Þínar fréttir, þín skoðun

Hvernig geta arkitektar lagt sitt af mörkum til að leysa vandamál framtíðarinnar?

Höfundur: Arna Mathiesen - Arkitekt
Flokkur: Borgarskipulag, Efnahagsmál, Húsnæðismál, Sveitarstjórnarmál, Umhverfismál  

Þetta var viðfangsefni alþjóðlegrar samkeppni í Osló á dögunum. Boðskapur verðlaunatillögunar var: “Áður en byggingar eru hannaðar þyrfti að hanna ferli stjórn- og efnahagsmála. Arkitektinn verður þá hönnuður ferlis sem megnar að móta umhverfi sem getur leyst vandamál sem þjóðfélagið stendur frammi fyrir”. Það er næsta víst að annar höfundur tillögunnar, hin hálfíslenska, Gíslunn Hálfdánardóttir, hafi verið undir áhrifum af umhverfismótun Reykjavíkur síðustu árin: „Skipulagi auðnarinnar“ eins og það hefur verið kallað.

En hvaða forsendur hefur hönnuður, arkitekt eða skipulagsfræðingur, sem er vanur að fylgja eftir flóknu ferli mannvirkjagerðar, til að hanna ný stjórn- og efnahagskerfi? Samkeppnin, flækjustigið og skriffinnskan hefur aukist svo gífurlega að arkitektunum gefst varla einu sinni færi á að stunda fagið af nokkrum metnaði. Siðferðilega klemman er þó verst. Stjórn- og hagkerfið gera að verkum að arkitektarnir eyða mestri orku í að miðla málum milli aðila sem koma að hinu byggða umhverfi á mismunandi hátt og hafa gjörólíkar þarfir og markmið:

1. Fyrstan má telja fjárfestinn sem hefur að höfuðmarkmiði að græða peninga. Það er ekki loku fyrir það skotið að hann vilji bæta umhverfið, þótt það virðist sjaldgæft: það er nefnilega hægt að græða meiri pening ef umhverfismál þvælast ekki fyrir. Stundum á ekki einu sinni að byggja, heldur bara láta teikningar fylgja með lóðinni til að hækka verðið.
2. Arkitektinn vinnur líka fyrir hið opinbera. Hann gætir þess að verkið lúti gildandi reglum og skipulagi samkvæmt lögum.
3. Síðast en ekki síst vinnur arkitektinn fyrir fólkið sem á eftir að nota bygginguna/umhverfið, þótt viðkomandi séu yfirleitt ekki inni í myndinni ennþá, og því ógerningur að heilsa uppá þau.

Kysi arkitektinn að vinna einungis fyrir (oft ímyndaða) íbúa/notendur/vegfarendur, myndi hann missa verkefnið og/eða leyfið til að leggja fram teikningar. Og verkið yrði boðið samvinnuþýðari arkitekti. Það ríkir almennt sambandsleysi milli arkitekts og þeirra sem eiga eftir að búa við umhverfið sem er á teikniborðinu. Og stjórnvöld sem meta eiga gæði verksins og samþykkja það eru allt of langt frá grasrótinni. Ófullkomin lagarammi fyrir byggingalist og skipulag hyglir stórverkefnum stórfyrirtækja en íþyngir  framtaki einstaklinga sem vilja bæta eða breyta heima við eða á sameigninni í nánasta nágrenni.

Ósamhljómur markmiða skapar einstaklega falskan tón við gerð íbúðarhúsa.  Húsaskjól er frumþörf og íbúðarhúsnæði þekur stærra landrými en önnur húsagerð í borg. Flestir verja stærstum hluta launa sinna í híbýli sín og verja mestum tíma sínum á heimilinu. Þessi mikilvægi staður, heimilið og umhverfi þess, er orðinn vígvöllur þar sem arkitektinn miðlar málum milli hagsmuna fjárfesta og íbúa framtíðarinnar. Fjárfestarnir sem lokkuðu fólk með frábæru útsýni og töldu því trú um að það myndi sjálft græða pening á óráðsíunni, unnu orrustuna fyrir hrunið. Eftir sitja íbúar á kafi í skuldum inni í undarlega stórum bíl með alltof mörg mislæg gatnamót og slaufur heim í óklárað hús með risagrillpalli. Gróðapungarnir eru að því er virðist á bak og burt, hér er ekki eftir fleiri fórnarlömbum að slægjast…eða hafa þeir sig bara dregið sig í hlé til að undirbúa næstu atlögu?

En er ekki bara Reykjavík alveg þokkaleg, peningaöflin voru þó ekki alltaf jafn agaleg? Vandamálið er að fyrirmyndarumhverfi er undir þrýstingi markaðarins löngu eftir að hönnuðurinn hefur sagt sitt. Með neikvæðum afleiðingum: Sjarminn hverfur, verð á húsnæði hækkar, ekki verður búandi í nágrenninu fyrir fylliríi að næturlagi: þetta má kalla uppavæðingu (gentrification). Þegar umhverfi sem þrátt fyrir allt heppnast endar svona, hvernig er þá hægt ætla að arkitektar geti breytt nokkru til hins betra? Augljós leið fagsins til að lifa við ástandið er að einblína á útlit frekar en innihald; byggingar sem skúlptúr fremur en sambýlisformin og rýmin milli húsanna sem móta samspil fólks. Þetta kippir stoðunum undan félagslegri og pólitískri þýðingu arkitektúrs og skipulags.

Það væri draumur ef arkitektinn gæti verið hinn góði leiðsögumaður sem leiddi markaðsöflin á hina hófsömu braut. Þannig vilja margir (kjánalegir?) arkitektar gjarnan líta á málið. Umhverfið sem var byggt upp í Reykjavík  fyrir hrun ber þess þó vitni að fag mátti sín lítils þegar fjármagnsöflin voru annars vegar.

Ef manngert umhverfi í Reykjavík endurspeglar slæmt stjórn- og efnahagskerfi má spyrja hvort betri arkitektúr og skipulag gæti stuðlað að betra og réttlátara samfélagi. Hverjir þekkja betur ferlin sem að mannvirkjagerð lúta, og hafa meiri tíma til að vinna að breytingu á þeim en íslenskir arkitektar? Jarðvegur fyrir félagslegar breytingar er til staðar: Meðvitaðir borgarar sem þyrstir eftir lausnum, duglegir sérfræðingar á ýmsum sviðum sem snerta umhverfið og smátt þjóðfélag þar sem auðvelt er að koma skilaboðum á framfæri.

Sveigjanleiki arkitektanna var veikleiki fyrir hrun, en gæti orðið styrkur inn í framtíðina. Arkitektar eru þarfari til annarra verka en skriffinnsku og þess að teikna hallir sem varpa bjarma á auðmenn. Arkitektar hafa þjálfun í að samhæfa mörg fög sem koma að mótun umhverfisins; rafmagn, efnistök, brunavarnir, burðarþol osfrv. Því væri hægt að ætla að þeir gætu verið til þess fallnir að gegna lykilhlutverki í uppbyggingu nýs samfélags þar sem enn fleiri fög verða að koma að borðinu og samhæfast.

Greining raunverulegra þarfa og hvernig þeim sé best fullnægt miðað við íslenskar auðlindir og landshætti með reglum sem hefta fjárplógsstarfsemi í framtíðinni, gætu reynst áhrifameiri en hefðbundin hönnun.

Félag sjálfstætt starfandi arkitekta hefur áhyggjur af að ungir arkitektar flýi land. Hræðsla og óðagot framkallar dagdrauma um útlenskt fjármagn sem geti haldið geiranum uppi. Erlent peningavald sem engar taugar hefur til landans hefur önnur markmið en þeir sem búa á Íslandi. Arkitektar sem sýnist þetta fýsilegur kostur, ættu að huga að útferð sjálfir. Þá kæmust arkitektar með hugsjónir að. Með hugmyndir um hvernig ofurfjárfestingunni verði breytt þannig að hún geti orðið nothæf, og hugmyndir um nýja tegund arkitektúrs úr íslenskum hráefnum, sem tekur mið af  íslenskri orku, fyrir raunverulegar þarfir í nánu sambandi við íslenska atvinnusköpun og matvælaframleiðslu. Í jarðsambandi og milliliðalausri samvinnu við fólkið.

Ekki er hlaupið í launuð hlutverk fyrir arkitekta, en ef viljinn er fyrir hendi og ljóst er hvað fagið hefur uppá að bjóða, gæti áætlun um að breyta kerfinu, innan frá eða utan, orðið markvissari. Hér er vísir að lista:

Í KERFINU:

• Ráðgjöf fyrir hið opinbera varðandi löggjöf sem minnkar völd peningaaflanna í manngerðu umhverfi
• Að fara útí pólitík þar sem sérþekking getur nýst við uppbyggingu sjálfbærs samfélags
• Vinna fyrir sveitarfélög sem embættismenn eða við skipulagsgerð
• Vinna við menntun nýrra arkitekta
• Vinna við rannsóknarstofnanir sem sýnir fram á veikleika kerfisins með tillögur til úrlausnar.
• Vinna fyrir samtök eða hið opinbera að verndun þess sem gott er í hinu byggða umhverfi (hús og staðarvernd
• Vinna fyrir gallerí/safn við stjórn sýninga
• Hönnun fyrir opinberar framkvæmdir, sem ekki ríkir ágreiningur um markmið: skólar, torg osfrv.
• Vinna í öðrum atvinnugreinum sem geta nýtt sér sérþekkingu arkitektsins
• Vinna við verkefni þar sem samskiptin eru milliliðalaus, viðskiptavinurinn og notandinn er sama manneskjan (einbýli eða íbúðarhús með tiltölulega fáum íbúum).

UTAN KERFISINS:

• Sérþekking um lagaramma nýtt til aðstoðar við nágrannamótmæli þegar annarleg öfl eru á kreiki
• Skrif krítíska, hvetjandi og/eða fræðandi greinar í fjölmiðla fyrir almenning og/eða ráðamenn
• Smábreytingar á húsum og umhverfi sem ekki krefjast samþykktar yfirvalda.
• Að verða andófslistamaður
• Aktívismi
• Þróun verkefna sem virka gegn uppavæðingu
• Búferlaflutningar í afskekktan fjörð þar sem sem arkitektinn getur byggt upp draumalíf sjálfs sín, gerst góð fyrirmynd og hjálpað nágrönnum sínum
• Að gerast trúður og gera grín að öllu saman

Sérfræðingar á öðrum sviðum og aðrir sem væru til í að setjast að vinnuborðinu með arkitektum sem vilja breytingar á kefinu/ umhverfinu eru hvattir til að hafa samband við Arkitektafélagið.

Heimildir:

JaapJan Berg, Houses in Transformation; Interventions in European Gentrific

Robert Gutman, Architectural Practice: A Critical View, (Princeton Architectural Press, 1988).

Hjálmar Sveinsson, Skipulag Auðnarinnar, Tímarit Máls og Menningar, (Reykjavík, Janúar 2010)

http://oslotriennale.no/?nid=1046

Fréttablaðið,September 16th 2010,p. 6.

Till, Jeremy, Architecture Depends (The MIT Press 2009)

Erum við líka að glata vatninu?

Höfundur: Árni Gunnarsson - fyrrverandi alþingismaður
Flokkur: Aðsendar greinar, Stjórnmál, Umhverfismál  

Á Íslandi eru margvíslegar auðlindir, sumar nýttar og aðrar ekki. Samkvæmt lögum á þjóðin fiskinn í sjónum, hún ræður yfir mikilli vatnsorku og jarðhita, náttúrufegurð og hreinleika. Ein er sú auðlind, sem lítill gaumur hefur verið gefinn. Það er vatnið. Á allra síðustu árum hefur orðið ljóst, að drykkjarvatn í heiminum er af mjög skornum skammti og margar þjóðir eiga nú í miklum erfiðleikum að afla þess.

Sérfræðingar telja, að innan skamms tíma verði skortur á hreinu drykkjavatni eitt mesta vandamál heimsbyggðarinnar. Verðmæti drykkjavatns muni fara hratt vaxandi og það sé þegar orðið dýrmætara en olía. Einn þessara sérfræðinga hefur látið svo ummælt, að þriðja heimstyrjöldinn verði háð um vatn.  Að undanförnu hafa mörg erlend fyrirtæki leitað eftir því, að fá keypt eða leigð vatnsréttindi hér á landi. Vitað er um eitt, sem hefur gert samning um leigu á notkunarrétti vatns til 90 ára. Slíkur samningur er auðvitað fáheyrður og í eðli sínu fáránlegur.

Á síðustu árum hafa auðmenn keypt jarðir víða um land. Jarðirnar skipta hundruðum og má greina, að með mörgum þeirra fylgja mikil vatnsréttindi. Leiða má að því líkur, að margir kaupendanna hafi það í huga, að nýta þessi vatnsréttindi til átöppunar og útflutnings á vatni.

Hins vegar hefur lítið farið fyrir þeirri umræðu hverjir séu hinir raunverulegu eigendur vatns og vatnsréttinda. Staða málsins er svipuð og þegar umræður hófust um eignarrétt á fiskinum í sjónum, sem lauk með samþykkt kvótalaga og misráðnum framsalsrétti.

Árið 2006 voru samþykkt ný vatnalög á Alþingi, en gildistöku þeirra var frestað til 1. júlí á þessu ári. Fljótlega varð ljóst, að gera yrði breytingar á lögunum svo almannaréttur til vatns yrði ekki fyrir borð borinn, réttindaákvæði vatnalaganna frá 2006 yrðu endurskoðuð og tekið mið af vatnatilskipun Evrópusambandsins, þar sem mikil áhersla er lögð á sjálfbæra þróun og vatnsstjórnunaráætlanir, sem taka tillit til nýtingar og verndar vatns á tilteknum svæðum, svokölluðum vatnaudæmum.

Til að taka á þessm málum var skipuð Vatnalaganefnd II. Sú nefnd skilaði frágengnu frumvarpi 1. desember á síðasta ári og náðist full samstaða allra stjórnmálaflokka um málið. Þetta frumvarp hefur nú legið hjá iðnaðar- og umhverfisráðuneytum í þrjá og hálfan mánuð og hefur ekkert bólað á afgreiðslu þess frá ráðuneytunum. Sú spurning hlýtur að vakna hvað valdi þessum drætti á afgreiðslu frumvarpsins, líklega frá embættismönnum ráðuneytanna,  í ljós þess hve gríðarlega mikilvægt er, að frumvarpið verði afgreitt frá Alþingi fyrir 1. júlí n.k..

Ef vatnalögin frá 2006 taka gildi er einboðið, að ekki verður unnt að tryggja viðgang og vern auðlindarinnar með hóflegri nýtingu. Þá verður eignaréttur á vatni, leiga vatnsréttinda, leyfisveitingar og fleira í algjöru uppnámi og þjóðin missir alla stjórn á notkun þessarar mikilvægu auðlindar og ekkert tillit tekið til hasmuna almennings.

Ef frumvarpið, sem Vatnalaganefn II samdi og samstaða er um í stjórnmálaflokkunum, kemur ekki fram á allra næstu dögum og fái skjóta afgreiðslu á  Alþingi, standa Íslendingar frammi fyrir nýju kvótamáli, þar sem fámennur hópur getur nýtt auðlind, sem er í eigu þjóðarinnar.

Hér er á ferðinni mikið hagsmunamál fyrir þjóðina í heild og er aldeilis fráleitt, að það dagi uppi á borðum ráðuneytanna. Gerist það mun Alþingi, enn á ný, afsala sér því valdi, sem það hefur til að gæta hagsmuna þjóðarinnar í bráð og lengd.

Sorgleg birtingarmynd góðærisins á Austfjörðum?

Höfundur: Hilda G. Birgisdóttir - þýðandi
Flokkur: Húsvernd, Samfélagið, Umhverfismál  

Þegar byrjað var að byggja stífluna við Kárahnjúka og síðar álverið á Reyðarfirði streymdi erlent og innlent vinnuafl austur á land. Á þeim tíma vantaði vissulega húsnæði fyrir allt þetta fólk og menn geystust fram á völlinn til að byggja ný hús og breyta gömlum.

Mörgum hnykkti við þegar sagt var frá því í fjölmiðlum að búið væri að afhelga gömlu kirkjuna á Eskifirði og hún væri til sölu á almennum markaði. Risið hafði nýtt glæsihýsi fyrir helgihald og menningarlíf á öðrum stað í þorpinu og ekki lengur þörf fyrir gamla guðshúsið.

Ýmsum mætum Eskfirðingum, öldnum sem ungum, brá og urðu þeir strax órólegir fyrir hönd gömlu kirkjunnar sinnar en ekkert varð til þess að koma í veg fyrir sölu hennar og var hún seld fyrirtæki sem hafði látið til sín taka í framkvæmdum fyrir austan um þessar mundir.

Þótt gamla kirkjan sé friðuð af Húsafriðunarnefnd ríkisins tókust nýju eigendurnir á hendur þá miklu ábyrgð sem fylgir því að eiga friðað hús, með þeim kvöðum og takmörkunum sem því fylgir,  en ákváðu engu að síður að breyta því í íbúðir, væntanlega fyrir nýbúa vegna hins mikla uppgangs sem þá var á Austurlandi.

En allir vita hvað gerðist haustið 2008. Efnahagur þjóðarinnar hrundi, erlent vinnuafl hætti að streyma til landsins, offramboð varð á húsnæði  fyrir austan sem og annars staðar, skortur varð á lánsfé og ekki  lengur gróðavænlegt að standa í byggingaframkvæmdum.  Og nú er gamla kirkjan á Eskifirði einnig að hruni komin. Í nokkur ár hefur hún staðið nánast opin og óvarin fyrir veðri og vindum.  Byrjað var á því  að fjarlægja allar innréttingar og innanstokksmuni og höggva sjálfar kirkjutröppurnar í spað.  Og síðan hefur lítið gerst.  Mikil er ábyrgð eigenda hennar og getur maður bara vonað að þeir skilji og skynji ábyrgð sína og forði þessu indæla, gamla húsi frá glötun, sem þeim auðvitað ber að gera.

Flestir eru sammála um að mikil menningarverðmæti séu fólgin í gömlum kirkjum víðs vegar um landið og mörg þorp og sveitarfélög eru svo lánsöm að margar af þessum byggingum hafa verið gerðar upp, öllum til yndis og ánægju. Þessi  uppgerðu guðshús glitra eins og perlur í umhverfi sínu á meðan gamla kirkjan á Eskifirði stendur eins og veðraður, gamall skúr og bíður örlaga sinna. Hvers á hún að gjalda?

Nú á tímum kreppu og skipbrots lítillar þjóðar er mikilvægt að huga að raunverulegum verðmætum og gildum þessarar sömu þjóðar.  Ég vona að eigendur kirkjunnar axli sína ábyrgð og komi í veg fyrir að kirkjan fari forgörðum.  Eins furðar maður sig á því að sveitarfélagið og þjóðkirkjan sem og velunnarar kirkjunnar og áhugamenn um varðveislu gamalla húsa almennt skuli ekki  láta málið til sín taka með einhverjum hætti.  Ef siðferðislegar og lagalegar skyldur við andleg  og menningarleg verðmæti þjóðarinnar duga ekki sem hvati má benda á að ferðamenn, sem eiga nú að bjarga fjárhag landsins, koma  til að sjá gamlar, fallegar byggingar, ekki galtómar steinsteypublokkir og veðraða skúra.  Það er því sama hvernig maður lítur á málið; gömlu kirkjunni á Eskifirði verður að bjarga.

Ríkisstyrktur frístundabúskapur

Höfundur: Ólöf Guðný Valdimarsdóttir -
Flokkur: ferðaþjónusta, Umhverfismál  

“Landið allt er skipulagsskylt. Bygging húsa og annarra mannvirkja ofan jarðar og neðan og  aðrar framkvæmdir og aðgerðir sem hafa áhrif á umhverfið og breyta ásýnd þess skulu vera í samræmi við skipulagsáætlanir …” Þetta er tilvitnun í skipulags- og byggingarlög sem eiga að gilda um allar framkvæmdir á Íslandi. Víða kveður svo fast að í skipulagsmálum að sumarhúsaeigandi getur t.d. ekki stækkað lítið sumarhús um nokkra fermetra án þess að á undan fari flókið skipulagsferli.  Þó er ein stórframkvæmd sem er að mestu leyti undanþegin skipulagsferli en það er skógrækt.

Landshlutaverkefni í skógrækt

Lög um landshlutaverkefni í skógrækt voru samþykkt á Alþingi í júní 2006. Tilgangur og markmið laganna er skv. 1. gr.: ” .. að skapa skógarauðlind á Íslandi, rækta fjölnytjaskóga og skjólbelti, treysta byggð og efla atvinnulíf, …” Það þarf ekki að fjölyrða um að þessi nýja búgrein, skógræktin, hefur víða verið kærkomin viðbót við búrekstur hjá bændum og er það fagnaðarefni. Þeir hafa samtvinnað skógræktina öðrum búgreinum á búum sínum og fléttað hana við landið með góðum árangri og til fegrunar í mörgum tilfellum.  Svo eru það hinir, ríkisstyrktu frístundabændurnir, sem hafa lífsviðurværi sitt af öðrum störfum.

Spekúlantar kaupa jarðir

Á síðustu árum, árum græðgi og siðleysis, keyptu margir spekúlantar úr stórborginni jarðir víða um land. Þetta var fyrst og fremst gert með viðskiptahugmyndir, fjárfestingar og von um skjótfenginn hámarksgróða að leiðaljósi. Jarðir hækkuðu stjarnfræðilega í verði á augabragði. Sumar þessara jarða hafa nú verið bútaðar niður í smáskika sem seldir hafa verið mörgum einstaklingum fyrir offjár. Um það væri hægt að skrifa langa sögu. Spekúlantar keyptu líka eyðjarðir fyrir lítinn pening m.a. til að komast í skógræktarverkefni sem fjármagna nú rekstur þeirra jarða. Flestir þeirra eiga ekki lögheimili á jörðunum og hafa laun sín af öðrum störfum. Tilfinningin fyrir landinu er að því er virðist lítil. Skógrækt er í flestum tilfellum ekki skipulags- eða framkvæmdaleyfisskyld og því eftirlitslaus.

Dæmi

Tek ég hér eitt dæmi. Jarðirnar sem um ræðir eru eyðijarðirnar Klukkuland og Hólakot í  Dýrafirði. Þær keypti lögfræðingur að sunnan í félagi við aðra og stofnuðu þeir um það einkahlutafélag. Enginn ábúandi er á jörðunum og enginn er skráður með lögheimili þar skv. þjóðskrá. Þetta einkahlutafélag hefur gert samning við Skjólskóga á Vestfjörðum um skógrækt. Samningurinn er til 10 ára og framlög til verkefnisins veitt árlega. Skógræktaráætlunin nær yfir 192 ha lands og gerir ráð fyrir að þar sé nánast hver einasti blettur nýttur til skógræktar. Skógrækt 200 ha og stærri er háð mati á umhverfisáhrifum. Skrýtin tilviljun. Ég þori að fullyrða að enginn bóndi myndi fara svona með jörð sína. Ekki er að sjá nein merki um breytta landnotkun á jörðunum í nýju Aðalskipulagi Ísafjarðarbæjar 2008-2020.

Almannafé

Ríkissjóður veitir árlega rúmum 400 milljónum til landshlutabundinna skógræktarverkefna. Þetta eru umtalsverðir fjármunir af almannafé ekki síst núna á krepputímum. Það er því mikilvægt að þeir fari fyrst og fremst til bænda sem búa á jörðum sínum. En skoðum aðeins hvert peningarnir fara. Tökum dæmið af Vestfjörðum. Framlög eru greidd á hverju ári í 10 ár. Upplýsingarnar eru aðeins fyrir árið 2008 þar sem mér hefur verið gert erfitt um vik að nálgast upplýsingar fyrir árið 2009. Vestfirðir skiptast í 4 skógræktarsvæði. Klukkuland og Hólakot eru á Norðursvæði. Þar fá 16 jarðir samtals  8,1 milljón króna framlag á bilinu 40-800 þúsund krónur; nema Klukkuland og Hólakot fá 3,0 milljónir. Til samanaburðar fær allt Vestursvæðið 1,7 milljónir og allt Suðursvæðið 2,3 milljónir. Þetta eru opinber gögn sem flestir ættu að kynna sér.

Skógræktargirðingar

Þeir sem taka þátt í skógræktarverkefnum fá skógræktargirðingar greiddar. Á Klukkulandi og Hólakoti háttar þannig til að jarðirnar liggja að Núpsá sem eru landamerki milli Núps og jarðanna tveggja. Nú hyggjast frístundabændurnir gera skógræktargirðingu og ætti það svo sem að vera þeirra einkamál, þar sem Núpur á ekki land að griðingunni. En þeir hafa plantað grenitrjám að árbakka Núpsár og ætla sér því að setja girðinguna fast meðfram ánni og helst í land Núps. Þó segir í 23. gr. laga um náttúruvernd: “Óheimilt er að setja niður girðingu á vatns-, ár- eða sjávarbakka þannig að hindri umferð gangandi manna.” Girðing á árbakkanum mun hindra umferð gangandi manna og það mun greniskógurinn sannarlega líka gera þegar hann vex.

Hagsmunir nágranna

Þrátt fyrir að frístundabændurnir fái skógræktargirðinguna greidda af almannafé vilja þeir nú líka seilast í vasa nágrannanna til að fjármagna hana. Krefjast þeir þess að eigendur Núpsjarðarinnar greiði helminginn af girðingarkostnaðinum. Vitna þeir þar í girðingarlög sem eiga við um landamerkjagirðingar þegar landamerki eru óljós. Þeir hafa reyndar sent landeigendum Núps tvær tillögur. Önnur tillagan er með skógræktargirðingu á landi Klukkulands og Hólakots og gera þeir kröfu um að landeigendur Núps greiði helming þeirrar girðingar. Hin tillagan er með skógræktargirðinguna Núpsmegin við ánna að hluta til og  nær þar langt inn á Núpsjörðina. Bjóða þeir að sú girðing yrði landeigendum Núps að kostnaðralausu.

Upplýsingaskylda

Ég hef reynt að vekja athygli Bændasamtaka Íslands á málinu þar sem það getur varðað hagsmuni bænda að borga dýrar skógræktargirðingar á nágrannajörðum. Jafnframt hef ég haft samband við sjávarútvegs- og landbúnaðraráðuneyti sem landshlutaverkefni í skógrækt heyra undir en þar er fátt um svör.  Það eina sem kom út úr rannsóknarvinnu minni  er tölvupóstur frá framkvæmdastjóra Skjólskóga á Vestfjörðum sem upplýsir mig, í samráði við lögfræðing sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytis, um, að ég geti ekki lengur fengið upplýsingar um framlög til skógræktarverkefna nema: ”… að beiðni um upplýsingarnar berist á skriflegu formi þar sem fram komi nafn og kennitala fyrirspyrjanda og helst upplýst í hvaða tilgangi upplýsinga er leitað.” Þó eru þetta opinber gögn og almannafé.

Hagsmunatengsl

Meðeigendur lögfræðingsins að sunnan að jörðunum Klukkulandi og Hólakoti eru framkvæmdastjóri Skjólskóga á Vestfjörðum, sem heldur utan um verkefnið og úthlutar framlögunum og framkvæmdastjóri Skógræktarfélags Íslands, sem ætti að vera vel upplýstur um skógræktarmál.

Rammaáætlun – hreppar bornir saman við meginlönd

Höfundur: Sigmundur Einarsson - jarðfræðingur
Flokkur: Umhverfismál  

Í umræðum um orkumál undanfarna mánuði hafa iðnaðarráðherra og orkumálastjóri ítrekað bent á að niðurstöður rammaáætlunar væru alveg á næsta leyti, líkt og þá myndi jörð rísa iðjagræn úr ægi og hægt yrði að byrja upp á nýtt með hreint borð. Með rammaáætlun var frá upphafi ætlunin að skapa sátt um vernd og nýtingu orkulinda þjóðarinnar en ávallt hefur legið ljóst fyrir að með rammaáætlun yrðu ekki til neinar nýjar orkulindir og harla ólíklegt að hún myndi opna leiðir inn á friðuð svæði.

Í síðustu viku rann stóra stundin upp þegar kynntar voru niðurstöður annars áfanga rammaáætlunar um verndun og nýtingu náttúrusvæða en núverandi ríkisstjórn fékk verkefnið í arf frá ríkisstjórn Geirs Haarde. Í samstarfsyfirlýsingu núverandi ríkisstjórnarflokka segir að „rík áhersla [sé lögð] á að ljúka gerð rammaáætlunar um vernd og nýtingu náttúrusvæða sem allra fyrst og [að] hún verði lögð fyrir Alþingi á vetri komanda og fái lögformlega stöðu í stjórnkerfinu.“

Skemmst er frá því að segja að þær niðurstöður sem fram hafa verið lagðar koma að ýmsu leyti spánskt fyrir sjónir. Þetta á einkum við um niðurstöður vinnuhóps sem nefndur hefur verið faghópur I en hann fjallaði um náttúru og menningarminjar. Í greinargerð hópsins hafa einstakir virkjunarkostir verið metnir eða virtir á tiltekinn hátt og þeim síðan raðað eftir verðmæti þannig að ljóst megi vera hverju helst skuli fórnað og hvað helst þurfi að vernda. Eitthvað virðist aðferðafræðin við röðunina hafa brugðist því þar eru nokkrir fingurbrjótar slíkir að við blasir að niðurstaðan getur aldrei orðið sá grundvöllur sátta sem að var stefnt. Ýmsum kann að þykja þetta nokkuð djúpt í árinni tekið en hér á eftir er gerð nánari grein fyrir þessari skoðun.

Um rammaáætlun

Rammaáætlun um nýtingu vatnsafls og jarðvarma, eins og hún hét upphaflega, er nokkurs konar heildarúttekt á virkjunarkostum í landinu þar sem gerð er áætlun um það hvort og hvenær þessir kostir skulu nýttir. Í áætluninni skal jafnframt ákvarðað hvar ekki skuli virkjað og hefur Orkustofnun séð um að útvega gögn frá ýmsum aðilum. Fjórum faghópum var síðan falið að vinna úr þeim. Einn faghópur fjallaði um náttúru og menningarminjar, annar um ferðaþjónustu, hlunnindi og útivist, þriðji um þjóðhagsmál, atvinnulíf og byggðaþróun og sá fjórði um orkulindir og virkjunarkosti. Fyrsti áfangi rammaáætlunar var unninn á árunum 1999-2003. Umfjöllun um niðurstöðurnar var lítil og lítið með þær gert. Í náttúruverndargeiranum þótti fólki reyndar undarleg sú útreið sem Langisjór fékk í verðmætamati og lá skýringin augsýnilega í fábreyttu lífríki umhverfis vatnið. Því var flestum ljóst að þarna var alvarlegur veikleiki á aðferðinni sem notuð var við mat á náttúruverðmætum.

Annar hluti rammaáætlunar hefur verið í vinnslu frá árinu 2004 og í honum lögð sérstök áhersla á jarðhitasvæði. Strax á fyrstu stigum virðist hafa verið ákveðið að nota aftur aðferðafræðina frá fyrsta hlutanum við mat á náttúruverðmætum, þrátt fyrir augljósa galla. Sem fyrr segir var nú stefnt að því að áætlunin fengi lagalega stöðu þannig að niðurstöðurnar yrðu bindandi en það hefur reyndar ekki gengið eftir. Öll vinna við rammaáætlun hefur verið á forræði iðnaðarráðuneytisins en áætlunin unnin í samráði við umhverfisráðuneytið a.m.k. að nafninu til.

Náttúra og menningarminjar

Hér verður fyrst og fremst horft til þeirrar niðurstöðu sem lögð hefur verið fram af faghópi I. Hlutverk hópsins var að meta náttúru og menningarminjar á svæðum sem til greina koma vegna orkunýtingar og raða þeim eftir heildarverðmætum og einnig að meta áhrif orkunýtingar. Síðan var virkjunarkostum raðað eftir hagsmunum náttúru og menningarminja.

Í greinargerð faghópsins kemur fram að „faghópurinn lagði áherslu á að matið væri byggt á vísindalegum grunni, það væri hlutlægt og einkunnagjöf væri byggð á skýrum og ótvíræðum viðmiðum, að matið væri heildstætt og sjálfu sér samkvæmt í mati á einstökum þáttum og að matið væri gagnsætt og útkoman rekjanleg.“

Þegar niðurstöður faghóps I voru kynntar kom sitthvað á óvart og hefur sumt af því þegar verið gagnrýnt. Þau svör hafa helst fengist að hópurinn hafi reynt að byggja eftir föngum á vísindalegum grunni og að matið sé gagnsætt, rekjanlegt og rökstutt. Jafnframt hefur komið fram að hópurinn hafi metið það svo að vernda beri stórar lítt- eða óraskaðar heildir. Það leiðir reyndar sjálfkrafa til þeirrar niðurstöðu að helst skuli fórnað svæðum sem þegar hefur verið raskað að einhverju leyti.

Um hina „vísindalegu“ aðferð

Í greinargerð faghóps I segir: Almennt gildir að það sem er auðugt eða fjölbreytt telst verðmætara en það sem er rýrt eða fábreytt. Þessi fullyrðing er grundvöllur hinnar vísindalegu aðferðafræði hópsins. En skyldi þessi spaklega fullyrðing standast skoðun? Við verðmætamat faghópsins eru flest möguleg náttúru- og menningarverðmæti dregin saman í einn heildarlista. Hverjum einstökum þætti er síðan gefið tiltekið vægi. Þannig fá t.d. jarðmyndanir og vatnafar 25%, lífverur 20%, þar af t.d. fiskar 4%, menningarminjar 10% o.s.frv. Síðan eru allir mögulegir þættir metnir fyrir hvert svæði, allt lagt saman og út fæst einkunn. Þessi einkunn verður há þegar margir þættir fá háa einkunn. Svæði getur á sama hátt fengið lága einkunn ef suma þætti listans vantar alveg jafnvel þótt þeir þættir sem eru til staðar fái hæstu mögulega einkunn. Aðferðin setur jafnaðarmerki milli alhliða fjölbreytileika og náttúruverðmæta.

Skyldi þessi aðferð virka vel? Svarið er því miður nei. Skýringin liggur m.a. í því að allur þorri vatnsafls og jarðvarma hér á landi er bundinn við þann hluta landsins sem er hvað yngstur jarðfræðilega. Þar eru vatn og lífríki smám saman að leggja undir sig nýtt land sem orðið hefur til við eldsumbrot. Aðferðin leiðir til þess að þar sem þetta landnám er skammt á veg komið fær viðkomandi svæði sjálfkrafa lága einkunn og telst ekkert sérstaklega verðmætt. Surtsey, sem nýlega komst á heimsminjaskrá vegna landnáms lífvera, fengi t.d. að öllum líkindum falleinkunn í þessu matskerfi! Hið sama gildir um Geysissvæðið því þar er fátt markvert annað en hverir. Krafan um alhliða fjölbreytileika gengur því ekki upp.

Um „vísindalega“ úrvinnslu gagna

Í skýrslu faghóps I er vísað til gagna í heimildum og miðað við að þeirra hafi verið vísindalega aflað. Valdir sérfræðingar úr hópnum tóku saman gögn, hver á sínu fagsviði, kynntu þau fyrir faghópnum og lögðu fram tillögu að einkunnagjöf. Síðan greiddu allir leynilega atkvæði um verðmæti þeirra náttúrufyrirbæra sem kynnt voru, jafnvel þótt þau lægju utan fagsviðs flestra nefndarmanna. Eru þetta vísindaleg vinnubrögð? Svarið er nei. Vísindi eiga að byggjast á rökum og því er leynileg órökstudd atkvæðagreiðsla ekki vísindaleg. Hún getur í besta falli talist vönduð skoðanakönnun. Þau vinnubrögð sérfræðinga að taka að sér að leggja faglegt mat á þætti sem eru utan þeirra sérsviðs eru þar að auki í hæsta máta vafasöm og hæpið að þau standist almennar siðareglur í vísindum.

Um gagnsæi og rekjanleika gagna

Í gögnum sem birt eru á heimasíðu rammaáætlunar koma fram upplýsingar um þær einkunnir sem einstakir þættir fengu við atkvæðagreiðslu. Í heimildaskrá eru upplýsingar um frumgögn en ekkert kemur fram um það sem gerðist þarna á milli. Hvar eru kynningarnar sem sérfræðingar héldu innan faghópsins? Hvernig fóru þær fram? Hvernig voru tillögurnar rökstuddar? Á hvað var lögð áhersla af hálfu viðkomandi sérfræðinga? Engar rökstuddar upplýsingar liggja fyrir um það hvernig faghópurinn komst að niðurstöðu um einstök atriði. Gagnsæið er ekkert og rekjanleikinn þar af leiðandi enginn því það er ekkert til að rekja. Hvar eru vísindin sem rammaáætlun gumar af?

Hreppar bornir saman við meginlönd

Við skoðun á niðurstöðum faghópsins kemur fram sláandi munur á mati á verðmætum svæða á hálendi og láglendi. Þetta hefur verið skýrt með þeim rökum að lítt raskaðar eða óraskaðar heildir á hálendinu eigi fremur að vernda en röskuð svæði, sem reyndar eru flest á láglendi. Meðal annars hefur verið bent á að við orkuvinnslu á hálendinu þurfi að flytja orkuna langan veg frá hálendinu og því fylgi mikið rask, vegir og línur. Þetta skili sér inn í matið. En hversu fagleg er þessi niðurstaða? Eru það vísindaleg vinnubrögð að meta Torfajökulssvæðið sem eina heild og bera síðan saman við einn og einn skika á Krýsuvíkursvæði? Torfajökulssvæðið er í rammaáætlun metið um 250 km2 að flatarmáli en Krýsuvíkursvæðið um 90 km2. Það er síðan brytjað niður í fjögur misstór undirsvæði áður en kemur að endanlegum samanburði. Með slíkum vinnubrögðum má segja að jarðhitasvæðin á Reykjanesskaga hafi verið vísvitandi lágt metin. Svipaða sögu er að segja af Hengilssvæðinu. Þetta lítur nánast út eins og úrvinnslan hafi verið sveigð að fyrir fram ákveðinni niðurstöðu til að slá skjaldborg um svæðin á hálendinu og fórna svæðum á borð við Reykjanesskaga og Hengli á móti. Eru þetta vísindaleg vinnubrögð? Varla!

Niðurlag

Verkefni rammaáætlunar hefur verið flókið og yfirgripsmikið og það er engan veginn augljóst hvernig hægt er að bera saman ólík svæði til að meta mikilvægi þeirra. Sú niðurstaða sem nú liggur fyrir er fjarri því að vera trúverðug. Því miður.