Þínar fréttir, þín skoðun

Stjórnlagaþing og ákvörðun Hæstaréttar

Höfundur: Dr. Vilborg Auður Ísleifsdóttir - Sagnfræðingur
Flokkur: Aðsendar greinar, Lögfræði, stjórnlagaþing, stjórnsýsla  

Tilefni þessara skrifa minnna er þátturinn Silfur Egils þann 30. jan. síðastliðinn.

Eins og svo margir Íslendingar er ég afar toginleit yfir dapurlegum afdrifum kosninganna til Stjórnlagaþingsins. Þrátt fyrir að svo margir hafi lagt hönd á plóginn við undibúning til kosningar þings þessa og 36% kosningabærra manna létu ekki sitt eftir liggja og fóru á kjörstað – sumir um langan veg – samt fór sem fór. Undirrituð, sem býr í Þýskalandi, tók sér far í rauðabýtið ásamt bónda sínum með lest frá Frankfurt til Berlínar og var kominn til höfuðstaðarins laust eftir hádegi. Þá var eftir að finna sendiráðið, sem ekki er í 101 Berlín. Það lukkaðist ekki, þannig að framkvæmd minnar borgaralegu skyldu varð að bíða næsta dags. Það var svo sem allt í lagi, því eins og Hinrik IV. sagði: Berlín er alltént einnar messu virði – eða var það París? Næsta dag mætti ég snemma í sendiráðinu, fékk vingjarnlegar móttökur og kjörseðil í hendurnar. Síðan var mér vísað inn lítið herbergi, þar sem var borð og 8 stólar. Ég var ein í þessari vistarveru og kaus samkvæmt bestu samvisku með heill lands og þjóðar að leiðarljósi. Síðan braut ég kjörseðilinn saman og stakk honum í umslag, sem ég varð sjálf að koma í póst. Veit ég ekki annað en að hann hafi borist til kjörstjórnar. Ritari embættisins kvaddi mit með virtum og leysti mig úr með kexköku. Get ég borið vitni um það að framkvæmd kosninganna við sendiráðið í Berlín var samkvæmt lögum og með mesta skikki. Það væri helst kexkakan, sem Hæstiréttur gæti fett fingur út í. En vitni eru að því að ég var búin að líma saman umslagið áður en ég át hana fram á gangi.

Auðvitað var mér þessi ferð mín á kjörstað í Berlín all kostnaðarsöm, jafnvel þótt hótelið hafi verið í ódýrara kanntinum. En samviska mín var hrein – ég hafði sinnt fyrirhafnarsamri skyldu minni sem íslenskur ríkisborgari.

Það voru fleiri en ég, sem sýndu ýtrustu samviskusemi í þessum stjórnlagaþingskosningum. Frænka mín, Helga, kona hátt á níræðisaldri fór í Laugardalshöllina þrátt fyrir bágborna heilsu, til þess að gegna þessari borgaralegu frumskyldu sinni.

Svona til að létta lesendum lundina skal ég segja frá því að við kosningaferðalangar fórum um kvöldið út að borða ásamt vinum okkar á gallerí – knæpu nálægt Alexanderplatz, sem argentínskur myndlistarmaður rekur. Drengur þessi hefur óslökkvandi áhuga fyrir norrænni goðafræði og Eddukvæðum og ræddi þau efni af mikilli þekkingu, sem hann hafði frá skáldinu Borges. Myndir hans af norrænum goðmögnum voru náttúrlega suðrænni og blóðheitari en við eigum að venjast enda eðlilegt. Þessi myndlistarmaður ætti svo sannarlega erindi á listahátið. En þetta er nú allt önnur saga – skondin Berlínarsaga.

Svo vaknaði ég upp við vondan draum – Hæstiréttur búinn að ógilda alla fyrirhöfnina og fjárútlátin og útlit fyrir enn meiri fjárútlát, því nú verður – samkvæmt ströngustu reglum – að endurtaka kosninguna – og það verður dýrt fyrir gjaldþrota þjóðarbúið. Ég vil ekki kvarta, því fjárhagur minn er líklega betri en íslenska ríkisins, en hitt er verra að heilsu frú Helgu hrakar fremur en hitt.

Það var þetta með kjörklefana, með kassana, með kjörseðlanna, sem ekki mátti brjóta saman, þannig að hægt var að kíkja. Það er löng hefð fyrir því á Íslandi að ónýta mál með því að halda formgöllum til streitu. Ég þekki mörg krassandi dæmi þess t.d. frá 16. öld. Ég held að röksemdir Ástráðs Haraldssonar séu réttar. Þessi formgallar breyta engu um niðurstöðu kosninganna. Jafnvel lærðustu hæstaréttardómarar geta – þegar þeim hentar – verið með orðhengilshátt og gert sér mat úr tittlingaskít. Það hefði verið mikli verri ljóður á framkvæmd kosninganna, ef fjöldi manns hefði orðið frá að hverfa við lokun kjörstaða. Í bók sinni “Um anda laganna”, sem birtist á prenti árið 1748 hugleiðir Fransmaðurinn Charles de Montesquieu samfélagsleg samhengi, lagaramma og anda þeirra laga, sem ríkjum er stjórnað eftir. Þá gerir hann lagatúlkun að umræðuefni, túlkun í anda laganna og heilbrigðrar skynsemi. Bók þessi hefur gert mikið gagn á Vesturlöndum og umþenkingar hans um skiptingu valdsins hafa átt mikinn þátt í að móta stjórnskipun nútímaríkja. Það væri kannski ráð að hæstaréttardómararnir okkar læsu þessa bók. Lífið er skóli og það er enginn skömm að lesa upp og læra betur.

Og þá er ég komin að málefnum Hæstaréttar. Eins og allir Íslendingar, sem komnir eru til vits og ára, hef ég séð, skynjað og skilið að skipun hæstaréttardómara hefur ekki farið fram samkvæmt jafnræðisreglu eða hlutlægu mati á hæfni og menntun umsækjenda. Það er auðvitað úr vöndu að ráð, þegar margir hæfir umsækjendur sækja um slík embætti. Í slíkum málum hefur jafnan ráðið úrslitum flokkstengsl og fjölskyldutengsl. Ráðherra hefur skipunarvald. Þessu verður að breyta. Þegar margir hæfir umsækjendur sækja um, ber að skera úr með hlutkesti. Sú aðferð var viðhöfð í Grikklandi hinu forna, vöggu hins margumtalaða lýðræðis, sem er til lofsamlegrar umræðu á hátíðisdögum. Gafst hún oft mæta vel. Ég ætla hins vegar ekki að ráða fram úr málefnum ættgöfugra meðaljóna, sem þurfa framfærslu, sem hæfir stétt þeirra og stöðu.

Þorgerður Katrín varaði við að tala Hæstarétt niður, þar sem hann er einnn af hyrningarsteinum stjórnkerfisins. Þetta er vissulega rétt. En þeir tímar geta komið að máttarstólpum samfélagsins verða á mistök og virðing fyrir þeim hrörnar. Alþingi má búa við myndugleikahrörnun, forsetaembættið hefur mátt sæta myndugleikahrörnun og nú er röðin komin að Hæstarétti. Lögreglan nýtur virðingar – Guði sé lof. En þetta er ekki gott, og úr þessu verður m.a. bætt með því að semja stjórnarskrá að bestu manna yfirsýn, sem endurspeglar vilja þessarar þjóðar og anda laganna, sem landið skal byggja á. Við megum ekki glata þolinmæðinni gagnvart því verkefni.

Lýðræði og ógilding kosninga

Höfundur: Orri Vésteinsson - Háskólakennari
Flokkur: Lögfræði, Samfélagið, Stjórnmál, stjórnsýsla, Sveitarstjórnarmál  

Bent hefur verið á að það sé svo gott sem einsdæmi að kosningar á landsvísu séu ógiltar a.m.k. í þeim löndum sem við viljum helst bera okkur saman við.  Það er rétt, en það er ekkert einsdæmi að slíkar kosningar séu kærðar og það er ekkert einsæmi að ýmislegt reynist við skoðun hafa verið ábótavant við framkvæmd þeirra.  Það sem er eindæmi er að dómurum finnist slíkir ágallar nægja til að ógilda kosningar (það þarf ekki lengi að rannsaka til að komast að þessu – sjá t.d. Jean-Pierre Camby, Le Conseil constitutionnel, juge électoral, 4. útg., Dalloz 2007 um franska úrskurði um kosningar og Steven F. Huefner, ‘Remedying election wrongs.’ Harvard Journal of Legislation 44(2007), 265-325 um bandaríska). Það er í því ljósi merkilegt að lesa úrskurð hæstaréttar um stjórnlagaþingskosninguna því þar er farið afar vandlega og nákvæmlega í gegnum þau atriði sem kært var út af, og ekki annað hægt en að fallast á niðurstöðu réttarins að þau hafi verið annmarkar eða verulegir annmarkar eftir atvikum, en þar er ekki eytt einu einasta orði að því álitamáli hversvegna slíkir annmarkar geta leitt til ógildingar kosningarinnar í heild.

Af lögum um kosningar til sveitarstjórna og alþingis er skýrt að slíkar kosningar er aðeins hægt að ógilda ef ljóst er að annmarkar á kosningu hafi haft áhrif á úrslit þeirra.  Í lögum um kosningar til sveitarstjórna (nr. 5/1998) er þetta skýrt tekið fram í 94. gr: “Gallar á framboði eða kosningu leiða ekki til ógildingar kosninga, nema ætla megi að þeir hafi haft áhrif á úrslit kosninganna.” Sama hugsun er í lögum um kosningar til alþingis (nr. 24/2000) en .þar er í 120. gr. útskýrt að “Ef þeir gallar eru á framboði eða kosningu þingmanns sem ætla má að hafi haft áhrif á úrslit kosningarinnar úrskurðar Alþingi kosningu hans ógilda og einnig án þess ef þingmaðurinn sjálfur, umboðsmenn hans eða meðmælendur hafa vísvitandi átt sök á misfellunum, enda séu þær verulegar.” (skáletrun mín).

Hugsun löggjafans er því skýr.  Ástæðan fyrir því að hæstiréttur hefur áður dæmt atkvæðagreiðslur ógildar og gerir það enn nú er að það hafa ekki verið kosningar til sveitarstjórna eða alþingis og um þær gilda annaðhvort ekki sérstök lög eða, eins og í þessu síðasta tilfelli, lögin um kosningarnar taka ekki sérstaklega á því hvað leiði til ógildingar.  Þar sem Lög um kosningu til stjórnlagaþings (nr. 90/2010) vísa skipulega til Laga um kosninga til alþingis um það sem ekki er sérstaklega tekið fram í þeim fyrrnefndu, gæti einhverjum dottið í hug að það ætti líka við um ógildingu, að hún kæmi ekki til greina nema ætla mætti að gallar í framkvæmd hefðu haft áhrif á úrslit kosninganna.  En dómurum hæstaréttar finnst það greinilega ekki koma til álita.

Það að þeim finnst það ekki er uggvekjandi.  Það er uggvekjandi að þeim finnist að það sé ekki einu sinni vert hálfrar málsgreinar af lögspeki að útskýra hversvegna sjónarmið löggjafans ganga of skammt og hversvegna rétturinn er knúinn til að ganga enn lengra í formkröfum.  Sá grunur vaknar að það sé ekki bara út af þeirri dýrkun á smásmygli sem lögfræðingum er innrætt ef hún er þeim ekki meðfædd, heldur vegna þess að þarna er ein af mörgum smugum sem dómskerfið hefur til að beita valdi sem það á í raun og veru ekki að hafa.  Þar sem engar reglur gilda getur dómurinn búið til sínar eigin og í þessu tilfelli var það bara of mikil freisting að gera það sem brjóstvitið býður flestum lögfræðingum, að láta formgallana eyðileggja málið.  Fyrir því eru rök, en þau trompa ekki öll önnur og í þessu máli eru mjög veikamikil rök sem myndu leiða til annarrar niðurstöðu.  Þau eru að samfélagsskipan okkar byggir á því að valdið kemur frá fólkinu. Ef sú skipan á að haldast verður að gera þá kröfu að allar stjórnvaldsaðgerðir og allir dómsvaldsúrskurðir sem með einhverjum hætti takmarka eða hindra vald fólksins séu vandlega rökstuddir og byggi á skýrum og algildum sjónarmiðum.  Það er nefnilega ekkert smámál að ógilda kosningu.  Kosning verður í raun ekki endurtekin því niðurstaða hennar er háð þeim tíma sem hún er haldin á.  Þessvegna leggja menn mikið kapp á að halda kosningar á einum degi – ekki t.d. hafa kjördeildir opnar mánuðum saman – og þessvegna kjósum við á fjögurra ára fresti forseta, alþingi og sveitarstjórnir.  Vilji fólks breytist frá einum tíma til annars og viðurkenning á því er hornsteinn lýðræðisins.  Annars dygði að kjósa í eitt skipti fyrir öll.  Vilji fólksins kom fram í kosningunum 27. nóvember 2010.  Þeir sem sátu heima sýndu vilja sinn og þeir sem kusu sýndu vilja sinn.  Það er óhugsandi að hægt verði að framkalla sama vilja aftur og því er það stórkostlegur ábyrgðarhluti að hindra framgöngu hans.

Það finnst dómurum hæstaréttar væntanlega ekki.  Þeir sjá að minnsta kosti ekki ástæðu til draga fram hvaða sjónarmið liggja að baki ákvörðun þeirra.  Kannski eru þeir slegnir blindu þess sem finnst allt augljóst, en ég óttast að þeir séu ekki svo skyni skroppnir.  Ég óttast að þeir viti vel að hefðu þeir reynt að rökstyðja mál sitt þá hefðu þeir ekki getað komist að þessari niðurstöðu.  Þeir kusu þess í stað að misnota valdið sem þeim hefur verið falið.  Það er einsdæmið í þessu máli.  Dómarar í nágrannalöndum okkar sem fjalla um sambærileg mál ganga ekki svona langt af því að þeir skilja að lýðræðið er heilagt.  Ef önnur sjónarmið fá að ríkja er voðinn vís.

Hvatir dómaranna, hvort það er hagsmunagæsla, nærsýni eða bara almenn forpokun, skipta hér ekki máli.  Þessi sorglega niðurstaða sýnir að hæstiréttur er hluti af vandanum sem íslenskt samfélag glímir nú við.  Það er því sem aldrei fyrr brýnt að að kalla saman stjórnlagaþing sem getur gefið grunnstoðum samfélags okkar nýtt umboð.

Einbeittur brotavilji Alþingis

Höfundur: Jón Guðmundsson - Blaðberi, Selfoosi
Flokkur: Lögfræði, Samfélagið, stjórnsýsla, Viðskipti  

Í síðustu viku lauk réttarhöldum yfir níu einstaklingum sem ákærð eru fyrir tilraun til valdaráns. Já, við skulum nota orðalag sem allir þekkja. Verið er að ákæra eftir 100. gr hegningarlaga sem segir: „Hver, sem ræðst á Alþingi, svo að því eða sjálfræði þess er hætta búin …“ og er varla hægt að skilja greinina öðruvísi en að níu einstaklingar af þeim u.þ.b. 30 sem héldu leið sína á þingpallana þennan dag hafi ákveðið að gera tilraun til að taka Alþingi á sitt vald, þ.e. svipta það sjálfræði sínu. Það hlýtur að vera í fyrsta skipti í ritaðri sögu að níu óvopnaðir einstaklingar geri tilraun til að ná völdum án þess að beita né hóta ofbeldi. Það sem næst þessu kemst hlýtur að vera yfirtaka Jörundar hundadagakonungs, sem þó tók einn mann í gíslingu.

En á hverju byggir þá saksóknari mál sitt?

Málflutningur Láru V. Júlíusdóttur er byggður á meintu ofbeldi níumenningana gegn valdstjórninni og starfsmönnum Alþingis, í þeim tilgangi að komast að þingmönnum og ógna þar með sjálfræði alþingis. Mikill sannfæringarkraftur hlýtur að vera nauðsynlegur ef valdaránið á að takast með því eingöngu að lesa yfirlýsingu frá þingpöllunum, óvopnuð og án hótana um ofbeldi. Til að ná völdum hljóta þau að hafa þurft að komast inn í þingsalinn sjálfan og ná yfirráðum yfir bæði alþingismönnum og þinginu en af öllum þeim lögreglumönnum og þingvörðum sem saksóknari boðaði til yfirheyrslu (alls var 21 vitni boðað) eru aðeins tvö vitni sem minnast á millihurðina inn í þingsalinn. Helgi Bernódusson skrifstofustjóri Alþingis, sem „sá ekki níumenningana“ heldur „var óbeint vitni að komu þeirra í húsið“ eins og segir í vitnisburði hans og Einar K. Guðfinnsson, þingmaður sjálfstæðisflokksins, en erfitt er að taka mark á honum því svo virðist sem atburðurinn vaxi honum í augum í hvert sinn er hann minnist á hann, frá því að vera „strákur sem birtist þarna með einhver læti“ og honum „brá ekkert sérstaklega“ í viðtali skömmu eftir atburðinn, yfir í að hafa verið „brugðið“ í réttarsal tveimur árum síðar. Daginn eftir á bloggsíðu sinni var hann viss um að til hefði staðið að „hertaka þingið“ og „hefði þá ekki þurft að spyrja að leikslokum“.

Hvað hefur Lára eiginlega í höndunum til að kæra samkvæmt 100. grein?

Það fór hálfur dagur í að yfirheyra lögreglumenn og í vitnisburði þeirra kemur fram að enginn lögreglumaður veit hver var við stjórn þennan dag né var fólkinu skipað með skýrum hætti að fara út úr húsinu. Málflutningur Láru færðist mjög snemma frá umræðunni um tilraun til valdaráns yfir í átök milli lögreglu og fólks í stigagangi Alþingis þar sem lögreglan virðist hafa ráðist að fólki án þess að gefa því boð um að yfirgefa húsið og jafnvel komið í veg fyrir að fólk kæmist út. Ragnar Aðalsteinsson, verjandi fjögurra þeirra ákærðu, tekur það fram í málflutningi sínum að óhlýðni við valdboð komi oft fyrir dóma og sé það talin nokkuð örugg sakargift því dómstólar virðast ekki telja að það skipti máli hvort valdboðið sé löglegt eða ekki.

Til samanburðar má taka mál Lárus Páls Birgissonar þar sem hann er handtekinn árið 2009 fyrir að hlýða ekki fyrirmælum lögreglu. Lárus stóð í almannarými, á gangstétt á Laufásvegi, með pappaspjald sem á stóð „Elskum friðinn“. Ástæðan fyrir handtökunni var sú að hann var staðsettur fyrir framan Bandaríska sendiráðið sem taldi ógn stafa af Lárusi og hringdi á lögregluna í þeim tilgangi að láta fjarlægja hann af stéttinni.

Lögregla og sérsveit gekk hart að fólki sem mótmælti friðsamlega við Kárahnjúka. Lögreglan vísaði í 15. grein lögreglulaga. Hún taldi að fólkið væri ógn við almannafrið og alsherjarreglu.

Íslensk yfirvöld meinuðu friðarsinnum úr hreyfingunni Falun Gong inngöngu í landið við heimsókn Kínaforseta árið 2002. Að beiðni kínverskra yfirvalda voru meðlimir hreyfingarinnar handteknir og færðir í gæslu við komu sína til Keflavíkur. Íslensk yfirvöld töldu að hreyfingin yrði ógn við allsherjarreglu þrátt fyrir orðspor hennar um hið gagnstæða.

Í máli níumenningana voru send árásarboð frá Alþingi sem notuð eru þegar um vopnaða árás er að ræða. Yfirmaður öryggisgæslu Alþingis taldi að hættu stafaði af gestunum. Sumir þingverðir urðu skelkaðir vegna þess að gestirnir lutu ekki almennum reglum um klæðaburð og aðrir opinberuðu fordóma sína með vitnisburði eins og: „við hleypum ekki svona fólki inn“.

Ef handhafar valds geta svipt fólki frelsi sínu vegna huglægs mats, sem oft virðist taka mið af klæðaburði og útliti, með því að vísa í 15. grein um ógn við almannafrið og allsherjarreglu þá virðist skoðanafrelsi fólks á Íslandi og réttur til að láta þær í ljósi að vera að taka ógnvænlega stefnu.

Orð hafa merkingu

Hvergi ofangreindum dæmum er mat á aðstæðum byggt á hlutlægum atriðum eins og t.d. vopnaburði eða hótunum um ofbeldi. Matið er huglægt í alla staði og verður þess vegna ávallt orð gegn orði. Einkaréttur á valdbeitingu og frelsissviptingu sem lögreglan hefur samkvæmt lögum, virðist því ekki lúta neinum skráðum reglum. Þess í stað er um að ræða einhverskonar huglægt mat sem lögreglan sjálf skilreinir og dómsstólar draga ekki í efa.

Í níumenningamálinu notuðu lögreglumenn og þingverðir í sífellu orðið að „ryðjast“. Ragnar Aðalsteinsson bendir á að orðið „ryðjast“ og „ruddust“ kemur nokkur hundruð sinnum fyrir í málsgögnum. Upptakan sýnir hinsvegar hið gagnstæða. Þau gengu inn í húsið og samkvæmt vitnisburði lögreglu og þingvarða þá voru þau stöðvuð í stigaganginum. Enginn ruddist þar framhjá.

Að leggja fram kæru á hendur níu einstaklingum um tilraun til valdaráns virðist vera svo fyrirhafnarlaust af hálfu skrifstofu Alþingis. Sjálfsöryggið er svo uppmálað að þegar yfirmaður öryggisgæslu er spurður út í afhverju hann hafi leyft upptökunni úr eftirlitsmyndavélum að eyðast sjálkrafa að 10 dögum liðnum, að frátöldum 2,33 mínútna hluta þess þá svarar hann: „Ég hygg að menn hafi fyrst og fremst verið með áhuga á þessum hluta atburðarins.“ Ef annar hluti upptökunnar hefði styrkt málstað skrifstofu Alþingis þá hefði hann einnig verið notaður. Einmitt þess vegna er ljóst að restin af upptökunni veikti málstaðinn sem sýnir einbeittan brotavilja Alþingis þegar það ákvað að eyða sönnunargögnunum.

Alvarlegt fordæmi

Málið fór af brautarteinunum strax á fyrsta degi réttarhaldanna um leið og fyrsti lögregluþjónninn var yfirheyrður. Þá fór málaflutningurinn að snúast um mótþróa við handtöku annars vegar og ólöglega valdbeitingu á fólki sem hefur stjórnarskrárvarinn rétt til að fara á þingpallana hinsvegar. Þetta er haugur af ákærum þar sem 100. greinin er sú alvarlegasta. Hún stendur á brauðfótum bökuðum úr eyddum sönnunargögnum og misræmi í vitnisburði starfsfólks þingsins. Hvers vegna var henni haldið til streitu og hvaðan kemur þrýstingurinn? Hverjir njóta góðs af því að þessir níu einstaklingar séu bak við lás og slá næstu 16 árin? Hvaða breytingar munu eiga sér stað í okkar samfélagi ef þau verða fundin sek um valdarán sem aldrei var framið né stóð til að fremja?

Ef hægt er að teygja lögin á þann hátt að heimsókn á þingpalla leiði til sakfellingar fyrir tilraun til valdaráns þá er komið alvarlegt fordæmi fyrir því að valdhafar á Íslandi geti áreynslulaust notfært sér dómstóla til að koma frá fólki sem það telur ógn við valdastöðu sína.

Fjármagnseigendur vs skuldarar

Höfundur: Sigurður K. Pálsson - Markaðsstjóri
Flokkur: Atvinnumál, Efnahagsmál, Jafnréttismál, Stjórnmál, stjórnsýsla, Viðskipti  

Leikurinn um peningana heldur áfram, fjármagnseigendur á móti skuldurum.  Þó nokkru áður en leikurinn hófst var ljóst að lið fjármagnseigenda var eingöngu skipað atvinnumönnum. Leikfléttur fjármagnseigenda voru gríðarlega flóknar, báru nöfn eins og skortstöður, afleiður, vafningar og fl. Skuldarar þekktu ekki þessar nýju leikfléttur en gerðu ráð fyrir því að leikurinn færi heiðarlega fram, enda ástæðulaust annað þar sem settur var dómari á leikinn sem talin var hlutlaus.

Nú er komin hálfleikur í baráttu þessara liða. Staðan er 4 -1 fjármagnseigendum í hag. Leikurinn hefur þótt mjög ójafn í fyrri hálfleik enda dómari leiksins mjög hlutdrægur og dæmt hvað eftir annað vítaspyrnur á skuldara.

Fyrsta vítaspyrnan sem fjármagnseigendur fengu á silfurfati kom þegar ríkisstjórnin ákvað að tryggja 100% innistæður fjármagnseigenda í bönkum, fljótlega þar á eftir fengu þeir aðra vítaspyrnu eða þegar ríkisstjórnin ákvað að leggja 400 milljarða af skattfé almennings inn á peningamarkaðssjóði fjármagnseigenda. Þriðja vítaspyrnan kom svo við skuldauppgjör á milli gömlu og nýju bankanna þegar ákveðið var afsláttur af lánum sem nýju bankarnir fengu var eingöngu ætlaður til að hífa upp eigið fé nýju  bankanna í stað þess að nota til leiðréttingar á skuldum almennings.

Skuldarar náðu að svara með einu marki í fyrri hálfleik. Til þess að fá markið dæmt löglegt þurftu skuldarar að fara í flókið kæruferli sem endaði með úrskurði  æðstu dómstóla. Hæstiréttur tók völdin af dómaranum og dæmdi gengistryggð lán ólögleg. Staðan orðin 3-1

Fjármagnseigendur fengu síðan dæmda fjórðu vítaspyrnuna en þar sýndi dómarinn að hann var í raun 12 leikmaður þeirra.  Skuldarar höfðu sótt mjög í sig veðrið og voru í stórsókn inni í vítateig fjármagnseigenda þegar boltinn hrökk í hendi liðsmans skuldara. Dómarinn flautaði og skundaði alla leið til baka inn í vítateig skuldara og benti á vítapunktinn.  Þarna varð vaxtadómurinn  að veruleika. Ótrúlegur dómur sem gefur fjármagnseigendum rétt til að reikna vexti mörg á aftur í tímann, einnig á þá sem eru búnir að greiða upp sínar skuldir.

Á undanförnum vikum og misserum hafa margir komið að málum og reynt að sína fram á að dómarar leiksins hafa verið mjög hlutdrægir, öll vafaatriði eru dæmd fjármagnseigendum í hag.  Á þessa aðila hefur verið lítið sem ekkert hlustað. Spurning hvort ekki sé orðið tímabært að skipta um dómara.

Í öllu falli verður fróðlegt að fylgjast með seinni hálfleik og spennandi að sjá hvort leikurinn jafnist. Verður dómarinn jafn hlutdrægur og áður eða mætir nýr dómari til leiks og dæmir af sanngirni í stað hlutdrægni eins og í fyrri hálfleik?

Tveir samningar út í bláinn

Höfundur: Jónas Gunnar Einarsson - Rithöfundur
Flokkur: Atvinnumál, Efnahagsmál, Fjármál, Lögfræði, Samfélagið, Stjórnmál, stjórnsýsla  

Höfundur: Jónas Gunnar Einarsson

Tveir samningar forsætisráðherra, ríkisstjórnar og ráðherrastjórnsýslu framkvæmdavaldsins, bíða nú umræðu og undirritunar: Samningsdrög Icesave þrjú og Samkomulag um skuldavanda heimilanna.

Báðir þessir samningar eins og nú hljóða eru því miður út í loftið fyrir þing og þjóð. Alveg út í bláinn. Eins mikilvægt og það er fyrir þing og þjóð að ná fram skynsamlegu og góðu samkomulagi um bæði þessi ákaflega mikilvægu verkefni: Icesave og Skuldavanda heimilanna í góðu samráði og samstarfi.

Ástæða þess að þessir samningar eru eins og nú hljóða báðir út í bláinn er fyrst og síðast sú að hvorugan þessara samninga er nú tímabært að gera. Bæði samningsverkefnin eru ekki nema hálfkláruð af einhverjum orsökum. Og báðir samningarnir bera þess augljós merki.

Þess vegna er óskandi að allir samningsaðilar fresti undirritun samninganna. Taki sér betri tíma til að klára bæði þessi stóru samningsverkefni, svo tryggt sé í alvöru til ítrustu þrautar að þær forsendur og þau markmið, sem til grundvallar lágu og liggja enn undir báðum þessum samningsverkefnum, sé ekki fórnað, megi ekki fórna og má ekki fórna, svo komi ekki til þeirra hamfara sem auðveldlega geta orðið hér í mannlífi, ef í harðbakkann slær.

Samningsdrögin um Icasave þrjú

Icesave þrjú er mun skárri en Icesave tvö (Svavars samningurinn) um það verður tæpast deilt. En það er ekki gild ástæða til þess að hlaupast frá hálfkláruðu verki.

Innlausn eigna gamla Landsbanka er óklárað verkefni, ávöxtun þessara eigna óklárað verkefni, endurgreiðsluferli þessara eigna til fullnustu kröfum Bretlands og Hollands, er óklárað verkefni, nákvæmt mat á kostnaði beggja aðila af málinu og réttmætum sann­gjörnum vöxtum (avöxtunarkröfu) til Bretlands og Hollands, sem tryggir að hvorugur samningsaðilinn græði á verkefninu/samningnum, þegar upp er staðið, er óklárað verkefni, þannig má áfram telja ýmsa hagræna og fleiri lausa enda sem eftir er að hnýta í þessu flókna samningaverkefni.

Er þá ónefndur allur lagalegi þáttur þessa stóra verkefnis sem þarf að skýra miklu ítarlegar og betur en þó hefur verið gert til þessa, til að dregið sé úr óþarfa áhættu þings og þjóðar ef málið fer eða verður loks að fara fyrir dómstóla eða önnur til þess bær yfirvöld til úrlausnar og afgreiðslu.

Haft er eftir hollenskum fræðimanni sem vel þekkir til málsins og umgjörðar málsins að honum sé óskiljanlegt af hverju ríkisstjórn Íslands vill ganga til þessara samninga.

Það er hárrétt mat hjá honum. Það er fullkomlega óskiljanleg ráðgáta. Að þvi gefnu að ekki ráði för aðrir hagsmunir en forsendur og markmið verkefnisins og sem yfirmarkmið að því sé lokið með sem bestri sátt samningsaðila og með sem bestum sóma fyrir alla aðila að málinu.

Það er sem sagt fullkomlega óskiljanlegt af hverju verið er að skuldbinda núna enn og aftur þing og þjóð með samningsdrögum og afrakstri verkefnis sem enn er hálfunnið, hálfklárað, hálfkarað, hálfkák.

Af hverju skyldi það vera?

Svar óskast frá framkvæmdavaldi ríkisvaldsins sem fyrst eftir áramót.

Nema þetta mikla vald framkvæmdavaldsins, þráðbeint úr hendi þjóðarinnar, sé nú aftur lent í höndum Svavars aðalsamingamanns, sbr króníska nennuleysið í Icesave tvö, sem ekki hangir yfir smámunum.

Ef framkvæmdavaldið er aftur komið í gíslingu Svavars aðal má heita aftur allt í plati. Fjármunir engin fyrirstaða. Þá verður allt borgað sem hægt er að borga þó taki þjóðina hundrað ár að borga. Bara ef hann sjálfur þarf ekki að borga neitt.

Ef Svavar aðal er enn æðsta tromp forsætisráðherra, ríkisstjórnar og ráðherrastjórnsýslu framkvæmdavaldsins, þá þarf engin svör. Þá er sjálfkrafa alt upp í loft í verkefninu.

Alt upp í loft í Icesave þrjú.

Samkomulagið um skuldavanda heimilanna.

Samkomulag seljenda og eigenda húsnæðislána heimilanna, sem stefnt er á að undirrita eftir fjóra daga, þann 15. desember næstkomandi, er ekki gott samkomulag því miður.

Arfaslakt samkomulag fyrir þing og þjóð. Fyrst og síðast arfaslakt vegna þess að samkomulag seljenda og eigenda húsnæðislána heimilanna er samkomulag seljenda og eigenda húsnæðislána heimilanna við seljendur og eigendur húsnæðislána heimilanna.

Kaupendur og greiðendur húsnæðislána heimilanna koma hvergi að þessu samkomulagi. Vegna þess að eftir að okkar aleini staurblánki fulltrúi var marineraður og grillaður opinberlega fyrir framan augun á þjóðinni var þessum Einseyringi nánast í beinni útsendingu fleygt heim tíl sín.

Og við vorum svo fjári upptekin þjóðin við miklu miklu brýnni málefni en skuldavanda heimilanna að engu okkar datt í hug að í staðinn fyrir okkar ágæta Einseyring þyrfti annan fulltrúa að samningaborðinu fyrir okkar hönd.

Svona getur maður verið vitlaus þegar á reynir.

Auðvitað þurfti annan fulltrúa. Og helst miklu fleiri fulltrúa og jafngóða og helst nokkru betri fulltrúa en hitt liðið var með og jafn vel útbúna og ákveðna og þó kurteisa fulltrúa af réttu kaliber með rétta þekkingu og nægan tíma og næga tækni og fjármuni.

Með samkomulaginu um skuldavanda heimilanna er í raun og sann búinn til stórundarlegur gjörningur sem nú hefur verið járnbentur og steinsteyptur á pappír handa meiri pappír og netheimi og allri veröld til allrar framtíðar.

Stórfurðulegur gerningur þar sem stórfurðulega er skautað framhjá öðrum aðalþætti og algjörum meginþætti þess stóra samningsverk­efnis sem fyrir lá fyrir tveimur mánuðum síðan þegar stjórnvöld loksins loksins loksins loksins fengust til þess að koma verkefninu aftur á fót og í gang aftur og skýra og skilgreina og vinna vinna vinna og verja til þess tíma og fjármunum.

No sharing of the pain!!!

Um leið og skautað var léttilega yfir meginþátt verkefnisins og meginþunga þess í samningaferlinu og ákvarðanatökuferlinu, gerðist svolítið sem einhver var svo glöggur að taka eftir þrátt fyrir allt.

Það gerðist nefnilega að minnsta kosti tvennt í báðum þessum ferlum samningaverkefnisins samtímis um leið og skautað var svona léttilega yfir, tvennt sem aldrei hverfur hér eftir úr sögu þessa stóra og um leið últrabrýna samningaverkefnis.

Og það var þetta: Gert var lítið úr þeim og í raun og veru niðurlægð óskaplega þau hörðu mótmæli þeirra þúsunda af fólki sem stóðu á Austurvelli fyrir tveimur mánuðum — sem og gert lítið úr og niðurlægð tugþúsundir kaupenda og greiðenda húsnæðislána heimilanna sem auðvitað stóðu með þeim þétt við hlið þeirra og allt um kring þó sætu heima hjá sér eða í vinnunni eða mændu göturnar — og eins og þetta sé ekki nóg af skít í bili framan í mann var um leið gert lítið úr og í raun og veru niðurlægð óvilhöll ráð þess fólks sem einna best þekkja til hagvísinda og kreppuhagfræði í veröldinni.

Það var með öðrum orðum kastað skít hægri vinstri. Og meðan ekki er dregið til baka þetta endemis samkomulag seljenda við sjálfa sig fyrir hönd seljenda og kaupenda, sitja kaupendur uppi með skítinn.

Það er ekkert Sharing of the pain!

Það er bara No sharing of the pain í þessu ókurteisa og ofureinhliða bull samkomulagi seljenda/eigenda húsnæðislána heimilanna við sjálfa sig.

Það er engin skipting byrðanna. Ekki nokkur einasta skipting byrðanna, áhættu, ábyrgðar á lánasamningum milli kaupenda og seljenda. Kaupendur skulu axla þetta allt 100% eins og áður. Og skulu þakka fyrir að fá vaxtabætur mola í munninn til að deyfa holundarsárin.

Ekki þarf heldur að fjölyrða um sanngirni eða réttlæti eða almenna kurteisi almenna mannasiði og ess háttar vegna þess að öðrum samnings­aðilan­um var einfaldlega fleygt heim til sín. Honum Einseyringi. Og síðan samið við sjálfan sig um sjálftöku úr vasa kaupenda.

Sanngirni og réttlæti á Íslandi eru því loksins loksins járnbentur steinsteyptur innmúraður  heimsfrægur frábær og góður brandari!

Handa þeim og fyrir þau sem engra hagsmuna hafa að gæta. Og munu þess vegna lengi lengi hlægja ef eitthvað er að marka sögur af veröldinni. Sögur manns og annars.

Fyrir okkur hin fer að verða best að tygja sig af landinu í leit að skárri veröld.

Og skiljanlegt að allt löglært fólk með fullu viti eða svo til sé farið að pakka saman til útlanda og starfa erlendis og læra erlendis og starfa við erlendra dómstóla þrátt fyrir rífandi vertíð og uppgripavinnu hér í kreppunni með ógrynni fjár öllum vösum svo getur verið að leika sér hvar sem er í veröldinni og hvenær sem er þegar vill og nennir.

Enn er þó spurt: Til hvers er þessi vitleysa eiginlega?

Svar: Það er hángið á kleinunni eins lengi og stætt er og sætt er og hángið á kjöl og bölvað og ragnað á kili hundblautt og kalt og hrakið og síðan barist í djúpinu og bölvað og ragnað af meðfæddri og lærðri þrjósku svo allar verðhækkanir á allri vöru og allri þjónustu í veröldinni haldi áfram að hækka sem mest og hraðast höfuðstól húsnæðislána heimilanna.

Aftur spurt: Af hverju?

Svar: Svo þau haldi afram að hánga seljendur og eigendur húsnæðislána heimilanna, í leiknum sínum sem er svo skemmtilegur á meðan fá að raka svona til sín eignum og greiðslum sem þau eiga ekki, raka saman eigin fé þráðbeint eins og fiski úr öllum vösum kaupenda og greiðenda húsnæðislána.

Það er nefnilega svo svakalega gaman að græða svona mikið á daginn og grilla á kvöldin!

Alveg ofboðslega gaman!

Og maður getur meira að segja gert eins og ellefu krakkarnir stórkostlegu í sjónvarpinu, brimbrettakrakkarnir: Leikið sér endalaust!

Enn spurt: Er ekki hægt að banna þetta?

Svar: Það er svo erfitt að banna þegar maður græðir ekkert á því og tapar fullt og verður að hætta að leika sér.

Já en þetta er snargölluð og hættuleg vara sem verið er að selja fólki!

Já, ég veit og það vita flestir. En það eru fáir sem græða svo mikið á þessu og þau ráða öllu. Fleygja fólki meira segja heim til sín fyrir að vera staurblánkt og stórskuldugt!

Svo eru þau öll í sama kórnum. Ekki samakórnum, það er annar kór. Heldur sama kórnum öll saman einn kór og það getuir enginn stjórnað þeim af því þau syngja svo falskt!

Og núna þegar þau eru búin með stóra samningaferlið og komin með stóra samkomulagið eru þau búin að syngja hallelúja í heila viku!

Þau eru meira að segja búin að fá leyfi! Óskrifað bréf með leyfi.

Sérstakt opinbert leyfi af því forsætisráherrann og ráðherrarnir og öll ráðherrastjórnsýslan fimmtán þúsund manns held ég og fullt af lögfræðingum og endurskoðendum og hagfræðingum og viðskiptafræðingum eru búnir að segja ók að minnsta kosti hundrað sinnum, annað hvort hátt eða lágt eða öskra það eða segja það innan í sér!

Þess vegna er allt í lagi núna að eyðileggja áfram og enn betur og ennþá meir þetta flókna skrítna sem heitir rekstrargrundvöllur heimila og fjölskyldna!

Þess vegna er allt í lagi að skapa ógeð eins og vaxandi vanmátt og skömm!

Þess vegna er meira að segja allt í lagi að skapa þurfalinga og vesalinga úr fleiri og fleiri fullfrískum og vinnufúsum!

Það er meira að segja allt í lagi að skapa helvíti!

Skapa helvíti fyrir fleiri og fleiri þúsundir fólks, auk þeirra tugþúsunda sem þar eru fyrir!

Alt í lagi! Alt í lagi með það!

En nú er ég orðinn þreyttur á að svara.

En ég get bent þér á alveg hlutlaust og faglega til dæmis örstutta athugasemd JB á eyjunni 14okt10 við stutta grein af löngu ótta- og furðuviðtali við Guðmund Ólafsson, hagfræðing og grein eftir mig sem heitir Best rammfalskt? skrifuð 15okt10 og aðra grein eftir mig sem heitir: Af hverju krónískt á fölsku nótunum? frá 20okt10…

Séríslenskt eða júníversal?

Það er að minnsta kosti svolítið merkilegt þegar stórgölluð framleiðsluvara fær lengi að vera í sölu á markaði, annað hvort vegna þess að kaupendur eru svo vitlausir, seljendur svo ófyrirleitnir, eftirlitsaðilar svo ábyrgðarlausir eða stjórnvöld svo blind eða svo heimsk eða svo kæn og slóttug að sveipa blæju pólitísks spuna þar sem leikurinn snýst alltaf um að slá engu föstu, hafa allt bjagað, óvíst, upplýsingar, álit, niðurstöður alltaf á reiki til að ekkert sé unnt að sanna né afsanna. Blekkingarleikur refsins sem langoftast endar ekki vel, sbr. sögur af fólki allra tíma og allra þjóða.

Ekkert ríkisvald í veröldinni leyfir auðvitað opinberlega sölu stórgallaðrar hættulegrar vöru á markaði.

Nema auðvitað okkar séríslenska króníska ítarlega heilaþvegna, í áravís af samkór seljenda/eigenda húsnæðislána og vildarvina, forsætisráðherrann okkar þrjóski og þveri, og ráðherrarnir okkar nú undarlega þegjandlegu og ráðherrastjórnsýslan okkar undarlega hljóðláta og sérfræðingaveldið okkar sem borgum þeim launin að minnsta kosti, og verkalýðshreyfingin okkar og lífeyrissjóðirnir okkar alltaf að segja við okkur hver lífsnauðsyn þessi snargallaða vörutegund er hér fyrir allt mannlíf í landinu.

Allt þetta lið hángir enn krónísk á fölsku nótunum og segja langbest þannig; lángbest rammfalskt!

Enda snarbrjálað öfugmæli alls staðar í okkar nágrannalöndum.

Okkar frændur og vinir og nágrannar skilja ekkert í okkur landsmönnum að hánga svona á öfugmælum í þessu og mörgu fleiru eða í þessu endemis lánglundargeði okkar að láta fara svona með sig endalaust, eins og séum sauðfé eða geitur á beit og búum í fjárhúsi.

Gg bara nokkuð góð með það.

Enda hundleiðinlegt að græða á daginn og grilla á kvöldin fyrir sauðfé og geitur.

Nokkur orð til viðbótar um samkomulag seljenda við sjálfa sig.

Samkomulag seljenda/eigenda við sjálfa sig er form án innihalds sem tekur aðeins tillit til hagsmuna seljenda og eigenda húsnæðislána, mjög lítið og nær ekkert tillit til kaupenda/greiðenda húsnæðislána. Samkomulagið er því ekki lausn á skuldavanda heimilanna heldur aðstoð við rekstur og rekstrargrundvöll seljenda og eigenda húsnæðislána.

Samkomulagið stingur smádúsu vaxtabót upp í okkur sum sem keypt höfum húsnæðislán í íslenskum krónum en aðeins ef við erum ofurskuldsett eða bótaþegar eða atvinnulaus eða mikið láglaunafólk á skattskýrslunni, með mjög neikvætt eða svakalega neikvætt eigið fé og þess vegna í raun gjaldþrota samkvæmt almennum rekstrarreglum, og þess vegna mjög líklega engar eignir á kennitölunni okkar hérlendis.

Fyrir aðra er ekkert!

Augljóst brot á jafnræðisreglu og stjórnarskrá!

Ekkert ekkert ekkert fyrir þá sem vilja spara, vildu eiga smávegis í íbúðinni sinni; en ekki taka allt að láni og helst meir en allt að láni skv. kjörorði allra fjárhættuspilara fimm orð: greidd skuld er tapað fé.

Enda alltaf hægt að fá Jóa frænda lögmann og endurskoðanda eða Pésa vin lögmann og endurskoðanda til að fixa skattskýrsluna og annað sem fixa þarf. Hvaða röfl er þetta í þjóðinni? Kann hún ekkert á kerfið? Svo haft sé eftir einum.

Samtals: Samkomulagið er svik við kaupendur húsnæðislána!

Auðvirðileg svik – samkomulagið sem stefnt er á að undirrita þann 15. desember næstkomandi er forkastanleg vítaverð svik við forsendur og markmið þess verkefnis sem lá fyrir að leysa í umboði þjóðarinnar. Og sér hvert barn í hendi sér ef nennir að skoða stutt og á annað borð læst á ritmál fyrir börn.

Forskastanleg svik og svívirða við þing og þjóð!

Vonandi að við sjáum þetta eins og svo margir eru að segja og sem allra flest nú rökstutt og glögglega öll saman þing og þjóð fyrir undirritun samkomulagsins 15. desember næstkomandi. Og eftir undirritun! Því fólkið sem við er að eiga, okkar eigin landsmenn, er ekki vant því að lúta einum né neinum vilja öðrum en þeim sem hentar þeim sjálfum hverju sinni. Engin prinsip, ekkert nema það sjálft og fornkórinn með versið sitt.

Það er ærið tilefni og mikil og brýn þörf á að láta framkvæmdavaldið heyra það!

Öll saman þing og þjóð, þau sem nenna því og ekki upptekin yfir öðru. Og dómsvaldið með eins og dómsvaldinu er fært og ef til þess kasta kemur, eins og sennilegt er að yrði samstundis í gær með öðrum og betri þjóðum en við erum núna.

Þjóðum sem eiga til dæmis virkan hæstarétt og öflugan stjórnlagadómstól til að fara yfir sett lög og reglugerðir, gæta almennt sanngirni og réttlætis, framfylgja stjórnarskrá, taka á stjórnarskrárbrotum, brotum á jafnræðisreglu, o.s.frv. o.s.frv. o.s.frv.

Þjóðum sem sárnar með okkur, þykir ömurleg framkoman, þykir raunar stórgaman að græða á daginn og grilla á kvöldin en gera hvorki úr starfsferil né æviferil hundrakkar peninganna né strit með striti endalaust strit peninganna vegna.

Æ enn er spurt: Hvur anskotinn er að þessu fólki?

Svar: Lestu það sem komið er en ef það dugar ekki þá má kannski týna til eitt og annað sem kann að þykja þess virði að setja á blað þessu samhengi svolítið lengra mál en vant er..

Enda dagljóst að nú er enn teflt í tvísýnu með afdráttarlausari hætti en nokkurn tíma fyrr frá hruni, eignum og tekjum heimilanna, eftirspurn, störfum og skattstofnum, með þessu endemis samkomulagi um skuldavanda heimilanna.

Í fyrsta lagi eru viðskiptavinir fjármálastofnana, kaupendur og greiðendur húsnæðislána, samtals ca eitthundrað þúsund eintaklingar, frá ca áttatíu þúsund heimilum, og skulda nú seljendum/­eigendum húsnæðislána samtals ca 1.250 milljarða íslenskra króna, í verðtryggðum húsnæðislánum, ef upplýsingar eru réttar, eða rúmar tólf milljónir króna að jafnaði pr. kaupanda/greiðanda, og sennilega þá um fjórðung þess til viðbótar í gengistryggðum húsnæðislánum.

Fjölmargir úr þessum stóra viðskiptamannahóp sem keypt hefur húsnæðislán af seljendum/eigendum húsnæðislána á undanförnum fimmtán til tuttugu árum, eða svo, hafa nú í tvö ár og sumt lengur og sumt miklu miklu lengur, reynt til þrautar og pínu að fá seljendur/eigendur húsnæðislána og kjörna fulltrúa sína, ríkisvalds og sveitarstjórna, verkalýðshreyfinguna, lífeyrissjóðina, fjölmiðlana, og fleiri til þess að sjá ljósið í þessu hjá okkur: Að ekki geti komið til mála að selja snargallaðar vörur í smásölu á fjármálamarkaði hérlendis sem enginn maður með réttu ráði reynir að selja í okkar nágrannalöndum.

Ekki fremur en gengur að selja slikar snargallaðar vörur í heildsölu á fjármálamarkaði með skuldabréf, á að banna að selja slíkar vörur á smásölumarkaði með skuldabréf, þar sem viðskiptavinir eru fyrst og fremst heimili og fjölskyldur og smærri lögaðilar.

Mest og best hefur þó undanfarin misseri verið reynt til þrautar og pínu, pyngju og orðstír með grjótvinnu erfiðis þrældómsstriti, að fá þennan samkór seljenda og vildavina þeirra til að viðurkenna ábyrgð á hruni og forsendubrest hrunsins. Viðurkenna að þá var pottur brotinn og mörgum að kenna sem enn er verið að greiða úr til þess að ábyrgð sé deilt með sönnum og réttum hætti með uppgjöri og reikningsskilum, lexíum og lærdómi og þar sem við á leiðréttingum og breytingum, sektum og fangelsi og upptöku eigna sem sannanlega er aflað með ólögmætum hætti og öðrum úrræðum svo gerð séu upp mál hrunsins og byrðum jafnað með hliðsjón af sanngirni og réttlæti, lögum og stjórnarskrá.

Ekki síst beinist sú ábyrgð að seljendum og eigendum húsnæðislána, og framkvæmdavaldinu í landinu, fyrst forsætisráðherra, síðan ráðherrum , stjórnsýslu, aðkeyptri sérfræðiþjónustu, o.fl.

Samfélagssáttmáli þjóðar — sem t.d. formbirtist oft í stjórnarskrá þjóðar, fána, þjóðhöfðingja, skjaldarmerki, o fl. ytri táknum en eins og ekki síður í almennu gildismati, viðhorfum og framgöngu með hliðsjón af siðvenjum, óskráðum reglum samkipta, viðskipta, o.þ.h. –stendur sjaldan til annars en þess að hafa í heiðri réttlæti og sanngirni.

Til þess stendur öll stjórnarskrá. Öll trúarbrögð meira og minna. Mest og best lífsspeki þjóðanna. Siðir og venjur og gildismat.

Til þess stendur einnig okkar stjórnarskrá og okkar lagasafn Íslands, mjög aukið á síðari árum erlendum reglum sem hvorki þing né þjóð hafa nein áhrif á enn sem komið er að minnsta kosti, hvað sem verður, einnig fáninn og skjaldarmerkið, forseti, þing og þjóð víkingar og skáld. Almenn viðhorf og gildismat.

En nú virðist hafa breytt um stíl með samkomulagi um skuldavanda heimilanna.

Það virðist eins og sé til lítils að spyrja lengur.

Til einskis að spyrja kaldlyndan forsætisráðherra, undarlega óvirka ráðherra, undarlega hljóðláta ráðherrastjórnsýslu og sérfræðingaveldi og undarlega lítilþægu og lítilsigldu alþingis­mennina, sem ekki einu sinni hafa döngun í sér til þess að spyrja lengur þetta daufgerða hálfblinda hálfdraugalega lið nánar um það sem allt þetta fólk og stjórnendur er að baksa og bjástra og göslast og drattast í með sjálfu sér og öðru á daginn og næturnar, sennilega vegna þess að þau eru kannski flest sjálf farin að bera um of svip af þessu liði með allar blæjurnar skuggalegu og minna skuggalegu sem þau breiða yfir öll mál svo aldrei sést neitt skýrt né ógruggugt og hafa þar að auki ekki spurt af hverju síðan í barnaskóla.

Nema þau sem eru lögfræðingar í hópi þingmanna og leiðir beint til þeirrar niðurstöðu að einna brýnast er fyrir næstu alþingiskosningar að breyta lögum um kjörgengi og hæfi frambjóðenda svo hægt sé að kjósa börn þingmenn á alþingi íslendinga – helst aðeins börn innan við sextán ára aldur — til setu á alþingi, vegna þess að það er eina fólkið í landinu sem eftir er sem ennþá nennir því að spyrja af hverju og hægt að treysta nokkurn veginn til þess að sé án undirferlis.

Nátturulögmálið verðtrygging og háir nafnvextir, breytilegir hvnær sem er.

Í allt of mörg ár hefur okkar íslenska þjóðfélagi verið haldið í gíslingu heilaþvottsins og samfélagslegs eineltis úr hendi og hálsi og háværum munni samkórs seljenda/eigenda húsnæðislána heimilanna með aðstoð samtryggingarkerfis vildarvina sem endalaust ljúga því að þjóðinni að verðtrygging húsnæðislána, og/eða gengistrygging, ásamt háum nafnvöxtum, breytilegir að geðþótta seljendanna aleinna, út allan lánstíma, yfirleitt 30 til 40 ár, sé konkret náttúrulögmál hérlendis.

Og ef ekki náttúrulögmál þegar þá röksemd þraut, þá járnbent og steinsteypt innmúruð forsenda rekstrar bankakerfis og fjármálastofnana og fjármálafyrirtlkja hérlendis sem þarf og verður enn nauðbeygð eftir því sem best verður skilið af þeim sjálfum, að vinna öll sín verkefni undir íslensku krónunni. Þessum smæsta gjaldmiðli í veröldinni.

Og ef ekki undir íslensku krónunni, þegar þá röksemd þraut, eins og var undir lok hrunsins hjá bönkunum með útlenda starfsemi sína út úm allar trissur og mest tekjustreymi og veltu í gjaldeyri, ofursæl og kát að selja húsnæðislán sambærileg til útlendinga nema nú alveg óverðtryggð með lágum og góðum nafnvöxtum og ekkert breytilegum nafnvöxtum nema að hluta til kannski og allt í samráði og samstarfi við kaupendur, kurteis og jákvæð, þá undir nýju röksemdinni að starfað sé undir vondum stjórnvöldum sem vilja ekki láta mann fá leyfi til að gera upp í útlenskri mynt og fá óverðtryggð ríkistryggð lán úr íbúðalánsjóði og seðlabanka á helst engum vöxtum til þess að dæla enn meira fé í vonlaust fjárhættuspil sjálfra sín og einkavina sinna.

Það er auðvitað ekkert náttúrulögmál að þurfa að verðtryggja eða gengistryggja húsnæðislán heimilanna í hagkerfi krónunnar. Það sjá allir í hendi sér sem fá réttar upplýsingar. Ekki fabrikkeraðar afbakaðar upplýsingar heldur réttar og sannar upplýsingar.

Þess vegna verður reyndar að hafa smá samúð með því sérfræðingastóði sem alltaf var matað á vitlausum upplýsingum, fagurgala og bröndurum.

Heilaþvegnir eins og svo ótal margir enda heilaþvegið sumt í áratugi af einu heilögu versi úr heilagri ljóðabók fjármálafræða og kaupmennsku með fé, heilaþvegnir af samkór seljenda og eigenda húsnæðislána heimilanna og þeirra vildarvina.

Og kemur manni satt að segja alltaf jafn mikið á óvart eins og fjölmörgum lansmönnum og útlendingum þegar um er rætt, hve með eindæmum harðneskju­leg og í raun og veru grimmileg lífsskilyrði eru búin íslenskum fjölskyldum og einstaklingum þegar þurfa lánsfé til þess að kaupa sér íbúð til þess að stofna eigið heimili. Grimmileg lífsskilyrði í áratugi í flestum tilfellum, úthlutað af steinhjarta með ís í miðjunni.

Þessi grimmd er ekki í okkar nágrannalöndum, þessi grimmd og endalausa barátta almennings við sín eigin kjörin stjórnvöld, hsín eigin hagsmunasamtök atvinnulífsins, eigin verkalýðshreyfingu, eigin lífeyrissjóði og ýmsa fjölmiðla, sem öll saman alt saman enn styðja beint og óbeint þetta einhliða ofbeldi og samfélagslega einelti seljenda húsnæðislána gegn kaupendum húsnæðislána.

Enn um Samkomulagið: Hvað er þessi gerningur og hvað merkir þessi gerningur?

Samkomulag þeirra fjórtán fóstbræðra seljenda og eigenda húsnæðislána heimilanna við sjálfa sig er eins konar járnbent yfirlýsing þessara aðila til kaupenda og greiðenda húsnæð­islána um að þau saman einn samkór seljenda og vildarvinir ætli sér bæði sér og saman, hér eftir sem hingað til, að hunsa mest eða hunsa algerlega, almennt viðurkenndar leikreglur í viðskiptum kaupenda og seljenda vöru og þjónustu í tilfelli húsnæðislána heimilanna, sem og hunsa lögvarin réttindi, sbr. neytendarétt, eignarétt og skaðabótarétt.

Samkomulagið er jafnframt eins konar járnbent steinsteypt innmúruð staðfesting á þessari allt of séríslenskri ofur­þröngsýni með græðgi, íslensks stjórnmálavalds og efnahagsvalds, sem í bland við þrjósku og frekju, leti og sinnuleysi, þekkingarleysi og ábyrgðarleysi, kemur allt saman í veg fyrir eðlilega samfélagsþróun hérlendis, ekki síst eðlilega framþróun okkar örsmáa hagkerfis. Ekki síst þegar horft er til þeirra þjóða sem við helst og mest berum okkur saman við og höfum lengi og mjög lengi borið okkur saman við.

Það virðist til dæmis ekki einu sinni hvarfla að þessum hópi fólks sem að þessu samkomu­lagi stendur – fulltrúar allra ef ekki allra og aðeins fleiri seljenda og eigenda húsnæðislána heimilanna á frummarkaði með skuldabréf á Íslandi, að eitthvað sé bogið við stórt samn­ingaferli með stóru samninga­borði, þar sem allir fulltrúar seljenda sitja saman óárennilegur hópur öðru megin borðsins og enginn maður fyrir hönd kaupendanna hinum megin borðsins.

Ekki heldur virðist í eitt skipti hafa hvarflað að þessum hópi fólks i helstu áhrifa- og valda­stöðum í stjórnmálum og efnahagslífi, fyrir hvaða forsendur er starfað, fyrir hvaða markmið er starfað, fyrir hvaða fólk eða hóp fólks er starfað, fyrir hvaða gildi og viðhorf er starfað.

Það sem þessi samkór seljenda og vildarvina er í raun og veru að gera með þessu endemis samkomulagi sem ekkert er fyrir utan smá vaxtabætur eins og plástur á svöðusár eftir rimmugýgi, er þetta eina kunnuglega sem flestir þekkja þó gleymi oft eins og maður sjálfgleymir oft: Þau eru sem sagt í raun og veru að stífa úr hnefa einn eða tvo brauðmola, til þeirra sem langmest höfum bakað þetta brauð, framleitt hráefnið í þetta brauð, og eiga þetta brauð langmest sjálf, sbr. stjórnarskrá og lagasafn Íslands; og auðvitað uppsafnaða sjóði ríkissjóðs, lífeyrissjóða og hundruð milljarða króna fjárfest­ingar heimilanna í fjármála­afurðum bankakerfis og fjármálaþjónustu, þar með taldir innstæðureikningar og öll sparnaðarform.

Fé sem nú liggur mest innstæður á hávöxtum í seðlabankanum, til ágóða fyrir banka og fjármálafyrirtæki á heildsöluvöxtum, sem enn halda í sinni barnatrú að þau geti svívirt viðskiptavini sína hvenær sem þeim sýnist með annarri hendinni og tekið síðan við fjármunum þeirra á lágmarksvöxtum með hinni hendinni.

Þess vegna er tæpast að undra mjög þó fari svolítið um fólk víða þessa dagana og um fjöl­marga heldur miklu meir en svolítið af furðu með stórundrun og stórskömm, svo fallast hendur rótgrónu kjaftagangs í fjölmiðlum.

Rótgrónu sem viðurkenna hreinskilningslega að fallist hendur yfir því að hafa kosið yfir sig og fyrir sig og sína hagrænu og félagslegu lífshagsmuni, þetta fólk, kjörið og hálfkjörið og ókjörið fólk, sem er svo staurblint á eigin framgöngu og ruglanda með þrjósku þröngsýni og tvístíganda hroka og ekki hroka, brosi og ekki brosi, þegar kemur að eðlilegum forsendum, eðlilegum markmiðum, eðlilegri ábyrgð sem skapar lífsnauðsynlegt traust, að þau ekki aðeins telja sér augljóslega enn þá alveg heimilt að ráðstafa annarra manna brauði eins og eigi sjálf og semja alveg sjálf fyrir hönd beggja aðila, báðum megin samningaborðsins, án tillits til lögvarinna mannréttinda, borgaralegra réttinda, jöfnuðar, réttlætis, sanngirni, heldur bíta síðan höfuðið af skömminni með því að slá upp samsöng í sínum hóp samkór fagnaði yfir stórsigrinum á kaupendum og greiðendum húsnæðislána heimilanna. Og hefur víst staðið í heila viku.

Eins og sitji allir þessir kjörnu og hálfkjörnu og ókjörnu fulltrúar einn maður Neró keisari og skemmti sér svindl og svínarí yfir fátækt skorti og neyð heimila og fjölskyldna og kjósenda í þessu landi sem enn eftir tvö ár og lengur horfa á eigið fé sitt og ævisparnað lækka og lækka með hverri verð­bólgu­mælingu og greiðsluseðils, ráðstöfunartekjur lækka og lækka, áhyggjur og skömm vaxa og vaxa.

Fögnuður áreiðanlega séríslenskt heimsmet í þrjósku þröngsýni heimsku alsherjar þessi fögnuður sigri á eitthundrað þúsund viðskiptavinum á fjármálamarkaði og jafnmörgum skattgreiðendum — sem ekki eru likleg til þess öllu lengur að lúta ofríkinu, sauðfé þrældómi, á meðan fjárhirðar og vit­firr­ingar hælast um.

Forsætisráðherra þjóðarinnar forsöngvari samkórsins hælist þó samt um. Þrjósk og þver.

Eins og sé enn í Færeyjum.

Hælist um af hálfkláruðu verkefni rammfalskur forsöngvari krónískt á fölsku nótunum alkunnur endalaust þrjóskur þver og segir á föstudaginn fyrir viku nú nóg komið í þessu verkefni í þágu heimilanna. Það var og. Og við því að búast úr þeirri áttinni.

Þá vitum við það: Nóg komið í þágu flöktandi blaktandi von að sleppi við að falla í fátækt skorti og neyð þúsundum saman úr íslenskri millistétt, heimili og fjölskyldur. Íslensk millistétt. Hryggjar­stykkið í skatttekjum ríkissjóðs og sveitarfélaga.

Er stórfurðulegt þó spurt sé: Hvur anskotinn er að þessu fólki?

Í upphafi var bjartsýni

Í kjölfar sennilega fjölmennustu mótmæla Íslandssögu á Austurvelli fyrir tveimur mánuðum tók ríkisstjórnin sig saman í andlitinu, lofaði bót og betrun og tók aftur að sér forystu stóra verkefnisins og lofaði að reyna til þrautar að leysa verkefnið eins og hægt er að leysa verkefnið: Skuldavanda heimilanna, sbr. yfirlýsingar og fréttir.

Þá lá mart fyrir mest opinberlega sem rökstuddi góða bjarsýni um að byrðum þjóðarinnar af hruni bankakerfis, gengishruni og óðaverðbólgu, yrði hóflega skipt af nokkurri sanngirni milli kaupenda og seljenda húsnæðislána heimilanna.

Þá lágu fyrir upplýsingar um að skattlagning inngreiðsla iðgjalda í lífeyrissjóði landsmanna myndi skila ca 120 milljörðum króna strax í ríkissjóð.

Einnig lá fyrir að sparnaður af nýju samkomulagi Icesave þrjú miðað við Icesave tvö og Svavars samning myndi skila ca 100 til 200 milljörðum króna, nú allt að 400 milljörðum króna, auk vaxtasparandi kostnaðar og fórnarkostnaðar, miðað við Icesave tvo Svavars, samþykkt af alþingi, og sem betur fer hafnað af þjóðinni, með hjálp stjórnarskrár og forseta lýðveldisins.

Einnig lá fyrir fordæmi um leiðréttingu ríkissjóðs til innstæðueigenda/eigenda peninga­markaðssjóða þegar ríkissjóður gekk í ábyrgð greiðslu alls ca 200 milljarða króna til banka og fjármálafyrirtækja vegna inneigna fólks í peningamarkaðs­sjóðum.

Einnig sýndu árshlutauppgjör bankanna fyrri hluta árs 2010 að afslættir af eignasöfnum húsnæðislána voru verulegir við færslu eignanna úr gömlu bönkunum í þá nýju, afslættir bókfært eigið fé með eða án viðkomu í rekstrarliðum rekstrarreiknings að því er virðist samtals vel yfir þúsund milljarðar króna sem unnt væri að færa á afskriftasjóði til að mæta afskriftum og eða verulegri niðurfærslu húsnæðislána í eigu bankanna og vegna nýsölu húsnæðislána.

Einnig sýndu reikningar lífeyrissjóðanna uppsafnaðar verðbætur á höfuðstól verðtryggðra húsnæðislána á síðustu tveimur árum ca 125 til 130 milljarðar króna, þ.e. samtals 24 mánaða verðbótaþáttur á höfuðstól frá október 2008, nær 130 milljarðar króna.

Þessar upplýsingar rökstuðningur járnbentur um bjartsýni allgóða að unnt yrði loks að leíðrétta með samræmdum hætti, sem ekki brýtur jafnræðisreglu né stjórnarskrá, verðtryggð húsnæðislán heimilanna, með eins konar góðri þjóðarsátt seljenda og kaupenda húsnæðislána, réttlæti með jöfnuði og jöfnun byrða hrunsins fengist loks fram og nánari skoðun á þeim atriðum sem þarf að lagfæraí og um leið bjargað stórum hluta þjóðarinnar, eftirspurn, störfum og skattstofnum.

Lykilorðið var veruleg – veruleg niðurfærsla höfuðstóls svo skipti máli í hagkerfinu þjóð­hagslega, vegna þess að við það myndi skapast nauðsynleg viðspyrna til að stöðva hröðun straums æ fleiri heimila og fjölskylda í flokk bótaþega, láglaunafólks, atvinnulausra, gjaldþrota fólks eða landflótta.

Og um leið stöðva samdrátt eftirspurnar í hagkerfinu með viðsnúningi og auknum hagvexti, með vaxandi og auðveldari markaðsstarfsemi, fjölgun viðskiptatækifæra, fjölgun starfa og styrkingu skattstofna sem ekki síst myndi losa ríkissjóð og sveitarsjóði undan íþyngjandi útgjöldum sem og styrkja eignasöfn seljenda og eigenda húsnæðislána með ódýrara og betra greiðsluflæði ( vegna minni innheimtukostnaðar, o.fl.) aukningu veltu markaðsviðskipta með skuldabréf, fasteignir, o.fl.

Hvað gerðist?

Sérfræðinganefnd var skipuð ein ráðgjafarnefnda verkefnisins, svo ríkisstjórn og aðrir aðilar samningaferlis gætu glöggvað sig betur en áður á forsendum, markmiðum og valkostum til lausnar, sem þátt í samningaferlinu og ferli ákvarðanatöku.

Samningaferlið og ákvarðanatökuferlið með sömu markmið og fyrr: Hjálpa betur þeim sem verst eru settir, og b) skoða betur almenna leiðréttingu – þ.e. niðurfærslu höfuðstóls/ verðbótaþáttar höfuðstóls, og c) ná sem bestri sátt milli kaupenda og seljenda, eins konar þjóðarsátt.

Verkefnið sem sagt tvíþætt, með yfirmarkmið þjóðarsátt og tvö aðalmarkmið, A og B:

A) Hjálp, til kaupenda/greiðenda húsnæðislána, vegna forsendubrests, með sértækum aðgerðum – til þess að koma í veg fyrir stærri og stigvaxandi þjóðhagslegan vanda fátæktar með skorti og neyð þúsunda einstaklinga og fjölskyldna ((með hröðun stigvaxandi samfélagsvanda þegar fleiri þyrftu á hjálp að halda, með auknum beinum og óbeinum kostnaði og fórnarkostnaði samfélags, ríkissjóðs, sveitarsjóða, lífeyrissjóða og fjármála­þjónustu söluaðila á fjármálamarkaði, sem langstærstu eigendur og/eða seljendur húsnæðislána á frummarkaði með skuldabréf húsnæðislána, sem og stigvaxandi kostnaði með aukinni skaðabótaskyldu ábyrgðaraðila/eftirlitsaðila viðskipta á fjármálamarkaði, sbr. kreppuhagfræði og hagsögu)).

B) Leiðrétting, til kaupenda/greiðenda húsnæðislána, vegna forsendubrests, með almennum aðgerðum – sbr. stjórnarskrá og lög um neytendarétt, eignarétt, skaðabótarétt og almennt viðurkenndar leikreglur og viðmið í viðskiptum kaupenda og seljenda á markaði ((sbr. t.d. almenn sanngirnissjónarmið, góða stjórnunarvenju og viðskipta­siðareglur)) sem m.a. fordæma okur, óbilgirni, ósanngirni og fordæma mismunun kaupenda á öðrum forsendum en viðskiptalegum, t.d. hvað varðar samninga, samningaferli og samningagerð, viðskiptakjör og viðskiptaskilmála.

Samningurinn, samningaferlið og ákvarðanatökuferlið

Augljóst er af samkomulaginu og fréttum af gangi verkefnisins að verulegar og vítaverðar  brotalamir urðu strax í samningaferlinu og ákvarðanatökuferlinu, sem nú hefur leitt til samkomulags aðila.

Forsætisráðherra, ráðherrar, þingmenn, bankastjórar, verkalýðsleiðtogar, stjórnendur lífeyrissjóða landsmanna og Íbúðalánsjóðs, virðast flest ef ekki öll hafa gefið sér forsendur samkomulagsins fyrirfram, óháð skilgreiningu verkefnisins, forsendum, markmiðum, vinnu sérfræðinga, en af forsendunum skuluð þér þekkja þá, eins og kunnugt er.

Samningaferlið og ákvarðanatökuferlið innan þess varð þess vegna ekki sá leiðarvísir aðila að bestu niðurstöðu sem annars eru þegar faglega er staðið að málum, verkefnið skil­merkilega skilgreint, forsendur, markmið og yfirmarkmið og aðilar sammála um þann upphafsreit og staðráðnir að vinna faglega.

Í báðum ferlum virðst hafa ríkt samkomulag fyrirfram um að líta framhjá eða gera lítið úr faglegri umfjöllun með rangri og kolrangri hugtakanotkun, misvísandi upplýsingum, ótraustum heimildum, ótraustum niðurstöðum athugana, sérfræðiálitum leynt, og áfram veginn.

Eini fulltrúi kaupenda í sérfræðinganefndinni fær t.d. ekki unnið fyrir sig hagfræðilegt mat án þess að greiða fyrir það sjálfur úr eigin vasa, sbr, viðtal í Silfri Egils á Ruv.

Eftir tvær vikur er nærri dagljóst að lítið verður gert með vinnu nefndarmanna annað en hentar húsbændum og að skipt hefur verið um forsendur og markmið í verkefninu. Án þess nokkur viti né verði var við að því er virðist og þess vegna enginn til að spyrja af hverju.

Þá þegar hefði fjölmiðlum og almenningi átt að vera ljóst að ekki var allt eins og á að vera í verkefni af þessum toga þegar fagleg vinnubrögð eru hunsuð á fyrstu metrunum og öðrum samningsaðilanum, í þessu tilviki fulltrúa kaupenda og greiðenda húsnæðislána, mismunað herfilega.

Ef einhvern tíma er ástæða til vöktunar og aukins áhuga með aukinni umfjöllun og/eða leka á upplýsingum til ábyrgra fjölmiðla er það einmitt þegar skipt er um  forsendur verkefna og/ eða markmiðum verkefna er beytt.

Þegar vísvitandi er ýtt til hliðar eða skipt út faglegum forsendum/sjónarmiðum í málefnum sem varða almenning, ekki síst ef um er að ræða samfélagslegt óréttlæti og/eða samfélagslegt einelti/ofbeldi valdahópa/hagsmunasamtaka, brot á mannréttindum, stjórnarskrá og/eða almennar leikreglur/siðareglur í samskiptum og viðskiptum fólks eru brotnar, má heita almenn borgaraleg skylda að segja frá, þ.m.t. leka upplýsingum til fjölmiðla, sbr. ótal ótal dæmi erlendis frá.

Þung ábyrgð hvílir af þessum sökum á fjölmiðlum sem fulltrúa almennings augu og eyru að fylgjast vel með helstu hagsmunamálum almennings og varast mest af öllu meðvirkni, bæði óvirkni og ofvirkni, opinberum spuna stjórnvalda, varast að loka á skoðanir, greinaskrif, viðtöl, o.s.frv. eins og augljóst er því miður af sögu fjölmiðlunar í þessu máli undanfarnar vikur og mánuði, í býnasta og stærsta hagsmunamáli flestra heimila og fjölskylda hérlendis í áratugi.

Spuni seljenda

Spuni stjórnvalda með ítrustu hagsmunum seljenda/eigenda húsnæðislána, lipurð og lævísi þeirra sem mest véla á vettvangi skoðanaskipta og skoðanamótunar, er samfélagsleg hryllingssaga út af fyrir sig.

Samkór seljenda/eigenda húsnæðislána og þeirra vildarvina hefur m.a. haldið því fram að

B-hluti verkefnisins sé ekki til umræðu lengur og út af borðinu; B-hluti verkefnisins sé óæðri þáttur en A-hluti verkefnisins;  ekki sé bæði hægt að leysa A-hlutann og B-hlutann, ekki síst vegna kostnaðar; B-hlutinn sé valkostur við A-hlutann, sem heimilin/kaupendur þurfi að velja á milli; tímaþáttur verkefnisins alltaf sagður strax í gær vegna útlagðs kostnaðar; kostnaður við aðgerðir alltaf með þeirri blekkingarslæðu að komi til útgreiðslu strax; frestur til að klára verkefnið sé um það bil alltaf liðinn í gær og verði að fara fá botn í verkefnið; önnur mun brýnni verkefni heimti athygli allra þessara tengdu hagsmunaaðila strax í gær, ekki síst atvinnuuppbygging og sköpun hagvaxtar með fleiri störfum og vörn gegn niðurskurði opinberrar þjónustu: ríkissjóður ræður ekki við meira sökum endalausrar skuldsetningar í öðru en því sem viðkemur langbrýnasta og langstærta hagsmunamáli stærsta hluta heimila og fjölskylda í landinu; lífeyrissjóðirnir ráða ekki við meiri kostnað, þrátt fyrir ofurlaun allra sem þar starfa og átta hundruð milljarða króna tap sem ekki skerti nema brot af lífeyrisrétti síðustu tvö ár; eiginfjárstaða banka og fjármálafyrirtækja ræður ekki við meira, þrátt fyrir rífandi hagnað bankanna undanfarin misseri og ríflega eiginfjárstöðu allra stærstu eigenda og seljenda húsnæðislána heimilanna.

Og svo þessi rúsína: Við höfum einfaldlega ekki efni á því með öllu öðru sem þarf að borga!

Þrátt fyrir fordæmi – svo aðeins sé kroppað í spunann – þegar leiðrétt var til eigenda peningamarkaðssjóða og þrátt fyrir samtals ca 1500 milljarða króna svigrúm þessara aðila alls til leiðréttingar, sbr. áðan, þar sem þarf ca 300 til 400 milljarða til að þjóðarsátt náist; og upphæðina þarf ekki einu sinni að greiða út strax né á sama fjárlagaári og auðvelt um ýmsar útfærslur í því efni.

Við höfum ekki efni á því er sennilega einna best rökstuddi spuninn, enn meiri spuna endemis vitleysu, sem hljómar oft svo einkar sannfærandi fyrst, svo minna sannfærandi og svo og svo …

Sá spuni svona: Við höfum sem sagt ekki efni á réttlætinu eða sanngirninni, vegna þess að:  Kjarasamningar séu flestir lausir, vaxtagreiðslur stórfelldar af erlendum lánum og niðurskurður stórfelldur í opinberri þjónustu svo ríkissjóður er í engu aflögufær um annað en brýnustu hjálp til tekjulágra fjölskyldna, bótaþega og þeirra sem nú búa við slæma eiginfjárstöðu, neikvætt mjög neikvætt eða svakalega neikvætt eigið fé (mismunur eigna og skulda alls eða íbúðaverðs og áhvílandi húsnæðislána) svo við höfum hvorki efni á meiri kostnaði nú né síðar þegar aðgerðir koma til framkvæmda á næstu mánuðum og misserum, sjóðir almennings því alls ekki aflögufærir, ríkissjóður, lífeyrissjóðir né heldur bankar og fjármálastofnanir með óvissa eiginfjárstöðu, umfram boðaða hjálp til þeirra sem verst eru staddir, bla bla bla…

Hljómar kunnuglegur grautur fólks sem lært hefur frasana í þingflokknum og notar út og suður í trausti þess að viðmælendur þeirra hvarvetna séu vitlausari en þau sjálf í þessum frumskógi sem alltaf virðist vera svo þykkur og dökkur og hættulegur vegna þess að fólki er alltaf sagt einna mest óbeint með því sem undir liggur ræðunni og fasi og látbragði að sé svo þykkur og dökkur og hættulegur… og samt liggja allar upplýsingar fyrir ef maður nennir, allt innan seilingar, ef nennir og vilt.

Með þessum og öðrum málflutningi seljenda og vildarvina hefur af miklum þunga verið reynt að sannfæra kaupendur/­greið­endur húsnæðislána og allan almenning um að hjálpin bíði handan hornsins, sbr. A-hluta verkefnisins. Þess vegna sé best að falla frá öllum kröfum um leiðréttingu, sbr. B-hluta verkefnisins.

Ekkert bendir til þess nú né síðar nema síður sé að kaupendur/greiðendur húsnæðislána geti né muni né vilji falla frá kröfum um leiðréttingu, skv. B-hluta verkefnisins.

Ekkert bendir heldur til þess að kaupendur/greiðendur húsnæðislána eigi auðvelt með að nálgast þá hjálp sem í boði er, skv. A-hluta verkefnisins, öðru vísi en fyrst viðurkenna fyrir sjálfum sér og öðrum og umheimi kaghýddir eins og Jón Hreggviðsson að séu orðin þurfalingar annarra manna snæri á framfæri opinberra sjóða og bankastofnana.

Þrælar grimmra gráðugra húsbænda sem eftir almennri reynslu hika aldrei við að beita ofurefli þegar hentar, skeyta hvorki um sanngirni, jöfnuð, réttlæti, kurteisi, né almennt viðurkenndar leikreglur í viðskiptum seljenda og kaupenda ef ekki þurfa þess af viðskiptaástæðum eða prívatástæðum.

Aftur á móti sveigjanleg, mjög sveigjanleg, stundum með afbrigðum sveigjanleg þegar við borðið sitja kunningskapur, vinátta eða hagsmunatengsl, eitt eða fleiri. Og er kunnuglegt stef úr afþrayingariðnaði eins og allir vita, þráðbeint úr köldum heim, gálausri veröld.

Vandræði og vesen!

Forsætisráðherra forsöngvari samkórs seljenda hefur látið hafa eftir sér að nú sé komið nóg fyrir heimilin.

Og samkórinn hefur tekið undir eftir rótgróinni venju þó sumt í kórnum hafi raunar hitt óvart á ófalska nótu undanfarna daga — og viðurkennt semingi hér og þar að samkomulag samkórsins og kórsöngurinn ævaforni sé umbúðir um lítið sem ekkert í þágu kaupenda og greiðenda húsnæðislána.

Að segja hingað og ekki lengra við heimilin, grunnrekstrareiningar samfélagsins, eigendur stærsta hluta alls fjármagns í landinu og stærsta uppspretta alls greiðsluflæðis, er örugg uppskrift að vandræðum með veseni.

Alveg á sama hátt og segja hálfklárað verk fullunnið er örugg uppskrift að talsverðum vandræðum með talsverðu veseni.

Ef fer sem horfir að óbreyttu örugg uppskrift að verulegum þjóðhagslegum vanda, sem eftir kreppuhagfræði og hagsögu mun leiða til meira taps ef ekki miklu miklu meira taps fyrir alla en þörf er á.

Ekki síst þegar horft er til fórnarkostnaðar og viðvarandi skemmda á trausti með minni og verri markaðsviðskiptum, vegna þess að skemmdir á trausti slökkva alla von fljótar en allt annað í veröld manns og annars.

Því miður fyrir þjóð og hagkerfi hefur enn ekkert komið fram opinberlega sem bendir til að sú einbeitta þrjóska ofurþröngsýni með græðgi – í bland við frekju og leti, sinnuleysi, þekkingarleysi og ábyrgðarleysi – sé á batavegi.

Og samt er liðin vika í dag, laugardag 11. desember 2010, frá fagnaði hallelúja og opinberun stóra samkomulagsins og fjórir dagar í undirritun 15. desember 2010.

Hvað þarf að gera?

Stjórnvöld og aðilar samkomulagsins þurfa nú nauðsynlega að gera sér grein fyrir því sem allra fyrst og helst áður en skrifa undir sitt einhliða einsýna samkomulag að ein allra öruggasta uppskriftin að fátækt samfélags sem fæst við alvarlega kreppu er þessi heimskunna uppskrift: Too little too late; of lítið of seint.

Þessari uppskrift þurfa nú fjórtán fóstbræður með sínum mikla og háværa samkór að breyta sem fyrst og helst í gær í þessa uppskrift: Nægilega mikið svo snúi við straumi og hröðun straums í átt til aukinnar fátæktar með skorti og neyð, sbr. hér að ofan.

Uppskriftin tekin beint upp úr langbestu uppskriftabók kreppuhagfræði, sem lýsir hryllingi og dauða og fátæktarbasli hundruða milljóna manna í ríkustu þjóðfélögum veraldar síðustu tvö hundruð árin eða svo.

Ef ekki verður nein viðspyrna í hagkerfinu til þess að glæða von trú og traust, eftirspurn og hagvöxt, störf, skattstofna og markaðsviðskipti, sem ein í veröldinni geta dregið úr nú vaxandi fátækt og nauðþurftabasli, dregið úr fjölda gjaldþrota, auknum búferla­flutningum og landflótta einstaklinga og fjölskyldna, munu fá tromp stjórnvalda og aðila samkomu­lagsins halda gegn þeim stríða straum síðar ef hefst fyrir alvöru og hraðar sér.

Það er sama saga og er allar kreppusögur til samans: Of lítið of seint dregur úr vilja mátt von trú og trausti, vilja og kjark, svo þau hrökkva undan sem geta með fátæktina á hælunum, koma sér burt úr sveit, bæ, borg, landi áður en ferst sjálft og skyldulið eða fargar sér eða er fleygt burt í blóðugri baráttunni um nauðþurftir daglegs brauðs, dag eftir dag, viku eftir viku, mánuð eftir mánuð.

Og mest sama sagan með þau sem ekki reyna né þekkja né skilja: Þau stinga höfðinu í sandinn.

Hvað þarf til: Ábyrgð ábyrgð ábyrgð ábyrgð!

Ábyrgð ríkisstjórnar, forystumanna stjórnarflokka, ráðherra og þingmanna er ofurþung að koma í veg fyrir þær hamfarir mannlífs og samfélags sem hér geta auðveldlega orðið ef snúið er blindu auga við ofurkröftum sem öllu feykja um koll ef ná sér á strik.

Útlend aðstoð fer þá fyrir lítið, þó smá séum samanburði, ef flest eða öll orðin bótaþegar á skekktunni Ísafold, þrælar húsbænda sem deila og drottna eins og sýnist og halda komist upp með, ekki síst til lengri tíma horft. Það er stórhættulegur misskilningur. Þröngsýni með skammsýni. Öll saga stjórnmála sýnir að kjörnum fulltrúum er fátt skeinuhættara ef ætla sér áfram í pólitík en sjálfskaparvítið þröngsýni með skammsýni.

Eftirmáli eitt: Kostnaður aðila skv. samkomulaginu

Langmest hefur verið rætt um kostnað aðila stóra samkomulagsins af samkomulaginu.

Kosnaðurinn, auðvitað ekki kostnaður heldur bókfærðar tilfærslur í reikningshaldi, þessi, aftur án ábyrgðar í ljósi þess að eru opinberar tölur úr fjölmiðlum:

1)    Ríkissjóður leggur til 33 milljarða til aukningar eigin fjár Íbúðalánasjóðs

2)    Bankar og fjármálafyrirtæki leggja til 90 milljarða til afskriftasjóðs til að mæta afskriftum húsnæðislána, þar af hafa 22 milljarðar þegar verið afskrifaðir fyrir samkomulag og undirritun og afganginn var búið að ákveða að afskrifa, einnig áður en samkomulag náðist loks hjá þeim ágætu fjórtán fóstbræðrum.

3)    Lífeyrissjóðir landsmanna (eignir um 1850 milljarðar króna, mínus skuldir nær núll, samasem eigið fé um 1850 milljarðar króna) leggja fram 15 til 20 milljarða króna til afskriftasjóðs til að mæta afskriftum á húsnæðislánum; einnig óumflýjanlegar afkriftir, sbr. formann úr hópi stjórnenda lífeyrissjóðanna sem missti þetta út úr sér.

4)    Íbúðalánasjóður leggur til varfærnisframlag af eigin fé í afskriftasjóð, sbr. alm. reglur reikningsskila, til að mæta óhjákvæmilegum afskriftum þrotabúa, o.þ.h.

Að auki koma 6 milljarðar næstu tvö ár til lækkunar greiðslubyrði hjá sérvöldum hópum sem taldir eru standa verst, sbr. áðan, samtals kostnaður 12 milljarðar, afgangur tilfærslur, alls um 120 til 130 milljarðar króna til að mæta niðurfærslum, skv. umsóknum kaupenda/greiðenda húsnæðislána.

Örlætið og veglyndið, sanngirnin og réttlætið í fyrirrúmi, ekki satt?

Vandamálið, fyrir utan augljósu blekkinguna um kostnað, frá sjónarhóli ca eitthundrað þúsund viðskiptavina þeirra fjórtán fóstbræðra sem ætla sér staðfastir að undirrita samkomulagið sitt fyrir sína hönd og þessa eitt hundrað þúsund viðskiptavini sína, er þetta:

Ef er nú nær lagi að samtals ágóði/framlag til eigin fjár þeirra fjórtán fóstbræðra síðustu tvö ár, af sínum eignasöfnum verðtryggðra húsnæðislána heimilanna, vel ríflega eitthundrað þúsund veðhæf og söluhæf skuldabréf og lánasamningar við kaupendur húsnæðislána, sé eftir því sem hér var að framan rakið samtals hálft annað þúsund milljarðar króna og beðið er um ca 300 milljarða króna, sem nægilega öfluga niðurfærslu höfuðstóls húsnæðislána til að tryggja þjóðarsáttina góðu, hvað í veröldinni stendur þá í vegi fyrir slíku samkomulagi?

Eða er stórfurðulegt að spyrja?

Svar óskast frá framkvæmdavaldinu sem fyrst eftir áramót.

Eftirmáli tvö til tvöþúsund fimmtíu og tvö: Samkomulagið staðfestir status quo!

Stóra samkomulagið um skuldavanda heimilanna og stóra samningaferlið staðfesta eins og hægt er að staðfesta að ríkisstjórn okkar allra ætlaði sér alltaf og ætlar sér enn og áfram veginn staðfastlega þrjósk og þver að halda kleinunni – ætlaði sér allan tímann að:

i)      hunsa kröfu kaupenda húsnæðislána um almenna leiðréttingu vegna forsendu­brests

ii)    hunsa kröfu kaupenda um framgöngu ríkisvaldsins í málinu með þeim hætti að hefði hliðsjón af hagsmunum beggja aðila, seljenda og kaupenda

iii)   hunsa kaupendur alveg og útiloka algerlega frá málinu

iv)   hunsa réttarstöðu kaupenda, neytenda- eigna- og skaðabótarétt

v)    hunsa ábyrgð stjórnvalda á eignaupptöku vítisvélar verðtryggingar sem enn vinnur 100% í þágu seljenda húsnæðislána

vi)   hunsa ábyrgð stjórnvalda á okurverðlagi á lánsfjárafurðum hérlendis mið­að við öll okk­ar nágrannalönd

vii) hunsa ábyrgð stjórnvalda á að enn séu seldar snargallaðar vörur á fjár­mála­markaði sniðnar til að brjóta eðlileg viðmið og eðlilegar leikreglur í við­skiptum kaup­enda og seljenda vöru og þjónustu á markaði, með það að markmiði að halda kaupendum í skuldafangelsi lengst af ævinnar ef kaupa sér íbúð fyrir heimili sitt og fjölskyldu.

Samkomulagið staðfestir viðhorf og gildismat gamla Íslands. Ekkert hefur breyst á tveimur árum. Árangur sem ekki lofar góðu um framhaldið.

Tilgangur verkefnis og loforða og spuna stjórnvalda var sá einn að draga þjóðina á asnaeyrunum enn einu sinni og verja til þess tíma og fjármunum og aðkeyptri sérfræðiþjónustu í boði skattgreiðenda.

Orð forsætisráðherra sjálfs staðfesta þennan ásetning eins og hægt er að staðfesta þennan ásetning enda erfitt um sönnun að um glæpsamlegt athæfi, vítaverða vanrækslu í starfi eða stórfellt gáleysi sé að ræða sem að lögum eru forsendur ákæru og málsóknar fyrir landsdómi.

Orð forkastanleg og vítaverð þegar staðið er upp frá hálfkláruðu verki og allar röksemdir ekki síst hagrænar krónum og aurum segja aðra sögu.

Samt sagði forsætisráðherran hún Jóhanna þetta alveg hjálparlaust að með þessu stóra samkomulagi nú sé lokið afskiptum ríkisvalds og kjörinna fulltrúa af skuldavanda heimilanna. Stór orð sem jafnast á við orð hennar á sínum tíma: Minn tími mun koma.

Tími Jóhönnu kom og tími Jóhönnu fór. Og vafasamt hvort þjóðin sé betri eða verri fyrir vikið. Auðugri eða fátækari.

Hvort sem líkar betur eða verr eru þetta kaldari kveðjur til þjóðarinnar en lengi hafa heyrst í íslenskum stjórnmálum og hefur þó heyrst eitt og annað misjafnt og sannar hið fornkveðna: Köld eru kvennaráð.

Framganga og viðhorf forsætisráðherra sem verkstjóra stóra verkefnisins, tæpast hálfkarað verkefni, staðfestir óþægilegt ískalt, ekki síst fyrir stjórnmálamann ef ætlar sér áfram í pólitík.

Framganga og viðhorf sem segir öllum kaupendum/greiðendum húsnæðislána og fjölsklyldum þeirra að nú fari að verða ólíft á Íslandi fyrir stóran hluta þjóðarinnar.

Ólíft öðru en ófreskju eins og alltaf þegar skeytingarleysi tillitsleysi ábyrgðarleysi er út úr korti, óvart eða vísvitandi.

Þetta verður að breytast

Óháð þeim efnahagsvanda sem glímt er við, auk ónýts gjaldmiðils í utanríkisvið­skiptum og vaxandi einsleitni forystumanna og sérfræðinga í framgöngu og stíl – og nálgast nú hreina og klára uppgjöf fyrir últrabrýnum og mikilvægum verkefnum stjórnvalda í hagkerfinu, horfir þjóðin skelfdari en áður til framtíðar í næstu viku en hún gerði í síðustu viku.

Vegna þess ekki síst að þjóðin og aðrar þjóðir með okkur horfa stjörf af undrun til samkórs seljenda og lögvarinnar okurlánastarfsemi á fjármálamarkaði og sölu snargallaðrar fjármálavöru átölulaust með eignaupptöku og mörgum sinnum þyngri greiðslubyrði af húsnæðislánum heimila en er í öllum okkar nágrannalöndum.

Alls staðar eru óverðtryggðir vextir húsnæðislána til langs tíma. Að meðaltali ca 4,5% frá 3 til 6% – á Írlandi nú um 5% þrátt fyrir allt, þannig má gúgla vexti af húsnæðislánum til heimilanna í okkar nágrannalöndum.

Ef spurt er um næstu verðbólguhrinu í okkar langþjáða krónískt verðbólgusjúka hagkerfi sem ekki síst er vítisvél verðtryggingarinnar mjög að þakka, með stanslausri eignaupptöku og margfalt hærri greiðslubyrði sem þyngist eftir því sem líður á lánstíma, má taka undir spár um að ekki sé ólíklegt að þegar formbirtist þrýstingur á verðhækkanir í vísitölu verðmælinga muni bætast við þúsundir kaupenda húsnæðislána og heimila í hóp bótaþega, atvinnulausra, gjaldþrota eða landflótta.

Jafnt og þétt er höggvið í sama knérunn – höggvið í eignir, tekjur og sjálfsvirðingu kaupenda húsnæðislána án þess ljáð sé máls á leiðréttingu.

Alveg eins og var á árunum eftir 1980 með óðaverðbólgu sem náði hámarki sumarið 1983 vel yfir eitthundrað prósent þegar margt eða flest af því fólki sem nú vélar um framtíð heimila og fjölskylda landsmanna skuldlaust, þrjóskt og heimskt, og segir nú nóg komið fyrir heimilin og fjölskyldur, kjósendur og skattgreiðendur, tapaði öllu sínu eða svo til á einmitt samskonar þrjósku og heimsku.

Þá komst engin skynsemi að eins og nú virðist ætla að verða raunin með stjórnendur okkar þjóðarskútu, seljendur/eigendur húsnæðislána héldu fast á sínu og kaupendur/greiðendur máttvana. Margt af þessu fóki og þúsundir annarra töpuðu þá eignum sínum og eigin fé, sumt eftir stanslausar ofurgreiðslur vaxta og verðbóta í mörg ár harðri baráttu, og þegar upp var staðið og mál skoðuð kom í ljós grimmdin ónauðsynlega með þekkingarskorti og leti, sinnuleysi og ábyrgðarleysi sem kollvörpuðu að óþörfu þúsundum heimila, svo fært sé úr minnispunktum.

Samt snýr þetta fólk margt, sem man tímana tvenna, nú oft og iðulega út úr í spuna sínum svipaðri rökleysu og þá var vinsæl hjá samkór seljenda/eigenda húnsæðilána, ekki síst með sinni endemis heimasmíðuðu sérviskuhagfræði að stofni til ættuð úr ráðstjórnarríkjum sovétríkjanna sálugu, kirjar þá versið sitt upp úr heilögu ljóðabókinni og gerir að gamni sínu á kostnað þeirra sem eiga um sárt að binda – segja vesalinga og aumingja, þau kunni ekki á kerfið, o.fl. svo vitnað sé stutt í rætt og ritað.

Framkvæmdavaldið ætlar sér sem sagt augljóslega að viðhalda skammlaust ósanngirni ójöfnuði, óréttlæti og óþolandi misrétti í gráðugu kunningjahagkerfinu, þegar allt er talið.

Þessu endemis kunningjahagkerfi þar sem helstu forkólfar virðast enn sjá svo lítið og mest ekkert athugavert við óeðlilegar forsendur og óeðlileg markmið.

Skar

Um stjórnlagaþing

Höfundur: Einar Þorbergsson -
Flokkur: Samfélagið, Stjórnmál, stjórnsýsla, Viðskipti  

Nauðsynlegt er að takmarka aðkomu alþingismanna að væntanlegri stjórnarskrá. Þeir eiga að hafa sama rétt og hinn almenni borgari  þ.e. að greiða atkvæði um stjórnarskrána í sérstakri þjóðaratkvæðisgreiðslu, en ekki einhverju sem hengt er við þingkosningar.

Hin nýja stjórnarskrá þarf að fela í sér að menn sitji ekki bæði að löggjafavaldinu og framkvæmdavaldinu (og ég tala nú ekki um dómsvaldinu). Í raun þarf ekki að hafa ráðherra heldur ósköp venjulega embættismenn, sem skipt er um þegar breytingar verða á alþingi. Hægt er að hafa nefnd (sem hvort sem er er til staðar, sbr. uitanríkismálanefnd og fl.) og að embættismaðurinn (mennirnir) mæti þar á hvern fund.

Það þarf að fækka alþingismönnum niður í 41 og til þess að lög verði samþykkt þurfa 21 þingmenn að greiða atkvæði með lögunum (ekki einfaldur meirihluti).

Nauðsynlegt er að skapa aðhald á alþingismenn og ég álít að best sé að láta auð atkvæði og þá sem heima sitja skila auðu þingsæti. (sparnaður á tíma og fé sem ekki veitir af). Ef þetta hefði verið við lýði þegar kosið var til alþingis síðast þá væru núna 11-12 auð þingsæti í sölum alþingis og mánaðarlegur sparnaður 6-8 miljónir.

Nú kann svo að fara að ekki nái 21 þingmaður kjöri (þannig að auð sæti séu fleiri en þingmenn, eða að ekki sé hægt að mynda meirihluta) þá ber að kjósa upp á nýtt innan 18 mánaða og á meðan fara stóru málin í þjóðaratkvæði. Þetta skapar aðhald því þá verða þingmenn að leggja sig fram alt kjörtímabilið en ekki bara á fjögurra ára fresti.

Ég vil taka það fram að alþingi rita ég með litlum staf sem undirstrikar takmarkalausa vanvirðingu mína á þessari stofnun og starfsmönnum hennar, sem hafa algjörlega brugðist trausti umbjóðenda sinna.

Víkingar og skáld: eitt fyrir öll og allt fyrir skó og blóm?

Höfundur: Jónas Gunnar Einarsson -
Flokkur: Samfélagið, Stjórnmál, stjórnsýsla  

Metsölubók rannsóknarnefndar alþingis í níu bindum er sennilega langmest og best vís­inda­legt grundvallarrit um íslenskt samfélag síðan Íslands lúx og lexicon kom út í tólf bindum á árunum 1838 til 1852 – afrakstur umfangsmikils vísindaleiðangurs frá Frakk­landi sem hingað kom til landsins árið 1836 til vísindalegrar heildarúttektar á Íslandi og íslenskri þjóð, undir styrkri forystu herra Páls Gaimard.

Jónas Hallgrímsson orti lofkvæði í sex erindum daginn fyrir veislu Íslendinga í janúar 1838 í okkar fornu og fögru höfuðborg Kaupmannahöfn, til heiðurs bók og herra Páli, og flutti í veislunni listaskáldið góða, frægastur fyrri hluti fimmta erind­is, sem hljóðar svo:

Vísindin efla alla dáð

orkuna styrkja, viljann hvessa,

vonina glæða, hugann hressa,

farsældum vefja láð og lýð;

Um metsölubók fer eins og aðra bók: ef ekki lesin er verkið mest ónýtt, dæmt gleyms­ku, engu til gagns né gleði.

Eftirmálar hruns og bókar eru nú í hraðritun þjóðmálaumræðunnar þar sem tek­ist er á um stefnu og leið­ir og lexíurnar mörgu þungu og um margt ítarlegu sem gefa svo mörg og ærin til­efni til rannsókna, endurmats, leiðréttinga og breytinga, sem allir sjá að verð­ur að fram­kvæma vel svo vefji þjóð úr öllu saman nýtt Ísland farsældum láð og lýð, eins og segir skáld­ið og náttúrufræðingurinn J. Hallgrímsson.

Alþingi og sannleiksnefndin eiga þúsund þakkir skyldar. En ekki má þó gleyma því nú eftir reikningsskil né síðar í umræðunni að spyrja um og spyrja eftir því sem hefði átt að standa í bókinni, ekki síður en að spyrja um og spyrja eftir því sem stendur í bókinni; hvort tveggja er grundvallaratriði góðrar reikn­ings­skila­venju góðri þjóðmálaumræðu, eins og auðvelt er að sann­reyna hjá skárri þjóðum en við erum núna.

Tvennt er best við fyrstu sýn: fagleg rannsókn, úrvinnsla og miðlun og einstaklega fjölbreytt og stórmerkileg dæmaflóra um heimsku, tröllheimsku og bjálfa­skap alls konar fólks.

Þetta fólk margt ef ekki flest á of­ur­launum í æðstu ábyrgðarstörfum sór allt af sér ábyrgð – öll með tölu – eitthundrað fimmtíu og einn maður; ekkert þeirra gekkst við ábyrgð, sagði for­mað­ur nefndarinnar í sjónvarpinu. Þá hló land og þjóð og tröllin í fjöllunum. Síðan gengur á með óstöðvandi eldgosum.

Gott bréf er gott bréf.

Ég fékk bréf – vopnaskaki sleif og pott, góðvild og hjálpsemi; viðskiptaáætlun Íslands end.-urlausn endurreisn. Um það má lesa í stuttri bók, samnefnd þessu skrifelsi.

Metsölubókin stað­­festir það bréf og fleiri bréf. Staðfestir vanhæfni – snælduvitlaus græðgi í fé og vald, svik og bresti vits, frekjuhátt, refshátt, flumbrugang, aula- og fá­vita­hátt. Staðfestir óskap­lega sögu hryll­ings- og hryggð­­­armynd af stjórn­mál­unum, stjórn­sýslunni, bankakerfi, hluta viðskipta­lífs (stórfyrirtækin), lífeyrissjóðum, hags­mun­a­sam­­­tök­­­um, aðkeyptri sér­fræði­þekk­ingu og þjónustu, fjölmiðlunum, endalausu og vítaverðu sam­­krulli sam­trygg­­ing­­ar og með­virkni fólks, sem þó veit mætavel fyrir mörgum árum síðan er meir en mynd og grunur.

Eftir hagfræðingnum, útvarpsmanni í frístundum: Af hverju sagði enginn neitt?

Með öðrum þjóðum – þessum sem við í stundarbrjáli vildum helst ekkert þekkja lengur né bera okk­ur lengur sam­an við vegna langvinns efristéttarkasts mikilmennskubrjálæðis sem er æva­forn kvilli hérna hjá okk­ur í tilfinningaflóru minni­máttar­kennd – væri örugglega búið að leka og leka og leka fyrir löngu síðan viðeigandi upplýsingum og birta í okkar þágu kjós­­endanna þjóðarhag þjóð­­arheill, ef marka má er­lendu pressuna stór­fenglegu um skil­virkni og eftirfylgni sem ekki leyfir neitt múður, síst ef í harðbakkann slær.

Heiðarlegt og ítarlegt uppgjör og reikningsskil með eftirmálum lexía og lærdóms er senni­lega skást möguleg aðferðafræði til þess að bjarga framtíð sam­félags sem ratað hefur í þær ógöngur að glata sínu efnahagslega sjálfstæði.

Óreiðumenn og svikarar, með dyggri aðstoð vítaverðs ábyrgðarleysis stjórnenda, embætt­ismanna, sérfræðinga og kjörinna fulltrúa, gerðu þjóðina að þurfaling og betl­­ara – sem í engu dylst öllum íbúum plánetunnar.

Öll heimsins uppgjör og reikningsskil, lexíur og lærdómur, endurheimta aldrei glatað frelsi sem í þessu felst né þau glötuðu tæki­færi eða þau miklu verðmæti sem hefðu orðið til ef við hefð­um ekki ratað í þær ógöngur.

Eftirmálar hruns og reikningsskila þurfa ekki síður að snúast um það hver vill og getur leið­ rétt lagfært og bætt þennan fórnarkostnað, alveg eins og beinan kostn­að og annan kostnað af margvíslegum toga.

Eftir Íslandssögu vita flestir að þetta er ekki í fyrsta skiptið sem þjóðin stendur í svona hús­verkum með góðri tiltekt sem segja má að séu efnahagsleg og félagsleg aldahvörf.

Við stöndum í því með góðvild og hjálpsemi fólksins af ýmsu þjóðerni að bjarga því sem bjarg­­að verður, leiðrétta og breyta því sem þarf.

Erum við ein þjóð í einu landi? Hillir uppi nýtt Ísland? Höfum við allt sem þarf? Útkoma og árangur liðs ræðst eins og allir vita af svörum við svona spurningum.

Spurt er: Verður ekki Gunni minn, heldur skárra hérna hjá okkur frameftir en úteftir?

Svar: Meirihluti landsmanna hefur í hundrað ár heldur kos­ið úteftir en fram­eftir – eins og t.d. er hægt að sjá í Skagafirði ef horft er út á Sauðárkrók.

Ef hugsað er um pólitíska stefnumótun þjóðarinnar til lengri tíma horft, stöndum við ekki síst á svip­uðum kross­­götum: Stefnum við á þéttbýlið eða dreifbýlið? Og verðum við með allt í farteskinu sem hvorum þessara kosta fylgir? Um þetta ekki síst snúast já/nei kosningar um samning Íslands um fulla aðild að Evrópusamráði og sambandi sjálfstæðra lýðræðisþjóða.

Hvor leiðin sem valin verður mun hafa umtalsverð víðtæk og varanleg áhrif.

Samráð samstarf sátt og samstaða.

Þetta er sennilega pólitíska arfleifð þeirra pólitísku forystumanna sem þjóðin hefur einna best treyst og virt á vegferð sinni: fólkið sem eflir sátt á leið götu fram eftir veg.

Æðstu leikreglur lýðræðisins taka mið af þessu: almenn sátt um samráð og samstarf á rök­stólum án óhæfilegrar með­virkni né sundr­­ungar.

Kannski er óþarfi að segja svo augljósa hluti upphátt – en ekki þarf  mikla gönguferð um ódá­ins­­lönd þjóðmálaumræðunnar til þess að sannfærast um hve þjóðin er orðin teymi – öll verk og verk­efni teymisvinna – liðsvinna. Og ekkert teymi starfar vel án markmiðs.

Svo hvaða markmið skyldi þá langbest að setja eilífu samráði samstarfi okkar allra lands­manna í Val­höll nútíma hérlendis og annars staðar?

Um þetta markmið/æðri tilgang lék enginn vafi á í hug og hjarta landsmanna þegar þau setja grundvöll búi og byggð þegar hillir undir lok sjálfstæðisbaráttu okkar fyrri.

Þá er snúið til bogastrengs uppúr okkar fornu sögum – annar fóturinn undir okkur svo í engu hallist: snúinn strengurinn úr lífshugsjónum félaganna séra Matta og séra Tuma sem birt­ast í þeim báðum saman: séra Matthíasi Jochumsyni (þjóðskáld og höfundur okkar góða þjóð­söngs við gott há­tíðlegt lag) og séra Tómasi Sæmundsyni (fram­kvæmda­stjóri elsku fjöln­is­manna fyrri: Brynki Brynmeier (Brynjólfur Pétursson), hár lotinn nefljótur og veiklu­leg­ur; Stockhonsky og Skruddium (Konráð Gíslason), smásmugu­legur langrækinn óborg­an­leg­ur hú­moristi; Jonni Halls? (Jónas Hallgrímsson), lítill feitlaginn heldur drykk­felldur skap­mað­ur per­són­u­töfra, þjóðsögu mannamóti dagbók og vegabók).

Lífshugsjónir séra Matta og séra Tuma sem birtast í þeim báðum saman koma saman eitt gott grund­vallarvið­horf/gildismat/verðmætamat: birtast í smá­blóminu með titrandi tár sem engu má gleyma húsi sínu landi sínu þjóð sinni fyrsta heimili og fjölskyldu né held­ur engu gleyma hugsjóna velferð farsæld lands og þjóðar né hvers vegna þetta smáblóm lifir yfirleitt frjálst göfugt sjál­fu sér af sjálfu sér eftir útlendum snill­ing­um og göfugu fólki sem sá svo vel með því auganu sem aldrei sést.

Fjórar meginstoðir okkar litla lýðveldis, í eðlilegri valdaröð og virðingarröð, eru:

1. almann­a­hagur/heill – skv. stjórnarskránni og þingmannaeið

2. opin­ber umræða – skv. lýðræðisbrag lýðveldis

3.opinber þjónusta – sbr. forseti, þrískipt ríkisvald og sveitarstjórnir

4.við­skipta­líf – sbr. atvinnugreinar og hagsmunasamtök

Ef almannahag skyldi skipað til réttmæts öndvegis ofar sérhagsmunum í mark­aðshagkerfi með þeim hætti að njóti í raun og sann stöðu yfirmarkmiðs í öllum rekstri og útgerð, fer sennilega nær réttu lagi að segja góðan hálfan björn unninn, hvað varðar t.d. rekstrar­siðferði; sérfræðiaðstoð sem beinist gegn góðri stjórnunarvenju; þrátefli réttra ákvörðunar­að­ila máls; eðlilega rökræðu; eðlilega markvissa hæfilega ítarlega skráningu og skjölun gagna um forsendur, fram­­gang og niður­stöður máls og málefna.

Almannahagur telst ill­mælanlegt mark­mið eftir góðri rekstrarfræði en ekki útilokað að verði aftur samgróið þjóð og þjóðlífi eins og var einu sinni. Hurð sem lokast er víst alltaf hægt að opna aftur er mér sagt.

Við erum skrýtin þjóð eins og margar þjóðir eru – oft lítt eða ekki hnikað eins og rollunni án þeirrar stemm­ingar sem mest er laus við reglu og sið, hroka og mærð, eins og öll fé­lags­mót­un þarf að vera ef á annað borð reynd á Íslending.

Stemming góðvildar og hjálp­semi á hinn bóginn rótgróin með okkur og engu í al­vöru snú­in þraut; ekki eins og þegar ætlar sér strax í gær og kemur sér ekki að því og gleymt ef ekkert fer að bíða né muna eftir að rukka og verður að vera kurteislega.

Og kannski má nefna aðra þraut – ein­kenn­i­­leg til­hneiging hvort sem er í vísindalegu verkefni eða stuttu spjalli yfir kaffi og kleinu – sem felst í því að fela aðeins eða meir, velja úr, skyggja svolítið, svíða, skemma, hanga á manninum þegar sólar mann upp úr skónum, gleyma bolt­anum (les: verkefninu); allt þetta sem ekki er verkefnið eða gott fyrir verkefnið; allt þetta sem er bara óþörf leiðindi dagsformi sem svo oft ræður úrslitum um alla útkomu, árangur, eins og allir vita auðvitað mæta vel.

Spurt er: Hvenær á að hætta þessu bulli og bretta upp ermarnar?

Svar: Bullið er þjóðmálaumræðan – fyrsta stig og þróun í ferli opinberrar ákvarð­ana­töku; bull minna bull ekkert bull bannað bull, bitamunur ekki fjár, eins og fólk á efri árum sagði fyrir hundrað árum.

Ferli opinberrar ákvarðanatöku ræður langmestu um alla sögu og þróun og framtíð þjóðar­, sem eftir okkar stjórn­skipan er einn hús­bóndi þjóðarbúsins; þjóðin hefur því þess vegna sjálf­krafa að ófrá­víkjan­legu yfir­mark­miði/efsta markmiði: al­mannahag almanna­heill.

Þjóðmálaumræðan er eftir þessu aðferðafræði þjóðarinnar­ til góðs og skilvirks samráðs og samstarfs í ferli opinberrar ákvarðanatöku um verk og verk­efni sem hafa að efsta markmiði almannahag almannaheill.

Ferli opinberrar ákvarðanatöku eftir metsölubókinni var mikið þetta ferli: Bull – ákvörð­un – að­gerð. Ferli sem verður að vera þetta ferli: Þekking – ákvörðun – aðgerð.

Eftir því sem næst verður komist er góð ákvarðanataka alltaf ferli sem nær undan­tekn­inga­laust krefst samráðs og sam­starfs, oft ólíkra aðila – ferli sem byggir á forsendum, t.d. um tíma og fjár­muni, skip­u­lag, mannskap og vinnulag og fleiri oft mælan­leg­um þátt­um sem hver um sig og allir saman hvíla á grunni og grund­velli annarra forsenda, eins og við­horf­um og gildis­mati, hæfileikum, eigin­leik­­um, þekkingu og lærdómi, þörfum og siðum og áhrifum, t.d. áhrifum laga og reglna ríkisvalds, umræðu og stemm­ingar, skráð óskráð mest ómæl­an­legir þættir sem mestu ráða um alla út­komu, árangur, áður en spyr um­hverfi, ekki síst hæfi­leikar og eig­inleikar eins og iðjusemi, hóf­semi og till­itsemi.

Góð opinber ákvarðanataka er eftir þessu stjórnlist orðs og æðis sem fyrst og síðast byggir á viðhorfum, gildismati, hæf­ileikum, eiginleikum, lærdómi; öllu þessu sem einhver bjó þjóð lít­­ið sætt orð og segir vit – þess vegna er æ vit auði betra – og þýðir æðra, sæfarar, kaup­menn, hand­verks­menn, ekkert síður en víkingar og skáld: brjóstvit, hyggju­vit, verkvit, bók­vit; enda aug­ljóst að án vits verða engar ermar brettar upp sæmilega vel.

Metsölubókin rennir ótal stoðum undir hve brýn þörf er á að beina stór­aukinni athygli að mótun og þróun góðrar framtíðarsýnar, trúverðugri stefnumótun með markmiðasetningu verka og verkefna, gæð­um sam­ráðs og sam­­starfs, ákvarðanatöku, verkstjórn og verk­efna­stýr­­ingu, svo fátt eitt sé nefnt.

Og skyldi spurt um æskilegt ferli opinberrar ákvarðanatöku til markvissrar hliðsjónar – þar með talin eðlileg rökræða þjóð­­mála­­um­ræða, er ekki úr vegi að nefna ágætt mikið notað ódýrt ferli og hljóðar svo: Almannahagur/heill – framtíðarsýn – stefnu­mótun – framkvæmd.

Metsölubókin er sem sagt þegar orðin góð biblía stjórnunarfræði og öðrum vísinda­grein­um sem fást við stjórn­vísindi og ekki síður góð biblía öllum rekstri og útgerð.

Þetta þýðir þó ekki sjálfkrafa að þekkingarleit og áfalla­hjálp í eftirmálum umræðu og rann­sókna, leiðréttinga, breytinga, skuli vera með nef sín opinber og síður ber ofan í hvers manns kopp eða öðru því prívat manns og annars sem engu kemur við án eðlilegs og rétts leyfis.

Enn síður merkir þetta allt saman að sjálfkrafa sé breytinga þörf, umbyltu, umturnun – þó góð og sígild rekstr­arregla öllu mannlífi sé auðvitað að skoða og endurmeta reglu­lega og reglubundið, eðlilega og skyn­samlega og til þess verks heppilegust hæfi­leg valddreifing rétt­ra ákvörð­­un­artaka að réttu hæfi sem eftir bókinni gæti sín á óhóf­legri með­virkni.

Dæmi: Njörður P Njarðvík og Þorsteinn Pálsson leggja til í Fréttablaðinu 27. apríl og í dag 1. maí 2010 að alþingi skipi stjórnlaganefnd eftir stíl sannleiksnefndar alþingis, sem starfi tólf til sextán mánuði og leggi fram tillögu fyrir þing og þjóð að nýrri stjórn­arskrá.

Snjöll hugmynd nema að einu leyti: Við þurfum ekki nýja stjórnarskrá – enda lengi legið fyrir helstu úrbætur sem þarf að gera, þ.e. almennt ákvæði um samráð og samstarf við aðrar þjóð­ir, sbr. stjórnarskrá Danmerkur vegna fullrar aðilar Dana að ESB; ákvæði um afdráttar­lausa sameign – þjóðareign – á náttúruauðlindum; ákvæði um þjóðar­atkvæði, til þess að auka beint milliliðalaust lýð­ræði og ná fram betri valddreifingu í ferli opinberrar ákvarðanatöku.

Stjórnarskrá er þjóðardjásn og sáttmáli, saga ljóð um æðstu leikreglur samfélags – og því skyn­­samlegt að gæta samhengis. Og ef þarf að endurbæta slík þjóð­ar­djásn á það að gerast með viðaukum svo í engu týnist allt sem fylgir – þar með talin öll umræða ritmál gögn um túlkun og fram­kvæmd á hverjum tíma. Þannig verður til samfelld þróun, heilsteypt saga.

Annað dæmi: Siðareglur eru mikilvægur hluti af góðri stjórnunarvenju – góð aðferð til félags­mót­­­unar þegar ekki er alvarlega við að fást t.d. einbeittan brotavilja eða staurblindu þrjósku, tröll­heimsku, bjálfaskap eða fá­vitahátt.

Sjálfsagt er að setja siðareglur opinberri um­ræðu með hliðsjón af almannahag með það eitt undirmarkmið að laða fram bestan keppnisleik eins og í öðrum íþróttum.

Eins er sjálfsagt að setja siðareglur allri opinberri þjónustu, ríkisvald­inu og sveitar­stjórnum, og forseta­embættinu.

Um forseta lýðveldisins gegnir svolítið öðru og mikilvægt að haldið sé til haga vegna þess til dæmis hve mikilvægt er að ekki sé það eitt né neitt í starfsramma þjóðhöfðingjans sjálfs sem með beinum hætti rýrir traust í samskiptum þjóðhöfðingjans við aðra þjóðhöfðingja – og þar með traust á Íslandi og okkur Ísl­end­ingum – í samskiptum fólks sem eftir feysknu siðs mærð víða þarf að flokkast eins þrepi stöðu virð­ingar með þjóð sinni svo geti spjallað saman.

Stutt almenn starfslýsing forseta um skyldur og réttindi er eftir þessu betri en siðareglur – þó ef til vill sé ekki úr vegi nú að gera tilraun með að slá þessu saman í samráði við Ólaf forseta og aðra sér­fróða um stjórnskipan og afburða stjórnarhætti þjóðhöfðingja lífs og lið­inna, inn­lendra og erlendra, það gæti orðið góð tiltekt.

Einn fyrir öll.

Forsetinn er kjörinn af þjóðinni beinni kosningu í samræmi við húsbóndavald þjóðarinnar og stendur því þjóðinni beint reikningsskil um allar athafnir, framkomu, bragarhátt, stíl.

Eflaust mætti virkja forsetann heldur betur en nú er gert með heldur skýrari starfsramma með eða án siðareglna sem forsetinn og alþingi vísi að svo búnu til þjóðarinnar um samþykki eða synjun.

Til dæmis mætti hnykkja svolítið á þjóðhöfðingjaskyldum for­seta í innlend­um og erl­end­um samskiptum, skyld­um for­seta í öndvegi ríkisráðs, forystu­skyld­um við stjórnar­myndun og skerpa á eft­ir­lits­hlutverki forseta, t.d. þannig að forsetinn riti þjóð sinni­ árlega hæfilega skýrslu um störf ríkisvaldsins, þar sem farið er yfir störf og árangur. Það gæti orðið gott bréf.

En langmikilvægast þjóð og lýðveldi þegar rætt er um forsetann í alvöru er þetta: að þegar í harð­bakk­ann slær í stjórnmálunum er hann/hún forsetinn vor eini sanni vin­ur, þjóðarinnar, trúr oss grand­var heið­urs­maður og helst yfir­burða­maður vits. Þannig er góður forseti, góður þjóð­höfð­ingi.

Óli forseti fór offari um sumt, um það verður tæpast deilt.

En þegar for­ystu­menn um langan aldur hérlendis vilja fara að svipta forsetann frávísunar­valdi um grund­vall­armál til rétts lögskipaðs umbjóðanda/húsbónda í lýðveldi – ef ekki slá emb­ættið af og ræna þar með frá þjóðinni okkar eina veraldlega lögskipaða vin, þá er þörf á að staldra við, rann­saka, endurmeta.

Og að því búnu brýnust þörf á að benda þessum forystumönnum á í góðu – og öðru eins stemmdu að end­ur­lesa góða bók og grundvallarrit um okkur hér – til dæmis Íslands­klukk­una Hall­dórs nób­el­skálds – og slær mest niður eins og eld­ingunni í hug og hjarta þegar spekingi Jóni úr Grind­a­­víkinni rata þar einna mest sorglegust átak­an­legust orð í veröldinni á munn, ein­stakl­ingi og sam­félagi, ef ég man rétt: Minn herra á aung­van vin.

P.s. Tíundi maí 1940 er flott dagsetning upphafi nútímans á Íslandi.

Eða er önnur betri?

Er sviksemi í fyrirtækjum?

Höfundur: Hulda Ragnheiður Árnadóttir - Msc. í alþjóðabankastarfsemi og fjármálum, framkvæmdastjóri www.ryni.is
Flokkur: Rekstur, stjórnsýsla, Viðskipti  

Það er þekkt sjónarmið að hneykslismálin komi alltaf upp hjá öðrum. Í íslensku viðskiptalífi var ekki mikið rætt um sviksemi í fyrirtækjum fyrr en eftir að fjármálakreppan hófst. Fyrirtæki gáfu forvarnarstarfi gegn sviksemi ekki nægan gaum á meðan allt lék í lyndi í viðskiptalífinu.

Öll fyrirtæki geta staðið frammi fyrir svikum á einhverjum tímapunkti. Þegar fjallað er um varnir gegn sviksemi er gjarnan talið að þrír þættir séu miklir áhrifavaldar í fyrirtækjum. Það er þrýstingur, réttlæting og tækifæri, gjarnan nefnt „sviksemisþríhyrningurinn“. Ef öll þessi atriði fara saman virðist sem veruleg hætta sé á sviksemi. Það sem er átt við með þrýstingi er þörf einstaklings fyrir aukið fjármagn. Það getur t.d. verið spilafíkn, áfengis- og vímuefnaneysla eða annar hvati sem krefst aukins fjármagns. Réttlæting er atriði sem starfsmaður notar sér í hag. Það getur t.d. átt við skort á eftirlitsþáttum, „enginn mun veita því athygli að ég fæ lánaða þessa peninga tímabundið… ég skila þeim aftur þegar betur stendur á….“. Síðast en ekki síst eru það tækifærin. Ef fyritækið skapar tækifæri fyrir starfsmanninn, þá er líklegt að hann nýti þau ef hann telur nær öruggt að hann komist upp með það. Tækifærin skapast m.a. með ófullnægjandi aðgreiningu starfa og lélegum verkferlum innan fyrirtækisins.

Það er ekki lengur spurning um hvort starfsmenn stundi sviksemi, heldur hversu umfangsmikil svikin eru. Huga þarf sérstaklega að vörnum gegn svikum ef koma á í veg fyrir að þau eigi sér stað. Þær stofnanir og fyrirtæki sem láta hjá líða að byggja upp innri varnir og eftirlit, ættu að búast við því að fyrr eða síðar muni þau standa frammi fyrir því að svik starfsmanna verði að raunveruleika. Afleiðingarnar geta verið rekstrarvandi og orðsporshnekkir eða jafnvel gjaldþrot.

Aðskilnaður starfa og dreifing ábyrgðar minnka möguleika á sviksemi. Við gerð verkferla og skipulags innan fyrirtækja er mikilvægt að aðskilnaður starfa við bókhald, uppgjör og tekjuskil sé tryggður. Einnig er aðskilnaður starfa með mikla villuhættu mikilvægur og ávallt þarf að tryggja að tveir eða fleiri starfsmenn komi að flóknum verkefnum til að draga úr áhættu fyrirtækisins. Auk siðareglna og aðgreiningar starfa eru vandaðir verkferlar og gott eftirlit lykilþættir til að draga úr líkum á sviksemi.

Val stjórnenda um aðferðafræði

Í ljósi þess sem framan greinir, eru tvær leiðir til að nálgast sviksemi frá sjónarhóli fyrirtækja. Sviksemi verður ekki flúin með því að veita henni ekki athygli. Takast þarf á við sviksemi með einhverjum hætti og því skynsamlegast að byrja á grunninum, sem eru siðareglur og verkferlar. Síðan þarf að tryggja að eftirlit í fyrirtækjum og stofnunum sé með þeim hætti að starfsmenn geri ekki ráð fyrir að komast upp með sviksemi í þeim.

Fyrsta skref í vörnum gegn sviksemi er að útrýma a.m.k. einu atriði af þremur í sviksemisþríhyrningnum sem nefndur var í upphafi greinarinnar. Þó að þrýstingur og réttlæting sé fyrir hendi gerist lítið ef tækifærin eru ekki til staðar. Ef þrýstingur og tækifæri eru fyrir hendi, dregur vissan um reglulegt eftirlit verulega úr kjarki starfsmanna til að fara á svig við siðareglur fyrirtækisins. Ábyrgðin er hjá stjórnum fyrirtækja og stofnana, þær þurfa að móta stefnuna um hvaða kröfur eru gerðar til stjórnenda og starfsmanna.

Þegar starfsmenn eiga von á innri endurskoðun hvenær sem er, eru þeir ólíklegri til að leggja í að gera hluti sem stangast á við reglur fyrirtækisins. Ef eftirlit er virkt og starfsmenn sýna frumkvæði er líklegra að svik uppgötvist snemma, sem dregur úr áhrifum svika og afleiðingum á fyrirtækið. Innri endurskoðun óháðra aðila er því mikilvæg í aðgerðum gegn sviksemi.

Hvað hindrar gagnsæi?

Höfundur: Haukur Arnþórsson
Flokkur: stjórnsýsla   Efnisorð: gagnsæi, opinber störf, stjórnsýsla, traust

Þegar rætt er um að opinber starfsemi þurfi að vera gagnsæ (e. transparent) eða gagnsærri en nú er, þá er átt við að störf og starfsafurðir, mál og málsferli, eigi að birta með aðferðum upplýsingatækni. Það er í sjálfu sér hægt að opna stjórnsýslu með verulega aukinni útgáfu blaða og bæklinga og annars útgáfuefnis, það má líka hugsa sér að ríkissjónvarpið sé vettvangur aukins gagnsæis, en hagkvæmast er að nota upplýsingatæknina. Ef hún er notuð er stutt við formbreytingu opinberra gagna yfir á stafrænt form og meðal annars það að frumrit opinberra gagna verði rafrænt, sem auðveldar leit í þeim í framtíðinni.

Gagnsæi opinberra starfa er einkum talið bera með sér aukið traust almennings á stjórnmálum og stjórnsýslu og draga úr hættunni á spillingu. Við þær aðstæður sem ríkja hér á landi virðist gagnsæi ákveðið lausnarorð og maður spyr sig: Af hverju tekur ríkisvaldið ekki upp gagnsæi í vinnubrögðum?

Tvennt virðist þurfa til: ákveðna innri gerð í upplýsingatæknimálum og breytingu á starfshefðum opinberra starfsmanna.

Útgáfuform opinberra upplýsinga með upplýsingatækni

Upplýsingagjöf ríkisvalds á Vesturlöndum hefur á síðasta áratug tekið á sig fast form sem er tvenns konar: annars vegar upplýsingagjöf einstakra stofnana og sveitarfélaga eins og við þekkjum hér á landi og hins vegar samræmd upplýsingagjöf um nokkurs konar þjóðargátt. Á Íslandi heitir hún www.island.is.

Á bak við þjóðargáttir standa ríkisgagnagrunnar þar sem útgáfuefni einstakra stofnana og sveitarfélaga er samræmt bæði að formi og innihaldi og meðal annars gefin efnisorð (t.d. samræmd efnisorð ESB) og leitarorð. Það er allur gangur á því hvernig skipulag þessara ríkisgagnagrunna er, en yfirleitt eru þeir undir stjórn ráðuneyta og bundnir við málefni ráðuneytis, þ.e. málefnabundnir gagnagrunnar.

Mikilvægi þessa skipulags felst í því að samþættir gagnagrunnar veita aukið gagnsæi. Þar er hægt að skoða feril máls sem fer milli stjórnvalda, skyld málefni og þar geta einstaklingar séð málefni sem þá varða og eru hjá fleiri en einu stjórnvaldi. Þetta skipulag er helsta formið sem notað er í okkar heimshluta til að veita almenningi innsýn í opinber mál.

Hér á landi vantar þessa grunna að mestu leyti, segja má að notendur www.island.is grípi í tómt í ákveðnum skilningi. Þannig er aukið gagnsæi í opinberum störfum ekki mögulegt um sinn á Íslandi af tæknilegum orsökum, þótt eitthvað sé ef til vill hægt að auka gagnsæið á vefum einstakra stofnana og sveitarfélaga.

Mikið hefur verið rætt og ritað síðustu 10 árin um samþætta gagnagrunna og eru þeir nú óumdeildir. Á síðustu 5 árum hafa flest eða öll ríki Vesturlanda byggt upp svona gagnagrunna, nema Ísland. Sú staðreynd hefur smám saman orsakað það að Ísland er nú í einu af neðstu sætum Evrópuríkja á alþjóðlegum mælikvörðum Sameinuðu þjóðanna um þróunarstig rafrænnar stjórnsýslu.

Hér á landi snérist umræðan um gagnagrunna á heilbrigðissviði einmitt um þessa uppbyggingu opinberra gagna. Henni var ekki fyrr lokið hér með fullnaðarsigri þeirra lækna sem vildu ekki samræmda gagnagrunna, en heimurinn komst að andstæðri niðurstöðu á forsendum gagnsæis.

Íslenska ríkið þjófstartaði raunar í samræmingunni með því að hafa alla vefi ráðuneyta eins. Það er að jafnaði ekki gert í öðrum ríkjum. Jafnframt reyndi ríkið að samræma efnisorð og fleira fyrir vefi Stjórnarráðsins. Í rauninni voru það slæm mistök að binda vefi ráðuneyti við ákveðið útlit og ákveðið kerfi, því áhugasamir ráðherrar hafa af þeim sökum ekki skilið eftir sig þróaða og góða ráðuneytisvefi, eins og gerist í nágrannaríkjunum. Bara þetta eitt og út af fyrir sig veldur því að Ísland mælist neðarlega í alþjóðlegum mælingum á rafrænni stjórnsýslu, því vefir ráðuneytanna eru komnir til ára sinna.

Ástæðan fyrir þessari röð mistaka; að umræðan um gagnagrunna á heilbrigðissviði endaði í blindgötu, að vefir ráðuneytanna voru samræmdir og að ekki voru myndaðir málefnabundnir ríkisgagnagrunnar undir stjórn ráðuneytanna, var að nokkru leyti sú, að Ísland var á undan öðrum ríkjum við hagnýtingu tölvutækni í opinbera geiranum. Við höfðum því ekki leiðsögn annarra ríkja.

Þessi mistök hafa ekki verið leiðrétt. Það er mjög hættulegt, því þróun upplýsingatækninnar er hröð og munurinn í rafrænni þjónustu íslenska ríkisins og nágrannalandanna getur orðið mikill á fáeinum árum. Það þarf ekki að búa til nýtt SKÝRR eða Reiknistofu bankanna, slíkar stórar stofnanir með forstjórum og annarri yfirbyggingu þarf ekki til þessa verks. Það þarf ekki heldur stór útboð eða mikla einkavæðingu. Það þarf hins vegar að koma upp 20 manna stofnun sem verður málefnabundnir gagnagrunnar ríkisins, hún þjóni öllum ráðuneytunum og er fjöldi starfsmanna miðaður við að skrifstofa Alþingis hefur 2 menn við umsjón og uppbyggingu gagnagrunna sinna.

Samþættir og samræmdir málefnabundnir gagnagrunnar er sá tæknilegi strúktúr sem ríkið þarf að koma á ef það vill auka gagnsæi opinberra starfa. Hann er sameiginlegur öllum ríkjum heimsins og sú leið sem farin er til þess að auka hagkvæmni með upplýsingatækni. Einkum og sér í lagi styður þessi strúktúr þó við og styrkir lýðræðisleg gildi.

Breytingar á starfshefðum opinberra starfsmanna.

Það gæti einnig þurft viðhorfsbreytingu hjá opinberum starfsmönnum, nýja afstöðu til þess hvernig þeir vinna og skrá störf sín í upplýsingakerfi.

Þótt löggjafavaldið hafi fyrir hálfum öðrum áratug opnað alla starfsemi sína út á vefinn þá hefur framkvæmdavaldið farið sér hægt og ekki sýnt þess merki að það ætli að breyta starfshefðum sínum. Margar opinberar skrár hafa þannig verið einkavæddar og samið um aðgang valinna opinberra starfsmanna að þeim. Í sumum tilvikum er almenningi ætlað að kaupa aðgang að opinberum gögnum, en stundum eru skrárnar einfaldlega lokaðar.

Oft er sagt að opinberir starfsmenn framkvæmdavaldsins viti ekki í umboði hvers þeir vinna, þeir líti á málefnalega gagnrýni sem persónulega árás á sig og að þeir treysti sér ekki til þess að gagnsæi ríki um störf þeirra gagnvart almenningi. Þótt ekkert af þessu sé satt, þá ríkir ákveðin tortryggni í garð starfshefða opinberra starfsmanna hjá framkvæmdavaldinu hjá netverjum og öðrum sem vilja blanda sér í þjóðmál.

Ef það er rétt að ríkisstjórnin glími við embættismannakerfi sem er á einhvern hátt staðnað og vilji ekki opna starfsemi sína og jafnvel þannig að ákveðin valdatogstreita sé milli ríkisstjórnar og embættismanna, þá þarf hún að grípa til meðala sem eiga við.

Helsta dæmi íslenskrar stjórnsýslu um breytingu af þessu tagi í starfsmannamálum er hjá skrifstofu Alþingis fyrir um 20 árum. Þá var metnaðarfull forsætisnefnd yfir þinginu og hún gerði breytingar sem bæði voru tæknilegar (vefur Alþingis er árangur þeirra) og í málefnum starfsmanna. Störf ómenntaðs fólks (hagyrðingar og húsverðirnir voru einkenni Alþingis á þessum tíma) sem fór á eftirlaun, voru endurnýjuð með háskólamenntuðu fólki og skipulagsbreytingar voru gerðar sem kölluðu ungt og vel menntað fólk til ábyrgðar. Þessar breytingar á skrifstofu Alþingis unnu saman. Nýjar skipulagseiningar og nýtt og vel menntað starfsfólk tók því vel að skrá í gagnagrunna öll störf sín og gerði Alþingi mögulegt að starfa fyrir opnum tjöldum vefsins.

Ekki er ósennilegt að ríkisstjórnin þurfi að gera eitthvað svipað ef hún ætlar að auka gagnsæi opinberra starfa verulega. Það sem helst virðist blasa við fyrir þrjú næstu ár, sem eru niðurskurðarár og munu meðal annars einkennast af stöðnun í mannaráðningum, er að virkja 95 ára regluna þannig að eldra starfsfólk fari fyrr á eftirlaun en ætlað var og að heimila niðurfærslu millistjórnenda og stjórnenda í sérfræðingsstörf. Þessar tvær breytingar gætu þýtt að ríkisstjórnin gæti endurnýjað hluta af millistjórnendum og stjórnendum hjá ríkinu og ef til vill einhverja sérfræðinga.

Með fyrirætlunum af þessu tagi myndi ríkisstjórnin styrkja stöðu sína í yfirstandandi togstreitu við embættismannavaldið – og styrkja jafnframt þá miklu breytingu sem gagnsæi opinberra starfa er.

Lokaorð

Gagngæi opinberra starfa er ekki líklegt til þess að komast á eins og er á Íslandi. Helstu forsendur þess eru ekki til staðar, hvorki tæknilega eða í starfshefðum framkvæmdavaldsins.

Ef ríkisstjórnin ætlar sér að efla gagnsæi þá á hún nokkurt starf fyrir höndum. Hún getur mætt mótstöðu embættismannakerfisins, en ef hún sýnir styrk og viljafestu gæti henni tekist vel til – og fátt er skemmtilegra en að vinna við aðstæður breytingastjórnunar þegar þær takast vel og sú staðreynd gæti unnið með ríkisstjórninni. Þannig gæti hún fengið með sér framfarasinnaðasta hluta embættismannanna og einangrað þá sem vilja halda í eldri vinnubrögð.

Gagnsæi er ein af þeim erfiðu áskorunum sem ríkisstjórnin stendur frammi fyrir og verður gaman að sjá hvernig henni tekst til við hana.

Höfundur er stjórnsýslufræðingur og var yfirmaður upplýsinga- og tæknimála á skrifstofu Alþingis á árunum 1989-2004. Þessi skrif byggja á grein sem  birtist í Morgunblaðinu 24. sept. 2009. Áskrifendur að blaðinu geta lesið þá útgáfu greinarinnar hér.