópusambandsins. Álitamálið, sem ég set fram, er hvort það varði við lög að vanrækja stjórnarathafnir til varnar íslensku forræði, eins og það er nú að lögum og stjórnarskrá, og hvort svo hafi verið staðið að verki af þeim, sem stefna ljóst (ef til vill líka sumir leynt) að því að færa forræði undan ríkinu og undir Evrópusambandið.

Það, sem að ofan greinir, hefur verið kynnt saksóknara ríkisins.

Álitamálið í upphafi lýtur að eftirfarandi grein refsilaga:

Hver, sem sekur gerist um verknað, sem miðar að því, að reynt verði með ofbeldi, hótun um ofbeldi, annarri nauðung eða svikum að ráða íslenska ríkið eða hluta þess undir erlend yfirráð, eða að ráða annars einhvern hluta ríkisins undan forræði þess, skal sæta fangelsi ekki skemur en 4 ár eða ævilangt.

Ég leyfi mér að setja aftan við mál mitt efni úr erindi Bjargar Thorarensen, forseta lagadeildar Háskóla Íslands, á ráðstefnu 1. desember og styðst þar við efni, sem birt var á fréttaskýringavefnum AMX. Erindi hennar dregur fram ónýtan málatilbúnað íslenskra stjórnvalda, samanber nefndar greinar Stefáns M. Stefánssonar og Lárusar Blöndals og Guðmundar Þórarinssonar. Skýring mín er hér.
Nauðungarsamningar – og því ógildanlegir

Björg Thorarensen, forseti lagadeildar Háskóla Íslands, lýsti því, að atburðir síðustu vikna hefðu leitt í ljós, að fullvalda smáþjóð í kreppu mætti sín lítils, þegar vandræði steðjuðu að. Alþjóðalög og reglur, sem giltu um fullvalda ríki að þjóðarétti, bæði stór og smá, hafi verið látnar víkja fyrir þrýstingi og ofurafli ríkja sem telja eigin hagsmunum betur borgið með því. Þar benti hún sérstaklega á aðgerðir breskra stjórnvalda gegn íslenskum hagsmunum og sagði m.a.:

„Markmið bresku laganna um hryðjuverkavarnir er allt annað en það, sem helgaði beitingu þeirra gagnvart Landsbankanum og sjóðum tengdum honum 8. október sl. Þessar heimildir komu inn í bresk lög haustið 2001 eftir hryðjuverkaárásirnar í Bandaríkjunum í kjölfar fyrirmæla öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna. Þar var kveðið á um skyldu allra ríkja heims til að frysta tafarlaust innstæður í bönkum, þar sem grunur léki á fjármögnun til alþjóðlegrar hryðjuverkastarfsemi. Í bresku hryðjuverkalögunum er þetta markmið útfært nánar. Þar er stjórnvöldum veitt heimild til að fyrirskipa frystingu eigna, þegar hætta er á að breskt efnahagskerfi eða líf og limir breskra borgara verði fyrir tjóni og að sú hætta stafi frá borgurum eða stjórnvöldum erlends ríkis. Öll ríki bera þá þjóðréttarskyldu gagnvart öðrum ríkjum að koma fram við borgara þeirra á lögmætum grundvelli og samkvæmt ákveðnum meginreglum þjóðaréttarins. Þá ber þeim að virða grunnreglur réttarríkisins, þegar stórfelldar takmarkanir á mannréttindum eiga sér stað, hvort heldur gagnvart einstaklingum eða lögaðilum, á yfirráðasvæði þeirra.“
„Með aðgerðum breskra stjórnvalda var í raun brotið bæði gegn þjóðréttarskyldum í samskiptum við annað ríki, sem er sjálfstætt skoðunarefni, sem íslenska ríkið getur sótt rétt sinn vegna. Auk þess var brotið gegn réttindum íslenskra aðila, sem þannig eignast kröfu á hendur breskum stjórnvöldum. Um það síðarnefnda eru afdráttarlausar skyldur leiddar af Mannréttindasáttmála Evrópu, sem Bretland hefur gengist undir og jafnframt leitt í lög. Frysting á eignum og aðrar þungbærar aðgerðir, sem Landsbankinn varð fyrir á grundvelli hryðjuverkalaganna, brutu gegn eignarréttindum sem vernduð eru af sáttmálanum, þar sem lagastoð fyrir þeim skorti. Aldrei fyrr hefur hryðjuverkalögunum verið beitt við slíkar aðstæður, og ég tel af og frá, að þeim hefði verið beint að nokkru öðru ríki í Evrópu – innan eða utan ESB. En ekkert annað Evrópuríki innan Evrópusambandsins brást við til að taka undir augljós mótmæli íslenskra stjórnvalda.“

Björg benti einnig á, að íslenska ríkið sæti nú uppi með allt að 640 milljarða króna ábyrgð fyrir Tryggingasjóð innstæðueigenda, vegna útibúa Landsbankans erlendis. Þetta kæmi til af því, að Evrópusambandið segði, að það væri ríkisábyrgð á innstæðum íslenskra banka erlendis samkvæmt Evróputilskipun um innlánatryggingakerfi, þótt tilskipunin sjálf segði, að hún gæti ekki gert aðildarríki eða stjórnvöld þeirra ábyrg gagnvart innstæðueigendum, ef þau hafa komið á kerfi til að ábyrgjast innlán eða lánastofnanirnar sjálfar og þessi kerfi tryggja að innstæðueigendur fái bætur í samræmi við skilmála tilskipunarinnar. Síðan sagði hún:

„Íslensk stjórnvöld hafa fylgt tilmælum um innleiðingu tilskipunarinnar og skilmálum hennar án athugasemda og komið á fót með lögum Tryggingasjóði innstæðueigenda. Með þessu er komið á innlánstryggingakerfi í sjálfseignarstofnun, sem ber ábyrgð á skuldbindingum sínum með því fjármagni, sem þar finnst. Samkvæmt tilskipuninni skal heildareign innstæðudeildar sjóðsins nema að lágmarki 1% af meðaltali tryggðra innstæðna í viðskiptabönkum og sparisjóðum á undanliðnu ári. Hins vegar blasir við, þegar þrjár stærstu innlánsstofnanir eins ríkis hrynja á einni nóttu, að enginn Tryggingasjóður neins Evrópusambandsríkis gæti staðið undir þeirri skuldbindingu, að uppfylla allt að 20 þúsund evra tryggingu á hverjum innlánsreikningi. Sjóðnum er ætlað að takast á við örðugleika af viðráðanlegri gráðu, en ekki allsherjar bankahrun. Þannig veitir Evróputilskipunin innstæðueigendum ekki betri vernd en þetta.“

„En á þessi rök hefur einfaldlega ekki verið hlustað,“ sagði Björg. „ESB-ríkin voru ófáanleg til að fallast á, að úr þessum ágreiningi yrði skorið eftir löglegum leiðum. Augljóslega hefði málið vakið óróa innan Evrópusambandsríkjanna og vakið athygli allra á því, að engar Evrópureglur eru til, sem mæla fyrir um ríkisábyrgð á bankainnstæðum. Í ofanálag voru skilyrði fyrir aðstoð alþjóðagjaldeyrisjóðsins spyrt saman við þessar deilur um ríkisábyrgð innstæðna, svo íslensk stjórnvöld áttu engra kosta völ. Það var ekki um annað að ræða að gangast undir þá þvingun að taka lán, sem rennur að hluta til þess að ábyrgjast greiðslur tryggingasjóðsins, nokkuð sem ríkinu ber engin lagalega skylda til, hvorki eftir Evróputilskipun né öðrum þjóðréttarreglum. Samningar af þessum toga eru á lögfræðimáli kallaðir nauðungarsamningar. Ekki aðeins í okkar lögum heldur einnig í þjóðaréttinum – og slíkir samningar eru raunar ógildanlegir.“

„Íslands er þrátt fyrir allt ennþá fullvalda ríki,“ hélt Björg áfram. „Í fullveldinu felst, að ríkið sjálft tekur ákvarðanir í eigin málefnum og hver þriggja handhafa ríkisvaldsins er æðstur á sínu sviði. Ekkert annað ríki er þess umkomið að binda íslensku þjóðina með fyrirskipun eða að ráðstafa hagmunum hennar. Fullvalda ríki hefur fullt forræði og lögsögu á yfirráðasvæði sínu, þar með talið nýtingu auðlinda sinna. Æðsta ákvörðunarvald, bæði í málefnum innanlands og í samskiptum við önnur ríki, er því á hendi innlendra stjórnvalda, sem sækja vald sitt til þjóðarinnar. Um þetta snýst sjálfsákvörðunarréttur þjóðarinnar og að sjálfsögðu einnig grunnhugsun lýðræðissamfélags.“

„En hvað sýna þessir atburðir okkur?,“ spurði Björg. „Vegna samverkandi orsaka, sem voru bæði ótrúlegt fyrirhyggjuleysi íslenskra stjórnvalda og bankastjórnenda og ólögmæt viðbrögð Evrópusambandsríkja, er íslenska þjóðin nú bundin í skuldaklafa næstu áratugi, traust á efnahagskerfi þjóðarinnar hrunið og sér ekki fyrir endann á, hvaða afleiðingar það hefur. Og eftir þessa hörmulegu útreið, sem íslenska ríkið hefur mátt þola af hálfu ríkja innan Evrópusambandsins, þá veldur enn meiri áhyggjum að fylgjast nú með því, hvert stefnir. Krafan um tafarlausa umsókn Íslands í Evrópusambandið hefur aldrei verið háværari. Á einu augabragði virðast foknir út í veður og vind allir fyrri varnaglar, sem voru slegnir varðandi áhrif af inngöngu Íslands í Evrópusambandið, en það var nákvæmlega það fyrirbæri sem við erum að fagna hér í dag – fullveldið.“

„Margir segja að við verðum sækja um strax til að vita að minnsta kosti, hvernig samningum er hægt að ná við ESB. Hér blasir þó strax við, að samningsstaða Íslands gagnvart Evrópusambandinu er nú afleit. Og skilaboð Evrópusambandsins eru skýrari en nokkru sinni fyrr varðandi stærsta hagsmunamálið. Í nýlegum viðtölum hefur framkvæmdastjóri stækkunarmála Evrópusambandsins, sagt alveg tæpitungulaust að Íslendingar geti ekki búist við að fá tilslakanir eða undanþágur frá sjávarútvegsstefnu sambandsins. Atburðir síðustu vikna afhjúpa auk þess, að gildandi milliríkjasamningar, lög og reglur, eru ekki virt þegar eitthvað bjátar á. Hagsmunir smáþjóðar í kreppu eru látnir víkja, og á hennar rödd er ekki hlustað. Hvernig verður staðan þá, þegar við seljum okkur undir fullt forræði Evrópusambandsins á nær öllum sviðum?“

Að glata sláturkeppnum

Höfundur: Einar Helgason bílstjóri
Flokkur: Stjórnmál, Utanríkismál   Efnisorð: Evrópusambandið, fjöregg, frelsi, fullveldi, Ísland, L-listinn, sjálfstæði

Hvatinn að því að ég settist niður til þess að skrifa þennan pistil er grein eftir séra Þórhall Heimisson sem birtist í Fréttablaðinu þann 13/3/09 undir yfirskriftinni. „Að glata fjöregginu“ . Þórhallur byrjar grein sína á því að vitna í gamla þjóðsögu um Hlin Kóngsson og skessurnar tvær sem höfðu það fyrir leik að kasta á milli sín fjöregginu. Þar er hann að leggja áherslu á hversu skelfilegt það væri fyrir  Íslendinga að gerast fullgildir aðilar að Evrópusambandinu og glata með því fullveldi sínu og jafnvel öllum sínum auðlindum. Eftir lesturinn á þessari grein þá ryfjaðist upp fyrir mér saga af manni sem ég kannaðist lítilega við og hafði fundið sitt fjöregg. Hvort það var honum til góðs eða ekki læt ég liggja milli hluta en sagan er svona.

Fyrir einhverjum árum var ég staddur á skemmtistað í Reykjavík og fyrir einskæra tilviljun var ég þar við barinn þegar þessi umræddi kunningi kemur þar að. Þegar hann sér mig þá kemur á hann breitt bros og hann heilsar mér fagnandi með þessum orðum ef ég man rétt. „Komdu margblessaður gamli graður, hvað segirðu gott.“ Hér verð ég að taka það fram að ég er ekki vanur að vera ávarpaður á þennan hátt en þar sem ég sá að maðurinn var vel drukkinn þá lét ég þetta yfir mig ganga og svaraði á álíka gáfulegum nótum. „Blessaður, það er bara svona helvíti mikið fjör hjá þér.“ Þá kom hann nær mér og lagði handlegg sinn á herðar mínar og í svip hans mátti lesa mikla alvöru þegar hann sagði með drafandi röddu. „Já nú er ég loksins búin að finna fjöreggið mitt sem ég hélt að ég væri löngu búinn að glata.“ Í fyrstu áttaði ég mig ekki á því hvað maðurinn væri að fara en svo fékk ég skýringar smátt og smátt. Hann hafði nefnilega farið frá kellingunni eftir næstum því tuttugu ára hjónaband og þá hafði hann fundið sitt fjöregg aftur, hann var frjáls. Seinna um kvöldið sá ég hann svo á milli tveggja dyravarða sem leiddu hann til dyra í því augnamiði að kasta honum út vegna þess að hann var orðinn útúrdrukkinn. Hvort hann hefur verið búinn að tapa fjöregginu sínu aftur veit ég ekkert um eða hvort þetta var kannski einn liður í fjörinu, það má vel vera. Hinsvegar veit ég að nokkrum árum seinna var þessi umræddi maður búin að ganga í gegnum áfengismeðferð á Vogi og taka saman við sína gömlu spúsu aftur. Hann hefur kannski komist að því hvar hann ætti heima eða hvar öryggið var að finna þrátt fyrir allt tal um hvort fjöreggið væri glatað eða fundið. Svo má kannski deila um það hvort hann hafi glutrað niður öllu sínu sjálfstæði með því að taka upp sitt fyrra samband við konuna.

 Hvernig í ósköpunum geta þeir sem eru andvígir aðild Íslands að ESB haldið því fram að það sé afsal á fullveldi eða frelsi ef við göngum þar inn. Og hvernig í fjandanum hafa þeir komist að því að Evrópusambandið muni hirða af Íslensku þjóðinni allar hennar auðlindir og skilja hana eftir nánast á vergangi. Í mínum huga er þetta hið fullkomna lýðskrum og verið að spila á ótta fólks við hið óþekkta og ég skal reyna að skýra það út hversvegna ég held þessu fram. Hafið þið sem þessar línur lesið, nokkurn tímann heyrt um að það hafi verið hirtar allar auðlindir af þeim tuttugu og sjö þjóðum sem mynda Evrópusambandið? Eða vitið þið til þess að einhverjar af þessum þjóðum séu að grátbiðja um að komast burt úr þessum glæpasamtökum vegna þess að það sé búið að hirða af þeim allar þeirra auðlindir? Þá er ég að tala um ráðamenn þessara þjóða en ekki einhverja sem eru í forsvari fyrir minnihlutahópum. Satt að segja veit ég ekki um neina þjóð innan Evrópusambandsins sem hefur orðið fyrir því að auðlindir hennar séju teknar og afhendar fáum útvöldum sem hafa getað braskað með hana að vild. Hinsvegar veit ég um land sem hefur verið svívirt á þennan hátt og það land heitir Ísland og er ekki fullgildur aðili að Evrópusambandinu.

Hvernig í veröldini getur Þórhallur Heimisson haldið því fram að hinn venjulegi Íslendingur geti tapað bæði frelsi sínu og fullveldi með því að ganga í ESB. Er hann þá kannski að hugsa um þessar þúsundir sem eru búnir að missa bæði atvinnuna og íbúðina og eru í örvæntingafullri leit að vinnu erlendis til þess að bjarga fjölskyldu sinni eða sinni eigin mannlegu reisn. Eigum við ekki frekar að þakka fyrir það að þetta fólk hefur frelsi til þess að leita sér að atvinnu í Evrópu. Hefur maðurinn aldrei heyrt um að Evrópusambandið sé samansett af frjálsum og fullvalda ríkjum sem hafa ákveðið að vinna saman að friði í álfunni og sameiginlegum hagsmunum. Eða finnst honum að  Svíþjóð og Danmörk vera dæmi um lönd sem séu bæði búin að tapa fullveldi sínu og frelsi þegar miðað er við Ísland. Ef svo er þá vil ég minna hann á að um þessar mundir stöndum við Íslendingar úti á berangri með allt niðrum okkur vegna þess að við kunnum ekki fótum okkar forráð í fjármálum. Kannski eru það einhverjir sem telja frelsið og fullveldið vera fólgið í því að hlaupa um bæði blankir og berrassaðir það er auðvitað vel hugsanlegt.

 Nú þykist ég vita að Þórhallur Heimisson sé hinn vænsti maður og vilji ekkert nema það allra besta fyrir íslenskt fjölskyldufólk, enda kunnur fyrir störf á þeim vettvangi. Eins veit ég eftir að hafa hlustað á nýlegt viðtal við hann að hann hefur sjálfur búið nokkur ár í Evrópulandi þar sem hann taldi að betur væri búið að fjölskyldufólki heldur en hér heima. Þess vegna kemur það á óvart að þessi sómamaður skuli hljóma eins og blaðafulltrúi fyrir LÍÚ eða að hann skuli enduróma öfgasinnaðar fullyrðingar frá andstæðingum Evrópsambandsins. Fullyrðingar eins og að íslensk bændastétt muni hverfa af yfirborði jarðar eða að sjávarauðlindir þjóðarinnar verði hirtar af henni eru að mínu viti endemis bull. Íslenskir ráðamenn hafa hingað til verið fullfærir um það sjálfir að ræna auðlindum sjávar frá alþýðu þessa lands og það er sama liðið sem er háværast á móti því að Ísland gerist fullgildur aðili að sambandinu. Sjálfsagt vegna þess að þeir eru skíthræddir um að eitthvað verði hróflað við þýfinu.

Ég sjálfur er sannfærður um það að venjulegt fjölskyldufólk á Íslandi muni njóta góðs af því ef Ísland gerðist fullgildur aðili að Evrópusambandinu. Ég get ekki séð aðra leið til að hlutir hér breitist sem þeir verða að gera bæði hvað viðkemur vöruverði og upptaka á öðrum gjaldmiðli. Sá hræðsluáróður sem þeir félagar Bjarni Harðarson og Þórhallur Heimisson standa fyrir í þessum L-lista er ekki leið til neinna breytinga heldur þvert á móti finnst mér að þeir vilji standa vörð um ástandið eins og það er.                                                                                           

Í grein Þórhalls um skessurnar tvær dregur hann upp myndlíkingu á því að menn séu fara glannalega með fullveldi og frelsi þjóðarinnar.  Ég sé þá félaga með þessa stjórnmálastefnu hverfa inn um dyrnar á Íslenskum torfbæ og fylgismenn þeyrra á eftir þeim, síðan er dyrum skellt og allir varaðir við að fara út vegna þess að þar sé voðinn vís. Síðan er síðkvöldum eytt í torfkofanum með því að Bjarni kveður rímur af sinni alkunnu snilld og aðrir í baðstofunni kasta á milli sín sláturkepp svona til gamans. Þjóðlegra og öruggara getur það varla orðið og vonandi glata þeir ekki bölvuðum sláturkeppnum.