Þínar fréttir, þín skoðun

Stjórnlagaþing og ákvörðun Hæstaréttar

Höfundur: Dr. Vilborg Auður Ísleifsdóttir - Sagnfræðingur
Flokkur: Aðsendar greinar, Lögfræði, stjórnlagaþing, stjórnsýsla  

Tilefni þessara skrifa minnna er þátturinn Silfur Egils þann 30. jan. síðastliðinn.

Eins og svo margir Íslendingar er ég afar toginleit yfir dapurlegum afdrifum kosninganna til Stjórnlagaþingsins. Þrátt fyrir að svo margir hafi lagt hönd á plóginn við undibúning til kosningar þings þessa og 36% kosningabærra manna létu ekki sitt eftir liggja og fóru á kjörstað – sumir um langan veg – samt fór sem fór. Undirrituð, sem býr í Þýskalandi, tók sér far í rauðabýtið ásamt bónda sínum með lest frá Frankfurt til Berlínar og var kominn til höfuðstaðarins laust eftir hádegi. Þá var eftir að finna sendiráðið, sem ekki er í 101 Berlín. Það lukkaðist ekki, þannig að framkvæmd minnar borgaralegu skyldu varð að bíða næsta dags. Það var svo sem allt í lagi, því eins og Hinrik IV. sagði: Berlín er alltént einnar messu virði – eða var það París? Næsta dag mætti ég snemma í sendiráðinu, fékk vingjarnlegar móttökur og kjörseðil í hendurnar. Síðan var mér vísað inn lítið herbergi, þar sem var borð og 8 stólar. Ég var ein í þessari vistarveru og kaus samkvæmt bestu samvisku með heill lands og þjóðar að leiðarljósi. Síðan braut ég kjörseðilinn saman og stakk honum í umslag, sem ég varð sjálf að koma í póst. Veit ég ekki annað en að hann hafi borist til kjörstjórnar. Ritari embættisins kvaddi mit með virtum og leysti mig úr með kexköku. Get ég borið vitni um það að framkvæmd kosninganna við sendiráðið í Berlín var samkvæmt lögum og með mesta skikki. Það væri helst kexkakan, sem Hæstiréttur gæti fett fingur út í. En vitni eru að því að ég var búin að líma saman umslagið áður en ég át hana fram á gangi.

Auðvitað var mér þessi ferð mín á kjörstað í Berlín all kostnaðarsöm, jafnvel þótt hótelið hafi verið í ódýrara kanntinum. En samviska mín var hrein – ég hafði sinnt fyrirhafnarsamri skyldu minni sem íslenskur ríkisborgari.

Það voru fleiri en ég, sem sýndu ýtrustu samviskusemi í þessum stjórnlagaþingskosningum. Frænka mín, Helga, kona hátt á níræðisaldri fór í Laugardalshöllina þrátt fyrir bágborna heilsu, til þess að gegna þessari borgaralegu frumskyldu sinni.

Svona til að létta lesendum lundina skal ég segja frá því að við kosningaferðalangar fórum um kvöldið út að borða ásamt vinum okkar á gallerí – knæpu nálægt Alexanderplatz, sem argentínskur myndlistarmaður rekur. Drengur þessi hefur óslökkvandi áhuga fyrir norrænni goðafræði og Eddukvæðum og ræddi þau efni af mikilli þekkingu, sem hann hafði frá skáldinu Borges. Myndir hans af norrænum goðmögnum voru náttúrlega suðrænni og blóðheitari en við eigum að venjast enda eðlilegt. Þessi myndlistarmaður ætti svo sannarlega erindi á listahátið. En þetta er nú allt önnur saga – skondin Berlínarsaga.

Svo vaknaði ég upp við vondan draum – Hæstiréttur búinn að ógilda alla fyrirhöfnina og fjárútlátin og útlit fyrir enn meiri fjárútlát, því nú verður – samkvæmt ströngustu reglum – að endurtaka kosninguna – og það verður dýrt fyrir gjaldþrota þjóðarbúið. Ég vil ekki kvarta, því fjárhagur minn er líklega betri en íslenska ríkisins, en hitt er verra að heilsu frú Helgu hrakar fremur en hitt.

Það var þetta með kjörklefana, með kassana, með kjörseðlanna, sem ekki mátti brjóta saman, þannig að hægt var að kíkja. Það er löng hefð fyrir því á Íslandi að ónýta mál með því að halda formgöllum til streitu. Ég þekki mörg krassandi dæmi þess t.d. frá 16. öld. Ég held að röksemdir Ástráðs Haraldssonar séu réttar. Þessi formgallar breyta engu um niðurstöðu kosninganna. Jafnvel lærðustu hæstaréttardómarar geta – þegar þeim hentar – verið með orðhengilshátt og gert sér mat úr tittlingaskít. Það hefði verið mikli verri ljóður á framkvæmd kosninganna, ef fjöldi manns hefði orðið frá að hverfa við lokun kjörstaða. Í bók sinni “Um anda laganna”, sem birtist á prenti árið 1748 hugleiðir Fransmaðurinn Charles de Montesquieu samfélagsleg samhengi, lagaramma og anda þeirra laga, sem ríkjum er stjórnað eftir. Þá gerir hann lagatúlkun að umræðuefni, túlkun í anda laganna og heilbrigðrar skynsemi. Bók þessi hefur gert mikið gagn á Vesturlöndum og umþenkingar hans um skiptingu valdsins hafa átt mikinn þátt í að móta stjórnskipun nútímaríkja. Það væri kannski ráð að hæstaréttardómararnir okkar læsu þessa bók. Lífið er skóli og það er enginn skömm að lesa upp og læra betur.

Og þá er ég komin að málefnum Hæstaréttar. Eins og allir Íslendingar, sem komnir eru til vits og ára, hef ég séð, skynjað og skilið að skipun hæstaréttardómara hefur ekki farið fram samkvæmt jafnræðisreglu eða hlutlægu mati á hæfni og menntun umsækjenda. Það er auðvitað úr vöndu að ráð, þegar margir hæfir umsækjendur sækja um slík embætti. Í slíkum málum hefur jafnan ráðið úrslitum flokkstengsl og fjölskyldutengsl. Ráðherra hefur skipunarvald. Þessu verður að breyta. Þegar margir hæfir umsækjendur sækja um, ber að skera úr með hlutkesti. Sú aðferð var viðhöfð í Grikklandi hinu forna, vöggu hins margumtalaða lýðræðis, sem er til lofsamlegrar umræðu á hátíðisdögum. Gafst hún oft mæta vel. Ég ætla hins vegar ekki að ráða fram úr málefnum ættgöfugra meðaljóna, sem þurfa framfærslu, sem hæfir stétt þeirra og stöðu.

Þorgerður Katrín varaði við að tala Hæstarétt niður, þar sem hann er einnn af hyrningarsteinum stjórnkerfisins. Þetta er vissulega rétt. En þeir tímar geta komið að máttarstólpum samfélagsins verða á mistök og virðing fyrir þeim hrörnar. Alþingi má búa við myndugleikahrörnun, forsetaembættið hefur mátt sæta myndugleikahrörnun og nú er röðin komin að Hæstarétti. Lögreglan nýtur virðingar – Guði sé lof. En þetta er ekki gott, og úr þessu verður m.a. bætt með því að semja stjórnarskrá að bestu manna yfirsýn, sem endurspeglar vilja þessarar þjóðar og anda laganna, sem landið skal byggja á. Við megum ekki glata þolinmæðinni gagnvart því verkefni.