Þínar fréttir, þín skoðun

Gráir fyrir járnum á Gaza

Höfundur: Ingólfur Steinsson, - tónlistarmaður
Flokkur: Samfélagið, Stjórnmál, Utanríkismál  

Nú stendur Ísraelsher grár fyrir járnum og segist tilbúinn að hefja nýtt jólagereyðingarstríð á Gaza-ströndinni.

Ég sé hvergi skrifað um þetta á íslenskum fréttasíðum sem eru uppteknar af þyngd Ásdísar Ránar, túrtappaauglýsingum og öðru yndisefni sínu.

Nú erum við nýbúin að  viðurkenna ríki Palestínumanna. Ég sakna þess að heyra ekki mótmælaraddir við blygðunarlausum hótunum ísraelska hersins um yfirvofandi múgmorð á saklausu fólki og eyðileggingu. Ljóst er að þeir þykjast geta farið sínu fram, óhræddir við linkuna Óbama, en þrátt fyrir að hafa  orðið uppvísir að margvíslegum stríðsglæpum í jóladrápunum 2008 hafa þeir í engu verið látnir svara fyrir glæpi sína.

Ég skora á Íslendinga að mótmæla kröftuglega fyrirhugaðari árás eins öflugasta herveldis Jarðar á eitt þéttbýlasta svæði hennar til drápa og limlestinga á saklausum borgurum, konum og börnum.

Utanrískisráðherra ætti að senda kröftug mótmæli til ríkisstjórnar Ísraels, USA og einnig til Evrópusambandsins og það strax, áður en þessi nýjasta útrýmingarherferð Ísraelsmanna hefst!

TILRAUNIN UM ÍSLAND

Höfundur: Jón Baldvin Hannibalsson - starfaði í ríkisstjórn með Sjálfstæðisflokknum 1991 - ´95
Flokkur: Atvinnumál, Efnahagsmál, Fjármál, Heilbrigðismál, Óflokkað, Samfélagið, Sjávarútvegsmál, Stjórnmál, Utanríkismál, Viðskipti  

Í grein sinni „Rányrkjubú“ (TMM, 3, 2011), þar sem hann leitar skýringa á HRUNINU, setur Stefán Jón Hafstein spurningarmerki aftan við kenninguna um, að íslenska hrunið hafi stafað af tilraun í anda nýfrjálshyggju í aðdraganda hrunsins.

Rök Stefáns Jóns eru þau, að í stjórnartíð Davíðs Oddssonar og Geirs H. Haarde hafi ríkisbáknið þanist út, ríkisstofnunum og ríkisstarfsmönnum hafi fjölgað, skattar sem hlutfall af VLF hafi hækkað (að vísu bara á hina efnaminni), og í stað aukinnar samkeppni hafi einokun eða fákeppni fest sig í sessi.

Allt sé þetta í blóra við kenningar nýfrjálshyggjunnar um að draga eigi úr ríkisumsvifum og að leita eigi markaðslausna á sem flestum sviðum. Skv. kenningunni eigi því að lækka skatta, einkavæða, aflétta reglugerðafári og draga úr eftirliti ríkisins með efnahagsstarfseminni. Þar að auki hafi Davíð, Geir & co. láðst að einkavæða skólana og heilbrigðiskerfið. Þar með rísi þeir varla undir nafni sem lærisveinar Hayeks, Freedmans eða annarra trúboða nýfrjálshyggjunnar.

Með þessum sömu rökum verður Stefán Jón að svifta æðstu presta nýfrjálshyggjunnar kjóli og kalli, þ.á.m. bæði Reagan og Bush jr., svo ekki sé minnst á minni spámenn, eins og fjöldamorðingjana í Chile, Argentínu og víðar, þar sem þjóðfélagstilraunir af þessu tagi hafa verið reyndar.

En nýfrjálshyggja er ekki um ráðdeild í ríkisrekstri. Hún er um að einkavæða auðlindir þjóða og almannagæði, lækka skatta á fyrirtæki ogauðkýfinga og að girða fyrir afskipti ríkisins af efnahagslífi og fjármálamörkuðum. Reagan boðaði endalok „big government“ og lækkun skatta. Hann lækkaði skatta á hina ríku en stórjók ríkisútgjöld og þrefaldaði skuldir ríkisins. Bush jr. bætti um betur: Hann lækkaði enn skatta á hina ofurríku (1% þjóðarinnar), afnam erfðafjárskatt, þandi út ríkisbáknið (Homeland Security), meira en nokkur forseti fyrr eða síðar í sögu Bandaríkjanna, háði tvær styrjaldir út á krít og sjöfaldaði skuldir ríkisins miðað við viðskilnað Reagans. Sameiginlega skildu þessir nýfrjálshyggjupostular eftir sig fjórtán trilljón dollara skuld handa Obama að kljást við.

Þannig endaði amríska frjálshyggjutilraunin, rétt eins og sú íslenska, með landsmetum í útþenslu ríkisbáknsins og skuldasöfnun – og heimshagkerfi sem er að hruni komið. Heita má, að allur fjármálageiri „ríku“ þjóðanna sé kominn upp á náð og miskunn ríkisins. Þetta er að vísu þjóðnýting inn um bakdyrnar. Það er verið að þjóðnýta skuldirnar, efir að búið er að stinga ofsagróða góðærisins að stórum hluta undan skatti. Allt hljómar þetta býsna kunnuglega fyrir Íslendinga.

Á þeim 30 árum sem nýfrjálshyggjan hefur tröllriðið heiminum, hefur fjármálageirinn vaxið í að vera a.m.k. 10 sinnum stærri en samanlögð raunframleiðsla heimsins. Þetta er svipaður vöxtur og á íslenska bankakerfinu á sex árum fram að hruni. Þessi ofvöxtur hefur ekki síst nærst á einkavæðingu auðlinda og almannagæða um allan heim. Skattfríðindi hinna ofurríku og skattsvik í stórum stíl skýra að hluta að hækkandi skattar á almenning fara í vaxandi mæli í að greiða afborganir og vexti af skuldum ríkja við fjármagnseigendur – hina ofurríku. Að lokum gera fjármagnseigendur aðallega út á ríkissjóði.

„Starve the beast“ – sveltum skrímslið – var vígorð hins illskeytta öfgahægrimanns, Cheneys varaforseta, sem var eins konar Rasputin í hinu hvíta húsi Bush áranna. Skrímslið í hans huga var ríkið. Herstjórnarlistin er í því fólgin, að með því að þenja út ríkisútgjöld en neita að hækka skatta í stjórnartíð sinni, muni repúblikanar neyða demókrata til að taka á sig óvinsældirnar af því að hækka skatta og skera niður þjónustu við unga, aldna og sjúka. Þar með verði þeir skammlífir á valdastóli. Ætli Steingrímur J. Sigfússon kannist ekki við þetta, að fenginni reynslu?

Hvernig kemur þá nýfrjálshyggjutilraunin með Ísland út í alþjóðlegum samanburði? Þeir einkavæddu sjávarauðlindina í trássi við lögin (það er ámóta afrek og, ef Norðmenn hefðu afhent fáeinum auðkýfingum olíu- og gasgróðann). Þeir höfðu á stefnuskránni að gera Ísland að „alþjóðlegri fjármálamiðstöð“ (les: skattsvikaútnára), settu heimsmet í ofvexti bankakerfisins (10-földun á sex árum, sem tók 30 ár á heimsvísu) og skildu eftir sig þvílíkar skuldaklifjar á almenning, að Bush jr. lítur út næstum því eins og ráðdeildarsamur forstandsmaður í samanburði. Þetta er ekki lítill árangur á skömmum tíma. Þeir reyndu að einkavæða orkuna og hugsa gott til glóðarinnar með vatnið. En þeir féllu á tíma. Þeir voru að vísu búnir að ræna Orkuveitu Reykjavíkur innan frá, eins og bankana, en voru of seinir með Landsvirkjun.

Hvað með það, þótt þeir hafi fjölgað „gæðingum á ríkisjötunni“? Eimreiðardrengirnir – sem yfirtóku Sjálfstæðisflokkinn í nafni nýfrjálshyggjunnar – eru jú allir með tölu ríkisstarfsmenn. Satt er það, að þeir náðu ekki að einkavæða skóla og sjúkrahús. Það var bara ekki efst á forgangslistanum, enda tæplega nógu mikið upp úr því að hafa, í samanburði við forgangsgóssið. Það bíður því bara betri tíma. Er þetta vinstralið ekki bráðum búið að vinna sér til óhelgi með öllum þessum niðurskurði og skattahækkunum? Bíðið þið bara.

Stolnar fjaðrir?

Höfundur: Árni Gunnarsson - Fyrrverandi alþingismaður.
Flokkur: Saga, Stjórnmál, Utanríkismál  

Nafn Jóns Baldvins Hannibalssonar, fyrrum utanríkisráðherra, er þegar skráð feitu letri í sögu Eystrasaltsríkjanna. Barátta hans fyrir viðurkenningu alþjóðasamfélagsins á sjálfstæði ríkjanna þriggja fyrir 20 árum verður lengi í minnum höfð. Jón Baldvin sýndi þá mikinn pólitískan kjark og þor. Hann gekk gegn hótunum Sovétríkjanna, þrýstingi Bandaríkjanna, viðvörun Þjóðverja um að spilla ekki fyrir sameiningu Þýskalands og aðgerðarleysi og jafnvel andúð hinna norrænu ríkjanna og lágkúru nokkurra íslenskra stjórnmálamanna og hagmunasamtaka, sem óttuðust hrun í viðskiptum Íslands og Sovétríkjanna.

Þáttur Jóns Baldvins í frelsisbaráttu Eystrasaltsríkjanna er um margt einstakt afrek. Ekki það, að þjóð hans úti í miðju Atlantshafi hefði svo afgerandi áhrif á heimspólitíkina. En hann braut ísinn og aðrir fylgdu á eftir. Hann færði líka þjóðunum við Eystrasalt von um að þeim tækist að brjóta hina sovésku hlekki og öðlast frelsi og sjálfstæði. Þetta framtak hans hefur verið þakkað með ýmsum hætti, einkum í Litháen.

Fyrir nokkrum dögum var haldinn Íslandsdagur í Tallinn í Eistlandi. Þar kom forseti Íslands mikið við sögu. „Ólafi Ragnari var fagnað eins og poppstjörnu…“ segir í frétt Morgunblaðsins um afmælishátíðina. Talin eru upp nöfn margra Íslendinga, einkum listamanna, sem glöddu Eista á hátíðinni. Þess er einnig getið, að Össur Skarphéðinsson utanríkisráðherra hafi opnað matarmarkað undir nafninu „Inspired by Iceland“. Nafn mannsins, sem á heiðurinn af því að þora að ganga gegn hótunum Sovétríkjanna fyrir 20 árum og ryðja braut þeirri ákvörðun Íslendinga, að viðurkenna fullveldi Eistlands, var hvergi finnanlegt í fréttum.

Nokkrum dögum síðar kom forseti Litháens í heimsókn til Íslands. Þá var forseti Íslands fremstur í móttökusveit. Hvergi gat að líta nafn Jóns Baldvins, né var getið framgöngu hans fyrir 20 árum. Hér virðist gilda hið fornkveðna, að þeir njóti sjaldnast eldanna, sem fyrstir kveikja þá. Jón Baldvin hefur löngum verið býsna umdeildur, en enginn dregur í efa hæfileika hans sem stjórnmálamanns og hinn mikilvæga þátt hans í frelsun Eystrasaltsríkjanna, jafnvel ekki hörðustu andstæðingar hans.

Ég velti því fyrir mér hvaða ástæður kunni að vera fyrir því, að hlutverki hans hefur verið stungið undir stól eða látið gleymskunni í té. Þáttur fjölmiðla í þessu máli er mjög sérkennilegur og verður aðeins afsakaður með fávísi fréttamanna og þekkingarleysi á sögunni. Mér vitanlega kom forseti Íslands ekki mikið við sögu í baráttunni fyrir fullveldi Eystrasaltsríkjanna.

Í nóvember 1990 barst Alþingi boð frá stjórnvöldum í Litháen um að senda nefnd alþingismanna til Vilníus til að sitja sameiginlegan fund þinga Eystrasaltsríkjanna. Um þær mundir var undirritaður forseti neðri deildar Alþingis, Guðrún Helgadóttir forseti sameinaðs þings og Jón Helgason forseti efri deildar. Í svarbréfi okkar hinn 30. nóvember var sagt, að „af tæknilegum ástæðum“ gætum við ekki þegið þetta boð. Tæknilegu ástæðurnar voru andstaða Sovétmanna gegn því, að Alþingi Íslendinga sendi fulltrúa til Vilníus. Sjálfum þótti mér þetta mjög miður, enda var ég ákafur stuðningsmaður þess, að Íslendingar viðurkenndu fullveldi Litháens. Mér er minnisstæður sjónvarpsþáttur frá þessum tíma, þar sem ég deildi við fulltrúa Framsóknarflokksins, sem taldi það nánast landráð að ganga gegn Sovétríkjunum í þessu máli. Við myndum glata fiskmörkuðum, Rússar myndu hætta að selja okkur olíu og það yrði Íslendingum dýrkeypt að styggja björninn í austri.

Hins vegar fór svo, að Alþingi sendi þriggja manna hóp til Vilníus í byrjun janúar 1991. Í hópnum voru undirritaður, Eyjólfur Konráð Jónsson þingmaður Sjálfstæðisflokksins og Jóhann Einvarðsson, þingmaður Framsóknarflokksins. Við fórum með hrörlegri, tveggja hreyfla Iljusín flugvél frá Stokkhómi til Vilníus. Þegar við lentum tók hópur rússneskra hermanna á móti okkur, hirti vegabréfin og tók sér góðan tíma til að skoða þau. Síðan fóru heimamenn með okkur í þinghúsið, sem var víggirt með risastórum steinsteypuhlunkum. Sandpokum hafði verið hlaðið fyrir glugga og dyr. Innanhúss var varnarlið og mikið vopnabúr.

Við fórum beint á fund Landsbergis, hins þrautseiga foringja Litháa, í forsetaskrifstofu hans og afhentum honum bréf frá íslenska utanríkisráðherranum, Jóni Baldvin. Landsbergis faðmaði okkur og fagnaði innilega. Hann gladdist mjög yfir bréfi ráðherrans og talaði hvíldarlaust í langan tíma um rétt Litháa til fullveldis og sjálfstæðis. Ég minnist þess sérstaklega hve innilega og hlýlega hann ræddi um Jón Baldvin og frumkvæði hans í málefnum Litháa á alþjóðavettvangi. Hann sagði m.a. (ég á þetta allt niðurskrifað) að framganga Jóns Baldvins hefði stuðlað að vatnaskilum í baráttunni. Hann hefði snúið vonleysi í von og trú á að réttlætið næði fram að ganga. Íslendingar væru „bjarghringur“ Litháa.

Ég segi þessa sögu nú vegna þess, að þarna varð mér fullljóst hvað barátta Jóns Baldvins hafði gríðarlega mikla þýðingu fyrir frelsisbaráttu Eystrasaltsríkjanna. Jón Baldvin hafði verið í Vilníus nokkrum dögum áður en þingmannahópurinn kom þangað. Við bjuggum í sama hóteli og Jón hafði verið. Þar hittum við að kvöldlagi yfirmann leyniþjónustu Litháa, sem útskýrði fyrir okkur illvirki rússneska hersins, einkum í baráttunni um sjónvarpsturninn fræga. Hann sagði, að herinn hefði beitt svokölluðum svarthöttum, ungum og grimmum strákum frá Kákasus, sem fengju ótakmarkað amfetamín til að efla baráttumóðinn. – En hann sagði okkur einnig, að KGB fylgdist með hverju skrefi Jóns Baldvins, þeir sætu um hótel hans og myndu vart harma ef eitthvað óvænt kæmi fyrir hann. Þeir myndu einnig fylgjast með okkur. Ég hef ekki áður séð ástæðu til að segja þessa sögu, en finnst rétt að gera það nú, 20 árum síðar. Ástæðan er sú, að mér finnst ósæmilega vegið að Jóni Baldvin með þeirri þöggun, sem hér ríkir um mikilvægan þátt hans í málefnum Eystrasaltsríkjanna.

Einn dag heimsóknarinnar var okkur boðið í ökuferð til þorps í nágrenni Vilníus. Þetta kom okkur mjög á óvart, enda ekki á dagskrá okkar. Við vorum leiddir inn í stórt samkomuhús, sem var yfirfullt af fólki. Síðan vorum við beðnir að fara upp á svið og segja nokkur uppörvandi orð við þennan stóra hóp.

Það dæmdist á mig að tala. Ég bar fólkinu kveðjur frá utanríkisráðherra Íslands. Þá gerðist það, að allir stóðu upp og klöppuðu og hrópuðu. Hver maður þekkti þennan Jón Baldvin. Það var merkilegt og minnisstætt augnablik, þegar ég gerði mér ljósa grein fyrir mikilvægi orðræðu og krafna íslenska utanríkisráðherrans fyrir hönd þessa fólks. Í þeirra augum var hann ekkert minna en „þjóðhetjan þeirra“. Við þremenningarnir vorum býsna stoltir af eigin þjóðerni, og komumst raunar við. – Ég hygg að Íslendingar almennt geri sér litla grein fyrir veigamiklu hlutverki Jóns Baldvins í þessu dauðans alvarlega máli Litháa. Enn geymi ég stórar götuauglýsingar um þennan fund.

Allt þetta rifja ég upp til að sýna, að það þurfti pólitískt áræði, þrek og þor til að standa uppi í hárinu á Sovetríkjunum,– til að ganga fram fyrir skjöldu, án stuðnings hinna norrænu landanna (sem fylgdu svo á eftir) og gegn óttaslegnum íslenskum stjórnmálamönnum, sem ekki vildu styggja Mikhail Gorbachev, sem gaf út svera yfirlýsingu 22. janúar 1991, þar sem hann beinlínis varaði frjáls ríki Vesturlanda við því að styðja frelsisbaráttu Eystrasaltsríkjanna.

En einmitt það gerði Jón Baldvin. Hann studdi frelsisbaráttuna. Og það sem meira var, hann hafði kjark til að heimsækja þessi lönd þar sem ástand var mjög ótryggt og líf andstæðinga Sovétríkjanna var ekki í miklum metum. – Eftir á að hyggja má kannski segja, að Jón Baldvin hafi gengið gegn og brotið niður óttamúr kalda stríðsins, þótt sumir kjarkminni hafi þá talið, að ekki væri rétt að rugga rússneska bátnum. En ákvörðun hans mun halda nafni hans á lofti um ókomna tíð. Og enginn getur svipt hann heiðrinum af þessari framgöngu, þótt margir vildu nú Lilju kveðið hafa. Heiðurinn er og verður hans, og hvaða skoðanir, sem menn annars hafa á stjórnmálamanninum Jóni Baldvin, þá hefur það aldrei þótt stórmannlegt, að skreyta sig með stolnum fjöðrum.

Nokkur nýlunda

Höfundur: Vilborg Auður Ísleifsdóttir - sagnfræðingur
Flokkur: Efnahagsmál, Stjórnmál, Utanríkismál   Efnisorð: Icesave, stjórnarskrá, þjóðaratkvæðagreiðsla

Ólafur forseti hefur vísað Icesave-samningnum til þjóðaratkvæðis. Þetta er í fyrsta skiptið á lýðveldistímanum, sem er 65 ár, að til þjóðaratkvæðis kemur og líklega er þjóðin sé komin úr æfingu við svo vandasamt verk. Þetta var mikill almannatengslasmellur hjá forsetanum og íslensk málefni komust á forsíðu heimspressunnar og forsetinn meira að segja í breska sjónvarpið. Rétt er að vona, að áhugi á málefnum Íslendinga í hugum erlendra þjóða endist eitthvað og skili einhverjum árangri. En eðli fjölmiðlaathygli er, að hún gýs upp eins og sléttueldur og hverfur með jafn skjótum hætti. Hvort sem okkur líkar betur eða verr, munum við verða að gera þennan Icesave-reikning upp.

En hvað sem árangri af þessum almannatengslasmelli líður þá hefur forsetinn brotið blað í þingræðishefð þjóðarinnar, þar sem lögin verða ekki dregin til baka eins og í fjölmiðlamálinu, heldur mun þjóðaratkvæði fara fram. Þetta er því nokkur nýlunda og óvíst um lyktir.

En þá er það málskotsrétturinn. Gallinn við málskotsrétt í fjármálum er sá, að það mun í framtíðinni verða torsótt með núverandi stjórnarskrá að koma óvinsælum málum eins og t.d. skattahækkunum gegnum þingið. Menn eru ekki bara ófúsir til þess að borga Icesave, heldur borga þeir yfirleitt skatta og skyldur með hundshaus – slíkt er mannlegt eðli. Þá er til stór hópur manna sem líður best í mótælaham; hann beinlínis þrífst á mótmælum.

Stjórnarskrá Weimar-lýðveldisins var afskaplega rúm og gaf mikið tækifæri til flokkadrátta og andstöðu; tækifæri til þess að grafa undan lýðræðinu. Spekingur einn sagði, að stjórnarskrá Weimar-lýðveldisins hefði hlotið slæma vöggugjöf: lýðræði án lýðræðissinnaðra og ábyrgra borgara. Því fór sem fór.

Stjórnarskrá Sambandlýðveldisins Þýskalands gerir ekki ráð fyrir þjóðaratkvæðagreiðslu. Réttur til kvartana er hins vegar stjórnarskrárvarinn. Hin ýmsu sambandslönd hafa stjórnarskrár um ýmis innanlandsmál, en þó gerir engin þeirra ráð fyrir málskotsrétti í skatta- og fjármálum. Borgríkið Hamborg hefur nokkuð rúman málskotsrétt, t.d. í skólamálum. Til hagræðis í bili hafa menn minnkað mjög námskröfur til stúdentsprófs, sem hefur þann ókost í för með sér, að það er tæpast tekið gilt nokkurstaðar annarstaðar en í Hamborg – stúdentum til mikils óhagræðis. Deilurnar um skólamál fá þar engan enda. Það er nefnilega ekki svo að þjóðaratkvæðagreiðslur skapi sjálfkrafa sátt og samlyndi.

Við samningu stjórnarskrár er að mörgu að hyggja og því er rétt að hafa þær stjórnarskrár til hliðsjónar, sem vel hafa dugað eins og t.d. þýsku grunnlöginn, sem eru afrakstur af biturri reynslu í umgengi við lýðræðið og grundvallarþarfir samfélagsins fyrir lög og reglu og velferð. Einnig er sjálfsagt að líta á stjórnarskrár hinna Norðurlandanna, einkanlega Danmerkur, þar sem er kveðið mjög skýrt á um takmörkun málskotsréttar í fjátmálum.

Þegar kemur að samningu nýrrar stjórnarskrár skulum við vanda okkur mjög svo að þjóðin, þingið og jafnvel forsetinn megi vel við una.

Þjóðlífsþankar: Samþykki óskast

Höfundur: Guðrún Guðlaugsdóttir blaðamaður og rithöfundur
Flokkur: Efnahagsmál, Samfélagið, Stjórnmál, Utanríkismál   Efnisorð: Icesave

Æskilegt væri að þingmenn hættu að hugsa um sjálfa sig og flokka sína og færu að hugsa um íslensku þjóðina sem heild og hagsmuni hennar. Ef Icesavesamningarnir verða felldir þá horfir verulega illa fyrir okkur öllum. Það er sama hvernig þessu máli er snúið, enginn kostur er góður. Illskástur kostur er að samþykkja þessa samninga og hætta ekki á að þeir verði gerðir ógildir með fyrirvörum.

Þeir sem lofað hafa okkur lánum verða án efa fegnari en harðskeyttustu íslenskir andstæðingar þessara samninga til samans ef þeir verða felldir. Þá eru þeir sem lofuðu okkur lánum lausir allra mála og þurfa ekki að hjálpa okkur. Það kæmi sér ábyggilega vel, allir hafa nóg við sína peninga að gera núna. Það er kreppa víðar en á Íslandi. Það þýðir ekki að vera í afneitun, ástandið er afleitt. Og það skánar ekki hót þótt við múðrum. Við höfum komið okkur í þessi vandræði með samblandi af trúgirni, græðgi og andvaraleysi og verðum að koma okkur úr því. Það kostar fórnir.

Það dugir heldur ekki að óskapast út í aðrar þjóðir. Af hverju skyldu menn í öðrum löndum vorkenna okkur þótt við höfum hagað okkur flónslega? Hefur fólk hér misst svefn yfir fjárhagsvandræðum sem aðrar þjóðir hafa komið sér í? Ekki hef ég orðið vör við það. Satt að segja sýnist mér íslenska þjóðin haga sér að mörgu leyti eins ofdekrað barn. Það hefur hún raunar lengi gert. Vegna þeirrar trúar að landið væri svo hernaðarlega mikilvægt höfum við talið að við gætum fengið öllu mögulegu framgengt okkur í hag. En sú tíð er greinilega liðin. Það er ekki um að villast, ofdekraða barnið hefur misst sérsamning sinn. Við erum ekki lengur í skjóli eins eða neins. Meira að segja Norðurlöndin hin munu yfirgefa okkur ef við fellum Icesavesamningana. Og þá er nú fokið í flest skjól.

Ég býð ekki í tilveruna hér ef engin lán fást og við eigum að bjarga okkur hér peningalaus og stórskuldug. Sennilega verður viðbragðið að storma niður á Austurvöll og kalla þar og hrópa. En ég sé ekki að það þýði mikið. Enginn mun heyra þau hróp og þótt aðrar þjóðir hefðu heyrn eins og þunnt móðureyra þá skortir þær nú algjörlega hina móðurlegu ást. Við verðum bara úskúfuð og einangruð, skítblönk og enn reiðari en við erum nú. Því miður, hvernig sem málinu er snúið þá er þetta bara svona.

Þetta er líka  fordæmismál. Alþjóðasamfélagið getur einfaldlega ekki liðið að við borgum ekki skuldir sem forráðamenn okkar lýstu okkur ábyrg fyrir rétt eftir bankahrunið. Við eigum ekki annars kost en semja. Og þótt við hikum og frestum fáum við alveg ábyggilega ekki samninga sem verða okkur hagstæðari þegar upp væri staðið. Þetta er mjög leiðinlegt allt saman. En á sama hátt og vissa er betri en óvissa er heppilegra að horfast í augu við staðreyndir eins og þær eru. Til þess þarf kjark og þor. Ekki undanbrögð og óskhyggju. Þegar illa árar, hvort sem það er í einkalífi eða þjóðlífinu, er áleitin hugsun að eiga þann möguleika að allt sé í lagi. Sjaldnast er sá möguleiki fyrir hendi og alls ekki nú. Sálfsblekking leiðir ekki til neins nema aukinna vandræða.

Sumt fólk telur að þetta mál kljúfi ríkisstjórnina og felli hana. Af hverju ætti það að gerast? Sík niðurstaða er í hæsta máta ólíkleg. Ef þingmenn fella þennan margumtalaða samning þá verður bara skipuð ný nefnd. Og hversu ágætir menn sem í henni sætu þá ættu þeir við sömu aðila að etja við samningsgerðina -  nema að þeir væru orðnir mun illvígari en áður vegna þess að þeir telja sig þegar hafa komið verulega til móts við okkar sjónarmið. Þetta er staðreynd – þótt ýmsum virðist sjást yfir hana eða vilji ekki sjá hana. Ekkert bendir því til að útkoman yrði betri þegar upp væri staðið. Í millitíðinni myndum við hins vegar missa fjölda fólks út landi og verða æ skuldugri.

Persónulega hefur mér alltaf fundist talsvert vit í málshættinum að einn fugl í hendi sé betri en hundrað í skógi. Við myndum kannski lifa það af að fella þessa samninga – en það yrði hundalíf – sem stæði mun lengur en ef Icesavesamningarnir væru samþykktir – með sinni miklu áskorun okkur til handa.

Kæru þingmenn, hvar í flokki sem þið standið. Samþykkið þessa samninga svo við lendum ekki enn meiri vandræðum.

Ísland, lánadrottnar og Evrópusambandið – jafningjar?

Höfundur: Gunnar Freyr Valdimarsson
Flokkur: Efnahagsmál, Stjórnmál, Utanríkismál, Viðskipti   Efnisorð: Evrópusambandið, Icesave, jafnræði, ríkisstjórnin

Ég á vini. Ég á félaga. Þeir/þær eru vinir mínir og félagar án skilyrða. Litlir, stórir, feitir, mjóir og í mörgum litum. Mig langar til að vera með þeim og ég vona að þá langi til að vera samvistum við mig. Þegar ég geri vini mínum greiða eða er góður við hann/hana ætlast ég ekki til að fá neitt tilbaka. Að sama skapi vona ég að vinargreiðar annarra og gæska þeirra séu ekki skilyrðum háð, þ.e. að ég verði að borga þeim eitthvað tilbaka svo vinabókhaldið stemmi. Vinir mínir eru jafningjar mínir og vinátta mín við þá stendur og fellur með þessari staðreynd. Ég er sjálfstæður einstaklingur sem mæti öðrum á sama plani og vel að eiga í samskiptum við þá. Ég vona einnig að svo sé með vini mína.  Það er ástæða fyrir þessum inngangi um vináttu. Ég lít svo á að þjóðum svipi mjög til einstaklinga og margt sem á við í samskiptum einstaklinga megi heimfæra á samskipti þjóða. Þjóðir eru ólíkar og sjálfstæðar. Þær kjósa að eiga í samskiptum við aðrar þjóðir á jafnréttisgrundvelli. Að vísu eru samskipti þjóða að mörgu leyti flóknari því þar eru viðskiptasambönd af ýmsu tagi mjög áberandi. Þá er líka alltaf ætlast til að eitthvað komi í staðinn fyrir greiðann, peningar. En þá er um að ræða viðskiptaleg sjónarmið, hagfræðileg lögmál og vonandi skýrar leikreglur. Samt sem áður eru jafnræði, heiðarleiki og gagnkvæm virðing hornsteinar í viðskiptum eins og í samskiptum vina.    Þegar ég lít á samskipti Íslands, Hollands og Englands í tengslum við hrun bankanna og einkum í sambandi við samningagerð í kringum Icesave-reikningana er mér ljóst að hér voru ekki jafningjar að semja. Einhvers staðar í ferlinu varð skömmin hjá Íslendingum svo mikil að þeir gættu ekki  að heiðri sínum. Íslendingar tóku á sig skömmina og lömuðust um stundarsakir vegna álitshnekkisins sem landið varð fyrir. Innst inni vissi almenningur að hann hafði ekkert gert og bar engan veginn ábyrgð á ástandinu. Smám saman hvarf skömmin og vék fyrir reiði og aðgerðum til að laga ástandið. 

Því miður fyrir almenning lömuðust stjórnmálamenn einnig. Þeir tóku á sig skömmina líka, réttilega, en munurinn á almenningi og þeim er sú að skömmin bugaði þá. Þeir töpuðu yfirsýn og hættu að hugsa skýrt. Þeir brugðust þjóðinni á örlagastundu. Þeir fóru bugaðir í samningagerðina og og létu óþroskaða lánadrottna ráða ferðinni og setja skilyrði og leikreglur. Ópólitískir aðilar áttu að taka við stjórn landsins strax við fall bankanna í október 2008 en í síðasta lagi þegar ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Samfylkingar fór frá völdum. Við hefðu tekið einstaklingar sem hefðu verið óskoraðir fulltrúar almennings og ótengdir pólitískri spillingu og hagsmunatengslum. Þeir hefðu verið í umboði stoltra og heiðarlegra Íslendinga sem hefðu einungis tekið á sig ábyrgð á því sem var þeirra. Þeir hefðu einnig staðið hnarreistir vitandi þess vits að í samskiptum eru menn og þjóðir jafningjar. Þá hefðu gögn og upplýsingar og öll samningagerð verið á borðinu en ekki farið með þá hluti eins og um einkamál stjórnmálamanna væri um að ræða.            

Ég skammast mín þessa stundina mjög svo fyrir núverandi ríkisstjórn. Upplýsingar um stærsta nauðasamning Íslandssögunnar koma á síðustu stundu og ætlast er til að þjóðin taki afstöðu til hans á nokkrum dögum. Þar fyrir utan er eiginlega búið að ganga frá málinu. Að leyfa okkur að taka afstöðu til samningsins á þeim forsendum er eitt mesta lýðskrum sem ég hef orðið vitni að og kúgun. Hver kúgar okkur? Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn, hollensk stjórnvöld, bresk stjórnvöld og Evrópusambandið en ekki síst ríkisstjórn Íslands. Ef við tökum ekki þessu tilboði fáum við enga hjálp, hvorki frá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum né öðrum. Hvar er jafnræðið, vináttan og heilbrigð skynsemi?   Hvernig dettur ríkisstjórninni í hug að viðhafa svona vinnubrögð? Hví í ósköpunum setti hún ekki öll spilin á borðið strax í upphafi, allar upplýsingar og öll gögn og stóð að þverpólitískri samstöðu og samvinnu  til að bæta samningsstöðu Íslands? Til að eigna sér heiðurinn af vinnunni eins og stjórnmálamanna og stjórnmálaflokka er háttur? Að fá þakkirnar fyrir að vera reddari númer eitt? Ég minni á að núverandi forsætisráðherra var í síðustu ríkisstjórn og á í raun alls ekki að vera leiðandi fulltrúi þjóðarinnar. Hún var í ríkisstjórninni sem missti tökin og ber mikla ábyrgð á þessu hruni og er ekki trúverðug sem reddari landsins og á ekki að vera það þrátt fyrir einlægni hennar og góðan ásetning.            

Þessi hópur ágæts fólks ákvað að vinna út í horni og koma með tilbúinn samning á síðustu metrunum, samning sem þau stilla fólki upp við vegg með. Þú ert á móti bata Íslands ef þú samþykkir ekki samninginn. Þú ert að stuðla að ófrægingu Ísland og fátækt næstu árin ef þú samþykkir hann ekki. Þau gera lítið úr athugasemdum fólks við samninginn, athugasemdum sem eru nauðsynlegar til að gera samninginn betri. En því miður fyrir okkur. Samningurinn er tilbúinn. Það er bara svona eða ekki neitt!            

Þessi ríkisstjórn er mjög ófagleg út á við. Ég veit að þau eru öll mjög dugleg í vinnunni og gera sitt besta. Ég tek ofan af fyrir þeim að leggja svo mikið í að bjarga efnahag þjóðarinnar til framtíðar. En þau gleymdu bara tvennu, hverjir vinnuveitendur þeirra eru og svo hinu að gera hlutina í samstarfi við þá. Ég er vinnuveitandi þeirra lesandi góður og þú líka. Ég sætti mig ekki við að fá upplýsingar um þessi mál svona seint og eiga að taka afstöðu til mestu skuldsetningar Íslandssögunnar á nokkrum dögum. Og ég sætti mig heldur ekki við að það sé í raun búið að ákveða hvað á að gera og öll viðleitni almennings og annarra þingmanna til að bæta þessa nauðasamninga er óþörf. Það er búið að ákveða þetta allt.             

Ég talaði við nýjan þingmann um daginn og hann sagðist vera gáttaður á vinnubrögðum ríkisstjórnarinnar í þessu máli. Stjórnmálamenn eru á þingi fyrir mig og þig en ekki í einhverri vinnu þar sem þeir geta haldið hlutum fyrir sig sjálfa og skammtað upplýsingum og sinni túlkun á sannleikanum í fólkið. Opinberar upplýsingar eru opinberar upplýsingar og þær ber að gera opinberar. Ef Bretar, Hollendingar og Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn  vilja eitthvað pukur verður svo að vera en við eigum að neita að taka þátt í slíkum vinnubrögðum. Leyfum þeim að pukrast.   Því miður voru stjórnmálamenn okkar ekki faglegri eða sterkari en svo að þeir stóðust ekki þrýsting pukraranna og hafa haldið gögnum og upplýsingum frá þjóðinni svo mánuðum skiptir. Svo segja þau eins og kerlingin í leikritinu Gullna hliðinu ,,og inn skalt þú líka, Jón minn“ þegar hún ætlaði með öllum ráðum að koma manni sínum inn í himnaríki. Hér vísa ég til þess að það er sama hvað við segjum þau ætla að landa þessum samningi um Icesave hvað sem öðrum finnst um það. Hið sama má segja um áróður fyrir inngöngu í Evrópusambandið. Skoðanakúgarar sem aðhyllast sambandið nota sömu aðferð og ríkisstjórnin með Icesave-samninginn. Ef þú ert ekki með inngöngu ertu á móti því að íslenska samfélagið þróist og dafni, ekki síst efnahagslega.        

Og í stað þess að rétta hjálparhönd er nú ljóst að Bretar og Hollendingar, þó einkum Bretar, hafa notað tækifærið og sýnt lítinn þroska sem góðir vinir ættu að sýna. Það er ljóst að á bak við tjöldin hefur verið settur mikill þrýstingur á Alþjóðagjaldeyrissjóðinn af þessum löndum til að láta Íslendinga borga skuldir einkafyrirtækja. Gleymum því ekki að regluverk Evrópusambandsins gerði ekki ráð fyrir að innistæðutryggingastjóðir stæðust algjört kerfishrun. Í stað þess að segja við okkur ,,Hvað get ég gert til að hjálpa þér?“ er sagt ,,Þú gerir þetta svona eða…“ Hótanir liggja í loftinu. Og íslensk stjórnvöld taka þátt í kúgunninni og óvönduðum vinnubrögðum alþjóða stjórnamála.   Nú vil ég gera greinarmun á hollensku þjóðinni, bresku þjóðinni og hinni íslensku og stjórnvöldum í löndunum. Ég tel að stjórnvöld og stjórnmálamenn landanna hafi algerlega brugðist í diplómatískum samskiptum þegar lætin voru sem mest, algerlega tapað yfirsýn og gleymt að bjóða hvort öðru hjálp. Í stað þess að fá útrétta hjálparhönd er Ísland komið í stöðu vinarins sem stendur til hliðar og horfir á hina vinina leika en fær ekki að vera með nema þegar hinum þóknast og þeir aumka sig yfir hann. Þetta er hegðun sem allir uppalendur og kennarar gera allt til að birtist ekki í samskiptum barna. En því miður er þroskinn og faglegu vinnubrögðin ekki meiri í hinu alþjóðlega, pólitíska samskiptaneti. Þau bera keim af einelti. Stóru löndin, einkum nýlenduveldin gömlu, ráða ferðinni. Þau skammta vinahótum eftir efnahagslegum hentugleika.     

Jafnræði þjóðanna er því miður bara innantóm orð. Bretar hefðu  til að mynda aldrei verið svo ófaglegir gagnvart stærri löndum. Þeir hefðu einfaldlega ekki þorað að fara fram af svo mikilli hörku gegn stærri þjóðum þar sem þeir eiga meiri hagsmuna að gæta. Mér er löngu orðið ljóst að hið flokkpólitíska kerfi með alla sína umbunarstiga og flokkshollustu er komið að fótum fram, jafnt á Íslandi sem erlendis. Það er greinilega of fléttað saman við efnahagslega hagsmuni og því að halda völdum.            

Ég hef hvorki verið með né á móti inngöngu í Evrópusambandið hingað til. Mig hefur þyrst í opna umræðu þar sem allar upplýsingar liggja fyrir um kosti og galla. Eftir að hafa horft á hvernig hinar stóru þjóðir haga sér í samskiptum við hinar minni og hvernig kaupin ganga fyrir sig á eyrinni í Evrópu hallast ég nú heldur að því að við höldum okkur utan sambandsins. Margir fínir hlutir hafa komið frá sambandsinu en það er ljóst að hugmyndir þess um frjálst flæði fjármagns og regluverkið í kringum það er handónýtt. Eftirlit í öllum löndunum brást og engar reglur virðast vera til til að taka skipulega á málum.            

Og í krafti stærðar sinnar, styrks og fjarveru reglugerða til að taka á málum nýta lánadrottnar okkar sér tækifærið, með fulltingi Evrópusambandsins, og gefa í skyn að Ísland í heild sinni sé einhvers konar pýramídafyrirtæki og svikamylla. Sem það er ekki. Um leið gleyma þessar þjóðir að  fjármálafræðin sem beið hér skipbrot er alþjóðleg  (ekki síst bresk og bandarísk) og hefur verið kennd og stunduð í áratugi og að íslenskir athafnamenn  eru nýir leikendur í Matador-leiknum.   Hér á landi eru mörg mjög vel rekin fyrirtæki, góð viðskiptamódel, heilbrigð viðskiptaleg gildi og margir góðir stjórnendur. Einnig eigum við marga fína hagfræðinga og sérfræðinga í fjármálum. Flestir íslendingar eru harðduglegt fóllk sem má ekki vamm sitt vita og gerir allt til að vera heiðarlegt í samskiptum og viðskiptum vitandi þess vits að það er ekki hægt að stytta sér leið að raunverulegum auði heldur þarf maður að vinna að honum jafnt og þétt. Hið sama á við virðingu og annað sem einhvers er virði.            

En því miður fyrir okkur er einblínt á hina fáu sem tóku hraðlestina og fóru út af sporinu. Þeir þurfa smám saman að svara fyrir ábyrgðaleysi sitt því þeir stýrðu okkur út í móa og hafa skuldsett okkur svo um munar. Hér á ég bæði við viðskiptamenn en ekki síður ófagleg, pólitísk stjórnvöld. Löndin í Evrópu gera ekki rétt í því að útmála okkur sem einhvers konar svindlþjóð sem eigi mikla sök á þessu algjöra kerfishruni hins kapitalíska hugsunarháttar.       Þeim væri nær að horfa sér nær og reyna að takast á við hið stóra verkefni að endurreisa frá grunni gjaldþrota stefnu sína í fjármálafræðum. Vonandi komast þau að þeirri niðurstöðu að fjármagnið megi ekki að ráða för heldur siðleg gildi í mannlegum samskiptum sem viðskipti taka svo mið af en ekki öfugt. Eins og er ræður fjármagnið ferðinni og hagnaður og hagvöxtur er amen allra hluta.              

Það þarf að leita að blórabögglum og þá er einfaldast að ráðast á þann veikasta og minnsta. Það er sama sagan á afrísku sléttunum og í samskiptum þjóða. En það er ekki réttlát hegðun og ber ekki vott um raunverulegan skilning hjá lánadrottnum okkar á raunverulegum ástæðum hrunsins. Um leið er ekki sjáanlegur vilji hjá þeim (og öðrum stórveldum) til að taka á sig einhverja ábyrgð á því hvernig fjármagni (sem innistæða var fyrir eða ekki) var sleppt lausu til að lifa eigin lífi.    

Félagsþroskinn í samskiptum okkar og þessara þjóða er ekki nægilegur svo hægt sé að segja að gagnkvæm vinátta og virðing ríki. Eins og er ráða stóru frekjurnar. Hér eru ekki jafningjar á ferð heldur þræll og þrælahaldari. Megi stjórnvöld þessara þjóða og samninganefndir í umboði þeirra, Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn og Evrópusambandið skammast sín (en ekki of lengi samt) fyrir að misbeita valdi sínu. Íslensk þjóð á eingöngu að leika við jafningja. Alltaf.

Höfundur er áhugamaður um betra samfélag og raunverulegt lýðræði

Icesave og alþjóðavæðing fjármagnsins og tækninnar

Höfundur: Ólafur Gíslason
Flokkur: Efnahagsmál, Fjármál, Stjórnmál, Utanríkismál, Viðskipti   Efnisorð: fjármagnsmarkaður, Icesave, Parísarklúbburinn

Ég var að hlusta á umræðuþátt í vikulokin um Icesave-málin og lesa kveðjur Viðars Þorsteinssonar til Vinstri grænna á vegg hans þar sem hann vandar flokknum ekki kveðjurnar. Þetta virðist eitthvert erfiðasta og flóknasta mál sem við Íslendingar höfum þurft að takast á um fyrr og síðar. Talað er um „fullveldisafsal“ og hvort Ísland eigi að fara í „Parísarklúbbinn“, það er að segja á bekk með þriðja-heims þjóðum í alþjóðasamfélaginu.

Eitt af því sem gerir þetta mál flókið er að það snýst um reglur yfirþjóðlegs fjármagnsmarkaðar á meðan völd okkar og yfirsýn takmarkast að miklu leyti við okkar skýru landfræðilegu og samfélagslegu mörk. Íslensku bankarnir störfuðu samkvæmt íslenskum lögum á opnum alþjóðlegum fjármálamarkaði. Hvað sem öllum reglugerðum lýður þá er ljóst að á þessum markaði fóru þeir um með ránshendi og brutu öll heilbrigð siðferðisviðmið. Þau pólitísku öfl sem heimiliðu þetta framferði og sköpuðu því aðstöðu til þess að setja í gang Icesave-svikamylluna eru, burtséð frá öllum lagaflækjum, meðsek í þessari ránsferð íslensku bankanna um evrópskan fjármálaheim. Íslensk stjórnvöld og íslenska stjórnkerfið eru því meðsek í þessu sakamáli og þurfa að svara til saka. Icesave samningurinn er tilboð Breta og Hollendinga um að gangast inn á að ábyrgjast endurgreiðslu ránsfengsins að hluta til. Á þessari stundu veit í raun enginn hvernig þær ábyrgðir munu skiptast, því óvissa ríkir um erlendar eignir bankanna.

Það mikilvægasta við þennan Icesave-samning er viðurkenning íslenskra stjórnvalda á ábyrgð þeirra í málinu. Það er viðurkenning á því að íslensk stjórnvöld og íslenska bankakerfið fóru fram á hinum alþjóðlega fjármagnsmarkaði með glæpsamlegum hætti og þá jafnframt að endurgreiða þurfi ránsfenginn. Þetta er í raun einföld siðferðileg spurning. Frekari deilur um einstök tæknileg útfærsluatriði virðast mér dæmdar til að verða tilgangslausar á meðan við getum ekki haft áþreifanlegar upplýsingar um þær stærðir sem um er deilt. Það gerir líka kröfur um fyrirvara og endurskoðun samningsins eðlilegar.

Deilan um óréttlæti hins alþjóðlega fjármálakerfis í heild sinni á ekki bara fullan rétt á sér, heldur erhún nú brýnni en nokkru sinni, rétt eins og umræðan um fullveldi og sjálfsákvörðunarrétt þjóða. Þau deilumál snerta hins vegar að mínu mati ekki nema óbeint deiluna um Icesave, deilu sem snýst um hreint fjársvikamál, sem afgreiða þarf sem slíkt.

Icesave-málið hefur hins vegar opnað augu okkar fyrir því að það liggur ekki minnsti snefill af skynsemi í því yfirþjóðlega markaðshagkerfi fjármagnsins, sem komið hefur verið á og magnað upp í kjölfar þess að Járntjaldið féll og heimurinn varð að einu opnu markaðshagkerfi. Aðrar þjóðir, sem standa frammi fyrir hlutfallslega mun minni áföllum en við, hafa líka komið auga á þetta. Hinn yfirþjóðlegi fjármagnsmarkaður hefur á örfáum áratugum skapað meiri eignatilfærslur og meira misrétti á hnattræna vísu en dæmi eru um í mannkynssögunni. Þessi yfirþjóðlegi fjármagnsmarkaður er einn angi nútíma tæknivæðingar og væri óhugsandi án hennar. Hann er í raun æðsta og valdamesta birtingarmynd þeirrar tæknibyltingar sem átt hefur sér stað á sama tíma til dæmis í fjarskiptum og upplýsingatækni. Við komumst því ekki hjá því að ræða um fjármagnsmarkaðinn og fullveldishugtakið nema í samhengi við umræðuna um tæknina og trúna á þá sjálfvirku blessun framfaranna, sem hún hefur verið talin trygging fyrir. Fjármálakreppan í heiminum leiðir í ljós að það hriktir í grundvallarstoðum vestrænnar menningar, sem nú er orðin „global“, því heimurinn er orðinn „vestrænn“. Þau vandamál sem sjálfkrafa framþróun tækninnar hefur skapað, skekja nú sjálfar undirstöður hennar. Slík vandamál getum við ekki nálgast á þjóðlegum forsendum eða út frá hugmyndum 19. aldar um þjóðríkið. Og því síður út frá sakamáli eins og Icesave.

Sú freisting hefur orðið mönnum nærtæk að blanda þeim tveim málum sem hér hafa verið reifuð saman. Það er eitraður kokteill, því hann kveikir undir þjóðrembu eins og sjá mátti til dæmis í ræðu Árna Johnsen á Alþingi í gær eða fyrradag. Hugmyndir róttækra hugsjónamanna um að nota það tækifæri sem Icesave-málið býður upp á til þess að kynda undir og kveikja eitthvert ófriðarbál gegn útlendingum eða Evrópusambandinu er af sama toga. Vissulega segir orðtakið að oft velti lítil þúfa þungu hlassi, en ef menn ætla þeim Jóhönnu Sigurðardóttur og Steingrími J. að lyfta því hlassi er létti oki hins yfirþjóðlega fjármagnsmarkaðar af þjóðum heimsins, þá erum við komin út fyrir allan veruleika og farin að lifa í draumheimum.

Icesave-málið er að stærstum hluta sjálfsskaparvíti okkar Íslendinga, því engin þjóð hefur haft í frammi viðlíka heimskupör og blekkingarleiki á hinum alþjóðlega fjármálamarkaði. Það er erfitt að horfast í augu við þessa staðreynd, en hvílíkur léttir er það ekki að þurfa ekki lengur að heyra gort ráðamanna okkar um að við séum „fremstir í heiminum“ og „á heimsvísu“ á öllum mögulegum og ómögulegum sviðum! Við munum heldur ekki verða „á heimsvísu“ í því risavaxna verkefni að afbyggja og brjóta niður ranglátt kerfi hins yfirþjóðlega fjármálamarkaðar og leiðrétta þar með þróun lýðræðis og tækni á heimsvísu, en það verður kannski hógvært framlag okkar að viðurkenna þátttöku okkar í glæpsamlegri svikamyllu, og að við heitum því að endurtaka þann leik aldrei framar.

Þjóðlífsþankar: Ekki fella Icesave!

Höfundur: Guðrún Guðlaugsdóttir blaðamaður og rithöfundur
Flokkur: Efnahagsmál, Samfélagið, Utanríkismál, Viðskipti   Efnisorð: Alþingi, dómstólaleið, Icesave, samningar

Ég vona að Guð almáttugur hjálpi þeim sem greiða eiga atkvæði um Icesave-samninginn. Það dugar varla annað en fá slíka hjálp svo svartnættið leggist ekki hér yfir í kjölfar þess að umræddur samningur verði felldur. Ég hef vart trúað mínum eigin eyrum þegar fólk talar um að fella þessa samninga sem skipta okkur svo miklu máli. Er ekki nóg komið af yfirlæti og óraunsæi? Það skiptir sköpum um gæfu fólks og þjóða að skilja hvað er mögulegft og hvað ekki. Við höfum þegar lýst ábyrgð á hendur okkar sem við komumst ekki undan. Flóttaleiðin er því í raun ófær. Og hver vill lána þeim sem ekki borgar? 

Þeir sem þegar hafa gefið vilyrði sitt fyrir lánum okkur til handa munu fegnir hætta við allt saman ef þeir fá haldbæra ástæðu til. Það er ekki bara hér sem ríkir peningaleysi. Það kreppir æ meira að hjá þeim sem lofað hafa að lána okkur. Þeir munu ekki, að Icesave-samningunum felldum, standa í biðröðum eftir að fá að veita okkur stórlán með vöxtum eins og þeir gerðust bestir meðan lánabólan var að blása út. Síður en svo. Þeir myndu kippa að sér hendi, nota sína peninga sjálfir og væri rétt sama hvað um hina oflátungslegu íslensku þjóð yrði.

Fólk talar um dómstólaleiðina. Hún er líka ófær. Og þótt hún væri það ekki væri hún bæði seinfær og sennilega til muna dýrari en þessir umdeildu samningar þegar upp væri staðið. Og hvar ættum við að taka peninga til að reka mál erlendis ef við yrðum yfirgefin af þeim sem nú um stundir tjá sig fúsa til að lána okkur? Ég hef aldrei áður verið hrædd um land og þjóð, en ég er það núna. Meira að segja mjög skelfd. Ég má ekki til þess hugsa að mótmæli, kröfugöngur, heift og hatur grúfi aftur yfir okkur eins og í fyrra vetur. Ef Icesave-samningurinn verður ekki samþykktur verður allt hér í kalda koli í langan tíma, það myndi koma til gífurlegra átaka og þeir sem nú standa fyrir að reyna að fella þessa samninga myndu ekki ríða feitum hesti frá þeim gjörningi, yrði hann að veruleika.  Þegar frá liði mættu þeir sennilega þakka fyrir að halda lífi og limum.

Fólk talar um Versalasamningana – en gleymir að Þjóðverjar borguðu þá ekki – og gleymir líka að í þeim var ekkert endurskoðunarákvæði. Endurskoðunarákvæðið og árin sjö skipta miklu máli. Vissulega er hörmuleg niðurstaða hvernig komið er fyrir efnahag Íslendinga.  En erfiðleikar lagast ekki við það að neita að horfast í augu við þá. Þeir versna ef eitthvað er.  Það er nánast átakanlegt að fólk skuli almennt ekki sjá hve vonlaus samningsstaða okkar er og hve bágan málstöð við höfum að verja. Það eru gömul sannindi og ný að vandamál leysast með fórnum, jafnvel stórum fórnum. Annars væri ekki um raunverulegan vanda að ræða.

Icesave-samninginn verður að fella

Höfundur: Jón Daníelsson hagfræðingur
Flokkur: Efnahagsmál, Utanríkismál, Viðskipti   Efnisorð: Alþingi, Icesave, innistæðutryggingar

Icesave-vandinn varð þannig til að íslenskir bankar stálu í raun frá sparifjáreigendum í Evrópu: Þeir tóku við peningum sem þeir hafa ekki borgað aftur. Það virðist hafa verið með fullu samþykki íslenskra yfirvalda. Bankarnir sjálfir, stjórnmálamenn og embættismenn fullyrtu að íslenska ríkið stæði að baki innistæðunum og tóku öllum efasemdum um annað fjarri. Það fór ekki leynt, hvorki í íslenskum fjölmiðlum né erlendum. Hvað sem líður allri lagalegri óvissu, höfum við Íslendingar því siðferðislega skyldu til að viðurkenna ábyrgð okkar. Nema menn vilji vera álitnir þjófsnautar um aldur og ævi.

Bretar og Hollendingar deili ábyrgðinni

En ábyrgðin er ekki einvörðungu okkar. Veruleg brotalöm var á eftirlitskerfi Evrópusambandsins, og Fjármálaeftirlit Bretlands og hollenski seðlabankinn sinntu eftirlitshlutverki sínu ekki sem skyldi. 
Virðast raunar hafa þagað gegn betri vitund.

Bretar og Hollendingar hafa beitt gífurlegri hörku við að knýja fram fyllstu ábyrgð Íslendinga á Icesave-skuldbindingunum. Framan af nutu þeir til þess óskoraðs stuðnings annarra Evrópuríkja, sem stafaði af einkar vályndri stöðu evrópskra fjármálamarkaða sl. haust, en þær aðstæður hafa nú breyst.

Þegar íslensku bankarnir hrundu í október, var mikil óvissa um fjármálastöðugleika í Evrópu. Stórir bankar riðuðu til falls og annað var óhugsandi fyrir Evrópuþjóðir en láta Íslendinga gangast við tryggingaskuldbindingum sínum. Ella hefði almenn vantrú getað skapast á tryggleika evrópskra bankainnistæðna og bankaáhlaup siglt í kjölfarið. Af biturri reynslu þekkja menn hvernig allir bankar, góðir sem lélegir, geta hrunið líkt og spilaborg í einu vetfangi við slíkar aðstæður.

Þessi staðreynd var ástæðan fyrir hinni hörðu afstöðu Evrópulandanna, en sem fyrr segir eru þær forsendur ekki lengur fyrir hendi. 

Fjármálaóstöðugleiki virðist að mestu horfinn og regluverk Evrópu hefur verið aðlagað því, sem nú er kallað »íslenska vandamálið«. Eftir situr ábyrgð íslenska ríkisins gagnvart evrópskum sparifjáreigendum, allt að 20.887 evrur á hvern og einn reikning. Hollenska og breska ríkið hafa þegar greitt fjárhæðina út og ábyrgðin er því gagnvart þessum ríkjum. Það mun hafa úrslitaáhrif á framtíð íslenska hagkerfisins hvernig um skuldina semst. Heildartalan nemur um 3,4 milljörðum punda, eða 734 milljörðum króna.

Milli feigs og ófeigs

Íslenska hagkerfið stendur á krossgötum. Líklegast er að niðurstaðan verði annaðhvort »slæmt jafnvægi« eða »gott jafnvægi«, svo gripið sé til hugtaka úr tungumáli hagfræðinnar. Millivegurinn er ósennilegur, en iðulega er afar mjótt á mununum hvorum megin hryggjar mál falla.

Í góða jafnvæginu skapast væntingar um að ástandið muni batna, tekjur og eyðsla fólks og fjárfestingar aukast, sem eitt og sér leiðir til meiri væntinga og betri stöðu. Í vonda jafnvæginu missir fólk og fyrirtæki hins vegar trúna á hagkerfið og framtíðina, fyrirtæki halda að sér höndum, og tiltækt fjármagn leitar til útlanda. Búast má við að bæði einstaklingar og fyrirtæki flytji út, sem enn eykur vandamálið og vantrúna.

Íslendinga þarf ekki að bera mikið af leið til þess að lenda í slæmu jafnvægi. Niðurstaða Icesave-mála getur ráðið úrslitum um það og því er það algjört grundvallaratriði fyrir framtíð Íslands og Íslendinga að Icesave-samningurinn verði eins hagstæður og unnt er.

Gallar Icesave-samningsins

Það eru tvö grundvallarvandamál við fyrirliggjandi samningstillögu
ríkisstjórnarinnar: annars vegar form samningsins og hins vegar samningskjörin.

1. Vextir eru 5,5% á ári sem í sjálfu sér eru ekki óeðlileg kjör, en nemur þó um 40 milljörðum króna á ári. Vandinn er að svo virðist sem íslenski tryggingasjóðurinn eigi forgangskröfu í þrotabú Landsbankans, en aðeins fyrir höfuðstólnum, ekki vöxtunum. Sé þessi skilningur réttur munu þeir falla á íslenska ríkið í heild sinni. Ljóst er að um er að ræða gríðarlega fjárhæð, væntanlega tugi milljarða á ári. Hjá þessu vandamáli mætti hæglega komast með því að gera bankann sjálfan að lántaka, en láta tryggingasjóðinn og ríkið ábyrgjast skuldbindinguna. Krefjast verður þess að samningnum verði breytt á þá lund áður en á hann er fallist af Alþingi.

2. Íslendingar hafa gengist undir það með samningum að greiða innistæðueigendum í Hollandi og Bretlandi innistæður upp að 20.887 evrum. Bresk og hollensk yfirvöld tóku ákvörðun um að greiða umfram lágmarkið. Sú ráðstöfun þeirra má ekki verða til þess að réttur okkar til endurheimtu raskist. Skilanefndin virðist þó telja svo vera. Væri skilningur hennar réttur fengju tryggingasjóðir ríkjanna þriggja sama hlutfall upp í kröfur sínar. Ákvörðun Hollendinga og Breta, sem Íslendingar fengu engu um ráðið og er umfram hina samevrópsku skyldu þeirra yrði þannig til þess að rýra endurheimtu Íslendinga. Það getur ekki verið rétt niðurstaða, hvað þá réttlát. Mér fróðari menn um gjaldþrotarétt fullyrða við mig að greiðsla tryggingasjóðsins sé í raun fyrirframgreiðsla upp í úthlutun úr þrotabúi Landsbankans og tryggingasjóðurinn eigi rétt til endurheimtu þess sem hann greiðir, áður en aðrir tryggingasjóðir eða innistæðueigendur fá nokkuð í sinn hlut. Innistæðueigandi eigi þann rétt einan að fá sér greiddar 20.887 evrur úr tryggingakerfinu og nægi eignir bankans til greiðslu þeirrar fjárhæðar, eigi hann enga kröfu á tryggingasjóðinn.

3. Samningurinn samsvarar því, miðað við höfðatölu, að Bretar samþykktu 700 milljarða punda og Bandaríkjamenn 5,6 trilljónir dollara. Ég fæ ekki séð að þær auðsælu þjóðir tækju slíkar byrðar á sig við bestu kringumstæður, hvað þá í miðri kreppu. Það er algerlega óþolandi að íslenska ríkið taki þetta á sig í heild sinni. Þessar grannþjóðir okkar verða að horfast í augu við einstaklega erfiða stöðu okkar og burði þjóðarinnar til þess að standa undir skuldbindingunum án þess að hér verði örbirgð og landauðn. Sérstaklega á það þó við fyrir þær sakir að þær eiga ríkan þátt í því hversu ömurlega er komið fyrir okkur.

Þingið verður að fella samninginn

Það er veruleg og augljós hætta á að samkomulag leiði Íslendinga í slæma jafnvægið skyldi Alþingi verða það slys á að samþykkja samninginn óbreyttan. Þess vegna verður að breyta samkomulaginu. Það þarf að sníða af því lagalega agnúa og tryggja sem bestar endurheimtur, það er öllum fyrir bestu. Það verður líka að gæta þess að fjárhæðin sem fellur á Ísland verði ekki svo há að hagkerfið nái aldrei að slíta þá skuldahlekki af sér og öðlist fyrri styrk.

Ríkisstjórnin skuldbatt sig á sínum tíma til samningaviðræðna um Icesave. Við það hefur verið staðið, en framkvæmdavaldið gat vitaskuld ekki skuldbundið þingið til þess að staðfesta samninginn eins og stjórnarskráin býður. Enn síður þar sem í millitíðinni hafa farið fram alþingiskosningar. Því er það Alþingi vandalaust að fella samninginn án þess að ríkisstjórnin hafi á nokkurn hátt gengið á bak orða sinna. 

Það verður Alþingi að gera.

Hvað er til ráða?

Samkomulagið er við breska og hollenska ríkið. Þau ríki þurfa að axla sinn hluta ábyrgðarinnar. Það geta þau gert með því að fallast á að endurgreiðslur frá Íslandi fari ekki fram úr tilteknu hlutfalli þjóðarframleiðslu eða útflutningsverðmæta. Ef vel gengur borgum við meira, en ef illa gengur minna, eða ekki neitt.

Það blasir við að afdrifarík mistök voru gerð af íslensku samninganefndinni. Bretar og Hollendingar hafa án efa teflt fram mjög reyndum samningamönnum. Íslenska nefndin var hins vegar samsett af stjórnmálamönnum og embættismönnum, sem fæstir hafa komið nálægt alþjóðlegri samningagerð af því tagi og virðast hafa verið einkar tregir til að að leita ráða utan Arnarhóls.

Best færi á því að fela samningagerðina bestu erlendu lögfræðingum sem völ er á, óumdeildum sérfræðingum í slíkum samningum. Ríkisstjórnin myndi hafa yfirumsjón með samningnum – hugsanlega í nánara samráði við þingið en til þessa – en láta erlendu sérfræðingana að mestu ráða för. 
Slíkir aðilar þykja kannski dýrir, en lélegur samningur er mun dýrari fyrir þjóðina. Við höfum ekki efni á að láta íslenska áhugamenn semja við erlenda atvinnumenn.

Greinin birtist upphaflega í Morgunblaðinu 30. júní. Hún er endurbirt á Lúgunni með leyfi höfundar.

Varnaðarorð um Icesave

Höfundur: Dóra Guðmundsdóttir lögfræðingur, Bretlandi
Flokkur: Efnahagsmál, Utanríkismál, Viðskipti   Efnisorð: Icesave, innistæðutryggingar, ríkisábyrgð

Nú þegar styttist í að frumvarp verði lagt fyrir Alþingi til að samþykkja ríkisábyrgð  á allt að  £2.350.000.000 (gagnvart Bretlandi ) og €1.329.242.850 (gagnvart Hollandi) vil ég varpa fram tveimur spurningum og taka undir þau varnaðarorð sem aðrir hafa á undanförnum dögum sett fram í umræðu um málið.

Ég tek fram að ég tel að íslenska ríkinu beri að greiða fjárhæð sem nemur þeirri lágmarksfjárhæð hvers innistæðueiganda í Icesave sem tryggð er af Tryggingarsjóði innistæðueigenda.  Ástæðurnar eru þessar.
Það er rétt að það er ekki íslenska ríkið sem ber ábyrgð á innistæðum banka  (eða Icesave), heldur Tryggingarsjóður innistæðueigenda sem átti samkvæmt lögum um hann að vera fjármagnaður af þeim bönkum sem hann tryggði. Hins vegar eru sterk rök fyrir þeirri niðurstöðu að íslenska ríkið beri skaðabótaábyrgð á því, gagnvart innistæðueigendum, samkvæmt meginreglum EES-samningsins og meginreglum íslenskra laga, að tryggingarsjóðurinn gat ekki staðið við þær skuldbindingar sem sjóðurinn bar. Þetta kemur fram m.a. í því sem Dóra Sif Tynes skrifaði í vikunni og sendi Lúgunni. Í  dómi Evrópudómstólsins  nr. C-222/02 (sem sjá má hér) og sem kemst næst því  veita svör um þetta,  kemur fram að svo framarlega sem lágmarksupphæð tryggingarinnar sé greidd, geti einstaklingar ekki komið fram frekari bótaábyrgð á hendur því ríki sem bar ábyrgð á eftirliti með bankanum.  Það er því ekki óeðlileg túlkun á dóminum, sem og á tilskipun 94/19, að ríki ábyrgist greiðslu þeirrar lágmarksfjárhæðar sem er tyggð.
Hins vegar hefði ekki verið óeðlilegt að fá úrlausn dómstóla á sínum tíma, eins og haldið hefur verið fram af öðrum lögfræðingum.  Ein leið til að fá úr þessu skorið hefði verið fyrir einstaklinga, eða hópa þeirra, að fara fram á skaðabætur frá íslenska ríkinu, en álitaefni um túlkun tilskipunarinnar og skaðabótaábyrgð eftir EES-samningnum hefði mátt bera undir EFTA-dómstólinn í máli um ráðgefandi álit.  Ég er hins vegar sammála Dóru Tynes  og öðrum um það að þau viðbrögð ríkisins hefðu hvorki verið siðferðilega rétt – né vinsæl – ef lögfræðileg niðurstaða liggur nokkuð ljós fyrir. Á þessum forsendum var það ekki  óeðlilegt mat ríkisins að fallast á að ábyrgjast greiðslu eins og gert var síðastliðið haust.

Það sem erfitt er að skilja er að svo virðist sem samningsvilji íslenska ríkisins í samskiptum við önnur Evrópuríki hafi hafi ekki komið því til góða í frekari samningum  um málið. Þar við bætist, eins og margoft hefur komið fram, að reglukerfi það sem sett var upp innan Evrópusambandisins og  EES, bæði um starfsemi fjármálafyrirtækja og um innistæðutryggingar var á margan hátt gallað. Ekki er ótvírætt – pólitískt séð – að áhættan af þeim göllum eigi að hvíla óskipt í þessu máli á íslenska ríkinu. 

Fyrri spurning mín er þessi:

Gat íslenska ríkið ekki staðið fastar í fæturna sem þjóðréttaraðili þegar samið var um ábyrgð ríkisins á láni sem Bretar og Hollendingar veittu Tryggingarsjóði ríkisins? Það að ríkið viðurkenni mögulega skaðabótaskyldu  gagnvart einstaklingum, vegna innleiðingar tilskipunar (eða taki á sig ábyrgð á greiðslu Tryggingarsjóðs, án þess að viðurkenna skaðabótaskyldu) ætti ekki að þurfa að leiða til þess að ríkið sé sett í stöðu einkaréttarlegs samningsaðila, þar sem stöðluð samningsákvæði tryggja stöðu lánveitenda fremur en lántaka (eins og samningurinn hefur réttilega verið lesinn).  Samningurinn er ekki um efni sem samið er um í hefðbundnum viðskiptasamningum. Hafði ríkissjóður ekki betri samningsstöðu en svo að gangast  við ábyrgð á láni, ásamt vöxtum og kostnaði sem er ótilgreindur, auk þess að gangast undir önnur samningsákvæði um lögsögu o.fl. sem virðast einhliða og eru einhliða  (samkvæmt því sem t.d. má lesa út úr minnisblaði Jakobs Möller þar sem vísað er í samningaviðræðurnar).

Síðari spurningin er þessi:

Hver er tilgangur greinar 6.9 í samningnum (við Bretland), í þýðingu minni eftirfarandi:
„Ísland mun ekki framkvæma neitt það sem myndi leiða til þess að kröfuhafar Landsbankans (eða einhver hluti þeirra)  (þ.m.t., til að forðast allan vafa, kröfuhafar Landsbankans í London (eða einhver hluti þeirra)) hljóti meðferð sem fer gegn almennt viðurkenndum meginreglum þjóðaréttar eða  Evrópuréttar varðandi meðferð kröfuhafa  við slit [fjármálafyrirtækja].“

Samningurinn er lánasamningur þar sem ríkissjóður Íslands tekur á sig ábyrgð á greiðslu láns. Hver er tilgangur þessa ákvæðis í slíkum samningi? Samninganefnd ríkisins getur líklega ein svarað því hvenær ákvæðið kom inn í samninginn, hvort sótt var fast af hálfu gagnaðila að hafa það í samningum, hvort ákvæðinu var mótmælt af hálfu íslenska ríkisins eða það talið hættulaust.

Ákvæðið er rúmt og óskýrt. Auk þess kemur það í hlut breskra dómstóla að túlka það, ef á reynir, vegna þeirra ákvæða 17. gr. samningsins að breskir dómstólar skeri úr ágreiningsefnum sem verða vegna samningsins „eða ágreiningsefnum tengdum honum“, hvort sem er vegna samningsbundinna atriða eða atriða „utan samninga“.  Rétt er að taka fram að samningurinn heimilar ekki að þriðju aðilar byggi rétt á honum og dregur það líklega úr hættu ákvæðisins.

Var það kannað hvaða afleiðingar ákvæðið getur haft, sérstaklega með hliðsjón af þeirri lausn sem íslenska samninganefndin hefur tekið ábyrgð á sem sinni, að eignir Landsbankans muni ganga til þess að greiða skuld Tryggingarsjóðs við ríkissjóð Bretlands og Hollands? Var fengið mat á því, t.a.m. frá breskum lögfræðingum, hvort ákvæðið gæti skapað hættu á frekari málarekstri, t.d. ef breska ríkið tekur þá ákvörðun  að greiða öðrum innistæðueigendum Icesave, umfram þá sem þegar hafa fengið innistæður sínar greiddar upp að lögbundnu lágmarki (og að því marki sem breski tryggingarsjóðurinn hefur þegar greitt hærri fjáhæð eftir breskum reglum um ábyrgð tryggingarsjóðs og eigin mati).  Getur breska ríkið beitt fyrir sig framangreindu ákvæði í málarekstri fyrir skilanefnd bankans eða jafnvel í málsókn á hendur Íslandi fyrir breskum dómstólum?

Þetta veldur mér áhyggjum, m.a. vegna þess að í stuttri frétt um lánasamning íslenska ríkisins og Bretlands í dagblöðum hér kom fram að þetta væri ásættanleg niðurstaða sem byndi enda á deilu þjóðanna, auk þess sem samningurinn opnaði leið til frekari leiðréttinga í málum breskra innistæðueigenda. Það getur verið að hér sé um ónákvæman fréttaflutning að ræða. Það er líka rétt að taka  fram að  því var nýlega lýst yfir að innistæður stofnana, sveitarfélaga, góðgerðarfélaga og annarra þeirra sem áttu stórar innistæður hjá Icesave, en hafa ekki fengið þær bættar af ríkissjóði Breta, fáist ekki bættar úr ríkissjóði. Jafnskjótt lýstu þessir aðilar því yfir að þeir myndu leita réttar síns fyrir dómstólum.

Það er vonandi að sú mögulega áhætta sem felst í framangreindu ákvæði sé óveruleg. Það þarf hins vegar að vera ljóst hver áhættan er áður en gengið er frá samningnum. Í því sambandi er rétt að taka fram að kröfur innistæðueigenda við slit á fjármálafyrirtæki koma í kröfuröð á eftir veðtryggðum kröfum og standa, eftir því sem ég best veit,  innbyrðis jafnfætis.  Sú ráðstöfun að gera þeim kröfuhöfum sem njóta innistæðutryggingar hærra undir höfði en öðrum innistæðueigendum, eins og gert var með lögum  nr. 125/2008, getur því mögulega brotið gegn þeim meginreglum sem vísað er til í samningnum sjálfum. Til samanburðar má geta þess að ekkert í orðalagi 4. gr. samningsins (4.2.1)  er bindandi fyrir lánveitanda, en þar kemur fram að ef Tryggingarsjóður fái greiðslur úr búi Landsbankans vegna krafna sem njóta tryggingar muni sjóðurinn greiða lánveitanda þær fjárhæðir.

Auk þess sem að framan er sagt tek ég undir varnaðarorð Þórdísar Ingadóttur og fleiri sem hafa bent á þá óvissu sem ríkir um eignasafn Landsbankans, bæði tölulega og ekki síður lögfræðilega. Eins og Þórdís benti á er ekki ólíklegt að  kapphlaup verði milli kröfuhafa um að fá greiðslu úr búi Landsbankans. Það kapphlaup getur orðið langvinnt  og flókið og ófyrirséð hver sigurvegarinn verður.

Skaðinn er skeður. Nú þarf að takmarka tjónið.