Þínar fréttir, þín skoðun

Afleit stærðfræði

Höfundur: Vilborg Auður Ísleifsdóttir - doktor í sagnfræði
Flokkur: Saga, Stjórnmál, Uncategorized  

Fyrir nokkrum dögum birtist prófessor Hannes Hólmsteinn Gissurarson á skjánum í Kastljósi, bústinn og glaðbeittur. Hann var að kynna bók sína um hin nánu tengsl íslenskra sósíalista við Moskvu og honum var tíðrætt um Rússagullið, sem hann kvað hafa fjármagnað verkfall Dagsbrúnar í desember 1952. Prófessorinn bar saman mannvonsku nasista og kommúnista og sagði kommúnista hafa myrt 100 milljónir manna meðan nasistar hefðu einungis myrt 20 milljónir – hinir síðarnefndu þar með verið öllu skárri.

Þúsund ára ríki nasista stóð í 12. Á þessum tíma hrundu þeir af stað síðari heimstyrjöldinni. Í Þýskalandi hafa menn það fyrir satt að sú styrjöld hafi tortímt 50 milljónum manna, þótt sú talning geti aldrei orðið nákvæm. Miklu veldur sá er upphafinu veldur. Hvað hefði orðið, ef þetta ríki hefði staðið í 70 ár eins og Sovétríkin? Það hefði varla nokkur maður verið uppistandandi í Evrópu! Hérna gleymir prófessorinn tímafaktornum – hefði kannski átt að vanda sig betur.

Annars er lítið vit í þessum samanburði – „hann haltrar“ eins og sagt er á þýsku. Hann er svona álíka gáfulegur og að velta því fyrir sér, hvort betra hefði verið að deyja í Auschwitz eða í Stalíngrad. Slíkur samanburður má teljast móðgun við þá, sem týndu lífi í þessum hremmingum. Þetta voru „heimsins ráð, sem brugga vondir menn.“ Við Íslendingar megum kyngja klökkvanum út af Hruninu, en þó var það einungis bankakerfið, sem lenti í höndum loddara, lukkuriddara og þjófa en ekki allt ríkið í höndum glæpamanna, eins og Rússar og Þjóðverjar máttu upplifa og margir gjalda lífi við.

Þá er skynsamlegra að tala um Rússagullið. Það má furðu gegna, hversu gjafmildir Rússar voru við Dagsbrún á þessum árum, eins og þeir höfðu hlotið miklar búsifjar í síðari heimsstyrjöldinni. En ef Hannes hefur óyggjandi sannanir fyrir þessu, verðum við að horfast í augu við þær.

Hvað snerti verkfallið 1952 þá var Dagsbrún og öðrum verkalýðsfélögum nokkur vandi á höndum. 1950 fengu útgerðarmenn gengið fellt fyrirtækjum sínum til hagsbóta og síðan 98% af skuldum sínum niðurfelldar, en alþýða manna, (t.d. sjómenn., sem lagt höfði sig í lífsháska við að sigla með fisk til Bretlands öll stríðsárin) missti sparifé sitt. Ýmsir misstu fyrirtæki sín. Um þessa málavexti getur Hannes Hólmsteinn lesið í bók Njarðar P. Njarðvík, Spegill þjóðar. Þar fjallar Njörður einnig um hermangið, sem kallaði á spillingu, ójöfnuð og andstyggilega auðsöfnun þeirra, sem sátu við þá kjötkatla. Og svo má ekki gleyma Marshall-aðstoðinni. Þetta er líklega Kanagullið.

Það væri verðugt verkefni fyrir prófessorinn að taka sér fyrir hendur að skrifa sögu hermangsins og þeirra, sem þar koma við sögu. En hann verður að vanda sig, annars fær hann svartan blett á tunguna.

Stolnar fjaðrir?

Höfundur: Árni Gunnarsson - Fyrrverandi alþingismaður.
Flokkur: Saga, Stjórnmál, Utanríkismál  

Nafn Jóns Baldvins Hannibalssonar, fyrrum utanríkisráðherra, er þegar skráð feitu letri í sögu Eystrasaltsríkjanna. Barátta hans fyrir viðurkenningu alþjóðasamfélagsins á sjálfstæði ríkjanna þriggja fyrir 20 árum verður lengi í minnum höfð. Jón Baldvin sýndi þá mikinn pólitískan kjark og þor. Hann gekk gegn hótunum Sovétríkjanna, þrýstingi Bandaríkjanna, viðvörun Þjóðverja um að spilla ekki fyrir sameiningu Þýskalands og aðgerðarleysi og jafnvel andúð hinna norrænu ríkjanna og lágkúru nokkurra íslenskra stjórnmálamanna og hagmunasamtaka, sem óttuðust hrun í viðskiptum Íslands og Sovétríkjanna.

Þáttur Jóns Baldvins í frelsisbaráttu Eystrasaltsríkjanna er um margt einstakt afrek. Ekki það, að þjóð hans úti í miðju Atlantshafi hefði svo afgerandi áhrif á heimspólitíkina. En hann braut ísinn og aðrir fylgdu á eftir. Hann færði líka þjóðunum við Eystrasalt von um að þeim tækist að brjóta hina sovésku hlekki og öðlast frelsi og sjálfstæði. Þetta framtak hans hefur verið þakkað með ýmsum hætti, einkum í Litháen.

Fyrir nokkrum dögum var haldinn Íslandsdagur í Tallinn í Eistlandi. Þar kom forseti Íslands mikið við sögu. „Ólafi Ragnari var fagnað eins og poppstjörnu…“ segir í frétt Morgunblaðsins um afmælishátíðina. Talin eru upp nöfn margra Íslendinga, einkum listamanna, sem glöddu Eista á hátíðinni. Þess er einnig getið, að Össur Skarphéðinsson utanríkisráðherra hafi opnað matarmarkað undir nafninu „Inspired by Iceland“. Nafn mannsins, sem á heiðurinn af því að þora að ganga gegn hótunum Sovétríkjanna fyrir 20 árum og ryðja braut þeirri ákvörðun Íslendinga, að viðurkenna fullveldi Eistlands, var hvergi finnanlegt í fréttum.

Nokkrum dögum síðar kom forseti Litháens í heimsókn til Íslands. Þá var forseti Íslands fremstur í móttökusveit. Hvergi gat að líta nafn Jóns Baldvins, né var getið framgöngu hans fyrir 20 árum. Hér virðist gilda hið fornkveðna, að þeir njóti sjaldnast eldanna, sem fyrstir kveikja þá. Jón Baldvin hefur löngum verið býsna umdeildur, en enginn dregur í efa hæfileika hans sem stjórnmálamanns og hinn mikilvæga þátt hans í frelsun Eystrasaltsríkjanna, jafnvel ekki hörðustu andstæðingar hans.

Ég velti því fyrir mér hvaða ástæður kunni að vera fyrir því, að hlutverki hans hefur verið stungið undir stól eða látið gleymskunni í té. Þáttur fjölmiðla í þessu máli er mjög sérkennilegur og verður aðeins afsakaður með fávísi fréttamanna og þekkingarleysi á sögunni. Mér vitanlega kom forseti Íslands ekki mikið við sögu í baráttunni fyrir fullveldi Eystrasaltsríkjanna.

Í nóvember 1990 barst Alþingi boð frá stjórnvöldum í Litháen um að senda nefnd alþingismanna til Vilníus til að sitja sameiginlegan fund þinga Eystrasaltsríkjanna. Um þær mundir var undirritaður forseti neðri deildar Alþingis, Guðrún Helgadóttir forseti sameinaðs þings og Jón Helgason forseti efri deildar. Í svarbréfi okkar hinn 30. nóvember var sagt, að „af tæknilegum ástæðum“ gætum við ekki þegið þetta boð. Tæknilegu ástæðurnar voru andstaða Sovétmanna gegn því, að Alþingi Íslendinga sendi fulltrúa til Vilníus. Sjálfum þótti mér þetta mjög miður, enda var ég ákafur stuðningsmaður þess, að Íslendingar viðurkenndu fullveldi Litháens. Mér er minnisstæður sjónvarpsþáttur frá þessum tíma, þar sem ég deildi við fulltrúa Framsóknarflokksins, sem taldi það nánast landráð að ganga gegn Sovétríkjunum í þessu máli. Við myndum glata fiskmörkuðum, Rússar myndu hætta að selja okkur olíu og það yrði Íslendingum dýrkeypt að styggja björninn í austri.

Hins vegar fór svo, að Alþingi sendi þriggja manna hóp til Vilníus í byrjun janúar 1991. Í hópnum voru undirritaður, Eyjólfur Konráð Jónsson þingmaður Sjálfstæðisflokksins og Jóhann Einvarðsson, þingmaður Framsóknarflokksins. Við fórum með hrörlegri, tveggja hreyfla Iljusín flugvél frá Stokkhómi til Vilníus. Þegar við lentum tók hópur rússneskra hermanna á móti okkur, hirti vegabréfin og tók sér góðan tíma til að skoða þau. Síðan fóru heimamenn með okkur í þinghúsið, sem var víggirt með risastórum steinsteypuhlunkum. Sandpokum hafði verið hlaðið fyrir glugga og dyr. Innanhúss var varnarlið og mikið vopnabúr.

Við fórum beint á fund Landsbergis, hins þrautseiga foringja Litháa, í forsetaskrifstofu hans og afhentum honum bréf frá íslenska utanríkisráðherranum, Jóni Baldvin. Landsbergis faðmaði okkur og fagnaði innilega. Hann gladdist mjög yfir bréfi ráðherrans og talaði hvíldarlaust í langan tíma um rétt Litháa til fullveldis og sjálfstæðis. Ég minnist þess sérstaklega hve innilega og hlýlega hann ræddi um Jón Baldvin og frumkvæði hans í málefnum Litháa á alþjóðavettvangi. Hann sagði m.a. (ég á þetta allt niðurskrifað) að framganga Jóns Baldvins hefði stuðlað að vatnaskilum í baráttunni. Hann hefði snúið vonleysi í von og trú á að réttlætið næði fram að ganga. Íslendingar væru „bjarghringur“ Litháa.

Ég segi þessa sögu nú vegna þess, að þarna varð mér fullljóst hvað barátta Jóns Baldvins hafði gríðarlega mikla þýðingu fyrir frelsisbaráttu Eystrasaltsríkjanna. Jón Baldvin hafði verið í Vilníus nokkrum dögum áður en þingmannahópurinn kom þangað. Við bjuggum í sama hóteli og Jón hafði verið. Þar hittum við að kvöldlagi yfirmann leyniþjónustu Litháa, sem útskýrði fyrir okkur illvirki rússneska hersins, einkum í baráttunni um sjónvarpsturninn fræga. Hann sagði, að herinn hefði beitt svokölluðum svarthöttum, ungum og grimmum strákum frá Kákasus, sem fengju ótakmarkað amfetamín til að efla baráttumóðinn. – En hann sagði okkur einnig, að KGB fylgdist með hverju skrefi Jóns Baldvins, þeir sætu um hótel hans og myndu vart harma ef eitthvað óvænt kæmi fyrir hann. Þeir myndu einnig fylgjast með okkur. Ég hef ekki áður séð ástæðu til að segja þessa sögu, en finnst rétt að gera það nú, 20 árum síðar. Ástæðan er sú, að mér finnst ósæmilega vegið að Jóni Baldvin með þeirri þöggun, sem hér ríkir um mikilvægan þátt hans í málefnum Eystrasaltsríkjanna.

Einn dag heimsóknarinnar var okkur boðið í ökuferð til þorps í nágrenni Vilníus. Þetta kom okkur mjög á óvart, enda ekki á dagskrá okkar. Við vorum leiddir inn í stórt samkomuhús, sem var yfirfullt af fólki. Síðan vorum við beðnir að fara upp á svið og segja nokkur uppörvandi orð við þennan stóra hóp.

Það dæmdist á mig að tala. Ég bar fólkinu kveðjur frá utanríkisráðherra Íslands. Þá gerðist það, að allir stóðu upp og klöppuðu og hrópuðu. Hver maður þekkti þennan Jón Baldvin. Það var merkilegt og minnisstætt augnablik, þegar ég gerði mér ljósa grein fyrir mikilvægi orðræðu og krafna íslenska utanríkisráðherrans fyrir hönd þessa fólks. Í þeirra augum var hann ekkert minna en „þjóðhetjan þeirra“. Við þremenningarnir vorum býsna stoltir af eigin þjóðerni, og komumst raunar við. – Ég hygg að Íslendingar almennt geri sér litla grein fyrir veigamiklu hlutverki Jóns Baldvins í þessu dauðans alvarlega máli Litháa. Enn geymi ég stórar götuauglýsingar um þennan fund.

Allt þetta rifja ég upp til að sýna, að það þurfti pólitískt áræði, þrek og þor til að standa uppi í hárinu á Sovetríkjunum,– til að ganga fram fyrir skjöldu, án stuðnings hinna norrænu landanna (sem fylgdu svo á eftir) og gegn óttaslegnum íslenskum stjórnmálamönnum, sem ekki vildu styggja Mikhail Gorbachev, sem gaf út svera yfirlýsingu 22. janúar 1991, þar sem hann beinlínis varaði frjáls ríki Vesturlanda við því að styðja frelsisbaráttu Eystrasaltsríkjanna.

En einmitt það gerði Jón Baldvin. Hann studdi frelsisbaráttuna. Og það sem meira var, hann hafði kjark til að heimsækja þessi lönd þar sem ástand var mjög ótryggt og líf andstæðinga Sovétríkjanna var ekki í miklum metum. – Eftir á að hyggja má kannski segja, að Jón Baldvin hafi gengið gegn og brotið niður óttamúr kalda stríðsins, þótt sumir kjarkminni hafi þá talið, að ekki væri rétt að rugga rússneska bátnum. En ákvörðun hans mun halda nafni hans á lofti um ókomna tíð. Og enginn getur svipt hann heiðrinum af þessari framgöngu, þótt margir vildu nú Lilju kveðið hafa. Heiðurinn er og verður hans, og hvaða skoðanir, sem menn annars hafa á stjórnmálamanninum Jóni Baldvin, þá hefur það aldrei þótt stórmannlegt, að skreyta sig með stolnum fjöðrum.

Að kjósa – til hvers?

Höfundur: Jón Baldvin Hannibalsson - Var einu sinni formaður Alþýðuflokksins, býr hluta úr árinu í Salobrena í Andalúsíu, þar sem hann kaus í sveitarstjórnarkosningum 22. maí sl., og jafnaðarmannflokkurinn vann hreinan meirhluta í bæjarstjórn með Vinstri grænum.
Flokkur: Saga, Samfélagið, Stjórnmál  

Hvað var svona merkilegt við spænsku kosningarnar (til sveitar- og héraðsstjórna) þann 22. maí sl.? Það er varla í frásögur færandi, að stjórnarflokknum, jafnaðarmönnum, var refsað fyrir að hafa brugðist seint og illa við váboðum kreppunnar. Hitt er merkilegra, að stjórnarandstaðan – íhaldið, arftakar Francos – styrkti að vísu stöðu sína, en var samt fjarri því að sópa til sín fylgi, þrátt fyrir ábyrgðarlausa og harðvítuga stjórnarandstöðu.

Hinir ungu og hinir vonsviknu, sem refsuðu krötunum fyrir að hafa brugðist vonum sínum, kusu heldur ekki íhaldið, enda ekkert þangað að sækja nema sérhagsmunavörslu og purkunarlausa pólitíska spillingu. Hvað gat fólk þá kosið? Það er málið.

Hinir ungu, snauðu og vonsviknu fóru ekki einu sinni á kjörstað, heldur settust niður þúsundum saman á eitt helsta torgið í Madrid til þess að lýsa vonbrigðum sínum með kerfið. Okkur er misboðið, sögðu þau.

Forsíðumynd í El Pais, besta dagblaði Spánverja, sagði allt sem segja þurfti. Ungur maður stóð undir mótmælaskilti á la Puerta de Sol í Madrid klæddur hvítum bol með eftirfarandi áletrun: Juventud sin futuro: sin casa, sin curro, sin pension – pero sin miedo. Á okkar máli: æska án framtíðar: Án húsnæðis, án vinnu, án lífeyris – en óttalaus. Þetta voru skilaboðin.

Hvers vegna að kjósa, ef maður hefur enga trú á, að það skipti máli? Ef þú berð ekkert traust til neinna stjórnmálaflokka? Stjórnmálaflokkar eru þrátt fyrir allt óhjákvæmileg verkfæri fulltrúalýðræðisins. En ef maður trúir því, að „það sé sami rassinn undir þeim öllum,“ þrátt fyrir ólíka litgreiningu og slagorð, hvers vegna þá að fara á kjörstað? Hvað segir þetta okkur? Þetta segir okkur, að lýðræðið virkar ekki. Það eru skilaboðin, sem bárust frá Spáni: sjálft lýðræðið er í kreppu.

Hugmyndafræði nýfrjálshyggjunnar um alræði markaðslausna hefur ráðið lögum og lofum í veröldinni sl. þrjá áratugi. Ef markaðirnir eru allsráðandi, þá er lýðræðið úr leik. Til hvers er að kjósa, ef auðklíkurnar, sem eiga jörðina með gögnum hennar og gæðum, hafa vald til að mæla fyrir um við ríkisstjórnir og þjóðþing, hvað sé leyfilegt – og hvað ekki – fyrir ríkið að gera?

Sl. þrjátíu ár hefur nýfrjalshyggjan ráðið ríkjum í veröldinni. Boðorð nýfrjálshyggjunnar – alræði markaðarins og afskiptaleysi ríkisins – eru einfaldlega ósamrýmanleg lýðræðinu. Í reynd er þetta stjórnmálakenning í þjónustu auðræðisins (e. plutocracy) og boðar alræði hins alþjóðlega fjármagns.

Tímaritið Economist birti í janúar sl. sérhefti um hina ofurríku og restina af mannkyninu. Hver var niðurstaðan? Tíu prósent hinna ríkustu eiga 83% af gæðum jarðar (e. assets). Innan þessa úrvalshóps eru hinir ofurríku – um áttatíu þúsund einstaklingar allt í allt (af 7 milljörðum manna, sem jörðina byggja), sem ráða yfir miklum meirihluta af gæðum jarðarinnar. 90% fullorðinna jarðarbúa eiga sín í milli um 17% af jarðargæðum. Meira en helmingur jarðarbúa á nákvæmlega ekki neitt.

Á sl. þrjátíu árum hefur fjármagnið í eigu þessara örfáu einstaklinga vaxið svo ört, að það er orðið tíu sinnum meira en þjóðarframleiðsla raunhagkerfisins á ári. Þetta er reyndar sama hlutfall og nam vexti íslensku bankanna umfram þjóðarframleiðslu Íslendinga á ári. Þessi gríðarlegi auður er á forræði sárafámenns alþjóðlegs forréttindahóps, þótt stærsti hluti hennar (40%) tilheyri Bandaríkjamönnum.

Hugmyndafræði frjálshyggjunnar er um skilyrðislausan rétt fjármagnseigenda til að sækjast eftir hámarksgróða, en um leið blátt bann við íhlutun ríkisvaldsins í því skyni að draga úr ójöfnuði auðs og tekna. Þetta útilokar lýðræði og þetta misbýður okkur jafnaðarmönnum, því að stefna okkar er um jöfnuð og réttlæti. Ef kjósendur geta ekki kosið jafnaðarmenn gegn auðræðinu, þá þýðir það, að við höfum brugðist.

Hin alþjóðlega fjármalakreppa, sem átti upptök sín í Bandaríkjunum á rætur að rekja til hömlulausrar græðgi þessarar fjármálaelítu, sem sl. þrjátíu ár hefur leikið lausum hala um heiminn, án þess að lýðræðislegt ríkisvald þjóðríkja hafi sett við því skorður með löggjöf, reglusetningu og eftirliti. Þegar gróðafíkn hinna ofurríku hafði knúið hið alþjóðlega fjármálakerfi á barm gjaldþrots, kom ríkið því til bjargar á þeirri forsendu, að kerfið væri orðið „of stórt til að það mætti falla.“ Gróðinn hafði verið einkavæddur, en tapið var þjóðnýtt.

Þar með voru mörg þjóðríki orðin svo skuldug, að þau urðu háð fjármálamörkuðum (fjárfestum) um að endurfjármagna skuldir sínar. Vegna aukinnar áhættu við að veita of skuldugum ríkjum lán, hækkuðu vextir upp úr öllu valdi og þar með kostnaður þjóðríkjanna við endurfjármögnun lána. Skuldabyrðin er í mörgum tilvikum orðin óviðráðanleg. Enn á ný er reikningunum framvísað á skattgreiðendur. Kerfið, sem fyrirbauð afskipti ríkisins, er nú komið upp á náð og miskunn ríkisins. Sjálf hugmyndafræðin er þar með gjaldþrota. „Money talks,“ eins og Kaninn segir. Til hvers er að kjósa – ef markaðirnir ráða?

Velferðarríki Evrópu hafa á undanförnum þrjátíu árum legið undir linnulausum árásum þeirra afla, sem gæta alþjóðlegra hagsmuna fjármagnseigenda. Ríkissjóðir þjóðríkjanna, skattfé almennings, eru nú veðsettir upp í topp til að forða hinu aþjóðlega fjármálakerfi frá hruni. Það tók almenning – stjórnmálaflokka jafnaðarmanna með samstöðu skipulagðrar verkalýðshreyfingar að bakhjarli – næstum heila öld að temja skepnuna – hömlulausan kapítalisma – með tækjum lýðræðisins og aðgerðum ríkisins, til þess að byggja upp manneskjulegt þjóðfélag, sem byggist á hugmyndum fólks um jöfnuð og félagslegt réttlæti.

Það er sótt að velferðarríkinu úr öllum áttum. Hverjir eru til varnar? Er ný kynslóð reiðubúin til að færa fórnir og taka upp þennan stríðshanska hins alþjóðlega auðvalds?

Það er ekki nóg að lýsa vonbrigðum sínum, eins og unga fólkið á la Puerta del Sol er að gera. Kynslóðirnar sem á undan okkur komu, gerðu meira en það. Þær beittu samtakamætti sínum og tækjum lýðræðisins til þess að taka völdin af fjármagnseigendum og byggðu upp betra þjóðfélag í nafni mannréttinda. Ef unga fólkið á Puerta del Sol ætlar að gera sér einhverja von um árangur, verður það að gera meira en að lýsa óánægju sinni. Það verður að endurheimta lýðræðið úr gíslingu auðræðisins.

Og áður en það heldur út í baráttuna, verður þetta unga fólk að læra eina lexíu, sem lífsbarátta genginna kynslóða kenndi okkur: Að þekkja óvin sinn!

Þegar dýrðarmenn verða til

Höfundur: Vilborg Auður Ísleifsdóttir - sagnfræðingur
Flokkur: Saga, Samfélagið  

Það var býsan skondin saga, sem Guðrún, vinkona mín, Guðlaugsdóttir sagði frá störfum sínum fyrir aldraða. Gamla dömur gengu hneykslaðar út, þegar rætt var um framlag Hitlers til mannkynssögunnar, sem sannarlega var ekki gott. Það er í rauninni óútskýranlegt, hvað sumt fólk, mannkynsfrelsarar. poppgoð eða jafnvel örgustu morðingjar geta búið yfir mikilli útgeislun og valdi yfir hugum manna. Það er einnig óútskýranlegt, hversu djúpstæð tryggð getur skotið rótum í hugskoti manna gagnvart goðum sínum, hvort sem þau eru trúarleiðtogar, poppgoð eða stjórnmálaforingjar með blóðugan feril. Jafnvel elliglöp vinna ekki á slíkri lotningu.

Einn þátturinn í skýringunni kann að vera hin almenna aðdáun, þ.e.a.s. velvild almenningsálitsins. Forsenda almenningsálitsins er einhvers konar fjölmiðlun. Við tilkomu prentlistarinnar um aldamótin 1500 skapaðist í fyrsta skipti í mannkynssögunni almenningsálit, sem náði til stórs hóps manna. Með ritum sínum varð Marteinn Lúther þekktur á poppstjörnumælikvarða út um allt Þýskaland og víðar. Þetta kom honum svo sannarlega vel, þegar hann stóð andspænis því að verða dæmdur til dauða fyrir villutrú á ríkisþinginu í Worms árið 1521, ef hann tæki ekki aftur skoðun sína um rangtúlkun kaþólsku kirkjunnar á Heilagri ritningu. Vinsældir hans björguðu honum frá bráðum bana.

Með tilkomu útvarps og kvikmynda fengu þessi fjölmiðlar áður óþekkt völd. Þeir kumpánar Hitler og Göbbels höfðu vaðið fyrir neðan sig og tóku þá í sínar hendur til að láta þá syngja foringjanum og stefnu Nasista lof. Þarna voru mikli kunnáttumenn að verki, um það bera unglingsstúlkurnar öldruðu, sem Guðrún sagði frá í pistli sínum, ljósan vott. Á slíkri tilfinningatrú bíta engin staðreyndavopn.

Á liðnu góðæri leituðust ýmsir fjölmiðlar við að sannfæra landsmenn um ágæti auðsöfnunar. Miklar og tíðar frásagnir voru birtar af auðmönnum, athöfnum þeirra, lifnaðarháttum, glæsihúsum þotum og lystisnekkjum. Þá var ekki gott til afspurnar að eiga bara blokkaríbúð og gamla Toyotu. Svei! Raunveruleikinn sjálfur hefur reynst versti óvinur þessa dýrðarfólks, sem fjölmiðlar hömpuðu á vafasömum forsendum og í vafasömum tilgangi, meðan heiðarlegt sómafólk komst tæplega á blað, enda vafstur þess næsta hvunndagslegt samanborið við hnattræn umsvif auðjöfranna.

En nú er blaðran sprungin og íslenskur almenningur situr eftir með sárt ennið. En það er altént betra að sitja eftir með sárt ennið eins og við Íslendingar megum gera nú um stundir eftir sjónhverfingar fjármálaspekúlantanna heldur en að liggja dauðir í valnum eins og milljónir manna máttu sætta sig við eftir sjónhverfingar Hitlers og Göbbels.

Dömurnar öldruðu verða hafa sitt sæta fjölmiðlapoppgoð í friði – það er of seint að garfa í þessu við þær. Hins vegar verður yngra fólkið að kunna skil á þessum fjölmiðlaveruleika nútímans og sjónhverfingum, sem hefa endaskipti á staðreyndum, ef sá er gállinn á þessum veruleika. Það verður að koma í veg fyrir að óráðvandir menn fari aftur að kaupa banka án þess að borga þá og selja landið og miðin án þess að eiga þau.

Hálfkveðnar vísur

Höfundur: Sigurður Blöndal -
Flokkur: Saga, Samfélagið  

Hálfkveðnar vísur um leirbundna þjóð eða leirburður landans um kútkveðna þjóð  

I

Haustið húm yfir landann lagði

heljartaki og lýðurinn ei þagði.

Brostin brú og myrkur um allt

breyttir tímar og veröldin valt.

Þjóðin átti sér einskis ills von

að allt færi til andskotans í Lon „og“ don.

Og að harmleikur væri hafinn nú

sem hefti von og landans trú.

Veraldrargengið í víðáttu stefndi

víða um heim og loforðin efndi.

En með svikum og fláræði og lygum og falsi

og fjöldinn allur tók þátt í þessum valsi.

Flatskjái keypti og fjárfesti víðar

um feiknagróða vonar, þótt það yrði síðar.

Framtíðin boðaði farsæld og gróða

hjá fjármálaspekingaútrásarsóða.

Fjölmargir sitt fé í bankana lögðu

í fégræðgi einni en samt þeir sögðu.

Við fylgjum þeim í sínu fjármálaglingri

sem fé sitt græða á tá og fingri.

Fémunir bankanna og fjármunir streymdu

framar vonum þeirra, sem villtast dreymdu.

En farvegur fjársins í skyndi breytti af leið

og fuðraði upp í töfrana seið.

Heimurinn hrundi og veröldin valt

heimaskítsmát það sem útrásin galt.

Horfið var fé, en hvert það hvarf

hungraðar spurningar að þjóðinni svarf.

Bankarnir hrundu eins og borgir spila

brátt var þeim skipaðar nefndir skila.

Er upplýsa skildu um skuldirnar alls,

en spilling hélt áfram og alls konar fals.

II

Grámygldur Geir í sjónvarpi birtist

guðfaðir þjóðar að því er virtist.

Boðaði brim á þjóðarsjóð

og bað Drottin Guð að blessa vora þjóð.

Forsætisráðherra á fundum lagði

fátt til mála, en þó hann sagði.

Ég hefð’ átt upplýsa land og þjóð

um aumingjaskap í útrásarsjóð.

III

Víkingar vorsins til útlanda réðust

með vonir um gróða og ei fyrir séðust.

Veltu af stalli, stoltri þjóð

stálust í fé og hirtu vorn sjóð.

Í vösum þeirra gúlpaðist af gulli

græðgin ein sem tilheyrir sulli.

Blankir í dag þeir þykjast vera

þreyttir og láta lítt á sér bera.

Sem áður á forsíðum frægra blaða

flögguðu sér og létu á súðum vaða.

Flottast var að fjalla um útrásarféð

á forsíðumynd í „Heyrt&Séð.“

En sjóði þeir festu á fjarlægum eyjum

flestir af þessum víkingapeyjum.

Ábyrgðarlausir og allir að fela

auðinn sem þeim öllum tókst að stela.

IV

Vort land er væntingum stráð

vilja um framtíðarþráð.

Vonir um sterka stund

frá stríðandi und.

V

Lýður um göturnar gekk

með glymjandi trommur og fékk

sínu framgengt og fagnaði hátt

framtíðarsýn var í augsýn brátt.

Með samstöðumætti lýðurinn sló

á stolt hjartans er í þjóðinni bjó.

Veginn til vona menn kusu að ganga

og vildu ei í fortíðarfjötrum hanga.

Austurvöllur við Alþingishús

var auðnuakur þess sem var fús.

Að berjast fyrir bættum kjörum

breyting var efst á allra vörum.

Í baráttu harðri berjast menn

breytinga er að vænta senn.

Í orrahríð orða menn sér vonir gera,

og nú skal á stjórnarsamstarf vonlaust skera.

Krafan um kosningar hávær er,

kurrar í hvers manns ranni hér.

Nú skuluð þið leiða þingsins lið

í „lúser“ göngu að lýðræðisins hlið.

Svelgjast mun mönnun þar að svara,

sumir munu segja bara, bara, bara.

Brostin er okkar bjartsýna von

byrðarnar lagðar á vorn framtíðarson.

Stjórnmálamenn að kjósendum streymdu

spurðu þá um hvað þá virkilega dreymdu.

„Þið verðið að trúa, þið verðið að vona

því svörin okkar eru ætíð svona“:

„Ég loforð gef og og lofa því

að lofa aldrei aftur á ný.

Nýju lífi, nýrri sýn

því í nýjum belgi er gamalt vín.“

Kosningar kotungsins haldnar vóru

kættust menn og þingmenn fóru.

En samkvæmt gömlum íslenskum sið,

sátum við upp’i með hið gamla lið.

Sem gerð’i ei neitt, en að landanum lagði

að liggja í dvala meðan nýstjórnin þagði.

Fáorð um sín framtíðarplön,

en framtíð landans sett’i á skjön.

VI

Upp úr sálu þjóðar sýður,

ef stjórnin ekkert upp á býður.

Nema vonbrigði, vonleysi og sultaról,

þótt vinstri stjórnin klæðist kjól.

Steinhanna og Jógrímur skúrkana „mæra!“

skattleggja þjóðina og mjög hana særa.

Leyfa þrjótunum að þvo sína sóðaslóð

því stjórnin er mjög svo „aumingjagóð!“

Tjónvalda landsins ætt´ að taka höndum

taka úr umferð og það í böndum.

Fjárfesta landsins (!), sem gerðu ei „feil(!)“

og færa þá alla í fátæklegt „jail.“

Þar geta þeir grenjað í sorg og sút

úr skuldafangelsi skal hleypa þjóðinni út.

Og leyf´enni að anda, lifa og vona

og lífsins njóta meðal dætra og sona.

Frysta skal eigur auðmanna

og aukinheldur skal það kanna.

Hvaða ábyrgð þeir bera í „sakleysi“ sínu

„sóttvarðir“ í skattanna pínu.

Á Keimon Æ-land og öðrum eyjum

er þessum „viðskiptajöfrapeyjum,“

gert kleyft að lifa í allsnægtum alls

er þjóðin riðar fátæk til falls.

VII

Landinn ekki líður meir,

líkar ekki við nýjan „Geir“  

Gufan Jóka og Gríur Steins

geta ekki orðið til neins.

Þau nýja skapa skelfilega tíð

og skatta hækka í erg og gríð.

Bensínverð og brennivín

breyta öllu um lánin mín.

Segir almenningur og er sár um sinn hag

og sér verðlagið hækka dag eftir dag.

Ég lifði í gær, en lifi ei nú,

lífið er eitt snú, snú, snú.

Stjórnin skjálgeygð til framtíðar lítur

á stjórnlausu fleyi meðan ennþá flýtur.

Skilur eftir sig skuldaleif

svo arfleifa megi börnin að Æ-seif.

En vandamálin, þau virðast nú

hjá vinstristjórnarSteingrímsfrú.

Að hverfa frá villu sinni vegar

að vilja eigin og ekki seinna en nú þegar.

Vilji hún eigi potta og pönnur,

pínda með sleifum og einnig könnur.

Skal hún skilja hvað þjóðin krefst,

og skynja hvað er í þjóðarsálinni efst.

Almenningur mun ætíð verjast

og ávallt tilbúinn til að berjast.

Til þinghússins hallar mun þjóðin renna

þar munu eldar á ný aftur brenna.

Krafan er skýr en svör berast ei

stjórnin segir bara: „ÞEI, ÞEI, ÞEI!“

Enn við bjarma elda við þinghússins höll

aftur á ný tekur landinn Austurvöll.

Kvennasagan og hornhúsið við Austurvöll

Höfundur: Haukur Arnþórsson
Flokkur: Borgarskipulag, Húsvernd, Saga   Efnisorð: Húsvernd, Ingólftorg, Kvennaskólinn, miðbærinn, Nasa, Sjálfstæðishúsið, skipulag

Á götuhorni Vallarstrætis og Thorvaldsensstrætis við Austurvöll er samsett húsbygging, sem almenningur af yngri kynslóðinni kennir við skemmtistaðinn NASA og af eldri kynslóðinni við Sjálfstæðisflokkinn og kallar Sjálfstæðishúsið. Á bláhorninu er pastelgræn timburbygging sem í hógværð sinni segir svolítið eldri sögu. Þegar litið er til menningarsögulegs gildis hinna samsettu húsa á horninu er kannski ástæða til þess að draga fram sögu þessa hús og gildi þess fyrir kvennasögu Íslands.

Það var byggt sumarið 1878 og tekið í notkun um haustið sem skólahús fyrir Kvennaskólann í Reykjavík, 14×22 álnir að flatarmáli, tvær hæðir og kjallari. Það hét að Austurvelli 6 og Þóra Melsteð skólastjóri og eiginmaður hennar, Páll Melsteð, menntaskólakennari áttu húsið og bjuggu í því. Þau stofnuðu Kvennaskólann í Reykjavík í minna timburhúsi haustið 1874 á sama stað og byggðu einfaldlega stærra hús á sömu lóðinni fyrir heimili sitt, en einkum þó fyrir starfsemi skólans, fyrir fimmta starfsár hans.

Þessi skóli var fyrirmynd Kvennaskólanna á Norðurlandi, á Blönduósi (stofnaður 1883 þegar Skagfirðingar og Húnvetningar sameinuðu Kvennaskóla sína) og Syðra-Laugalandi í Eyjafirði (stofnaður 1877) og náði meiri þroska en þeir og þróaðist á fyrstu áratugum sínum í fjögurra ára skóla.

Hugmyndirnar sem lágu að baki stofnunar Kvennaskólanna voru einkum menntun og þroski kvenna og áhersla þeirra á þá hlið málanna var ávallt mikið meiri en húsmæðraskólanna, sem komu til sögunnar 20-30 árum síðar. Margra alda draumur íslenskra kvenna um menntun rættist í fyrsta skipti á þessu götuhorni, í húsunum sem Páll og Þóra áttu.

Saga upphafs menntunar kvenna á Íslandi var ekki auðveld, ekki bara vegna skilningsleysis á gagnsemi hennar, heldur einnig vegna bágs fjárhags þjóðarinnar. Söfnunin fyrir Kvennaskóla Reykjavíkur fór m.a. fram í Danmörku. Nöfn nokkurra einstaklinga tengjast málinu, auk áður nefndra hjóna, til dæmis nafn Kristjönu Gunnarsdóttur, ekkju Péturs Hafsteins amtmanns á Möðruvöllum og móður Hannesar Hafstein, en hún var lengi í skólastjórn Kvennaskólans í Reykjavík, en kom víðar við. Hún var prestsdóttir frá Laufási við Eyjafjörð og systir Tryggva Gunnarssonar bankastjóra, Eggerts og séra Gunnars á Hálsi í Fnjóskadal. Hún átti timburhús að Syðra-Laugalandi í Eyjafirði, sem hún hafði dregið á staurum á ís frá Skjaldarvík árið áður, en haustið 1877 hóf kvennaskóli starfsemi þar, rekinn af Eggerti bróður hennar (hann var alþingismaður Eyfirðinga og forstöðumaður Gránufélagsins), en hann lét jafnframt stækka skólahúsið verulega tvisvar og forstöðukona var Valgerður Þorsteinsdóttir, sem þá var nýorðin ekkja eftir séra Gunnar bróður þeirra.

Um stöðu menntunar kvenna má lesa í riti Boga Th. Melsteð, „Um menningarskóla eða um „lærða skólann“ í Reykjavík og samband hinna lægri skóla við hann“,14 árum eftir stofnun Kvennaskólans í Reykjavík eða 1888. Þar segir: „Allt það fje, sem varið er árlega til þess að mennta íslenzka kvenfólkið, er töluvert minna en helmingurinn af þeim ölmusum, sem útbýtt er árlega meðal lærisveinanna í lærða skólanum einum …“

Skuld okkar samtíma við þá sem breyttu þessu öllu er tvímælalaust mikil.
Kvennaskólahúsið við Austurvöll er fallegt og stílhreint hús sem full ástæða er til þess að varðveita og reka þannig að það styrki og minni á baráttusögu kvenna á Íslandi.

Fyrir skipulagsráði Reykjavíkurborgar liggur núna tillaga um að rífa seinni tíma viðbyggingu við þetta hús, sem er óttaleg stílleysa og sýnir virðingarleysi fyrri kynslóða fyrir íslensku timburhúsunum og fyrir menningarsögu þessa tiltekna hús. Þessa tillögu er rétt að styðja, enda gengur hún út frá því að Kvennaskólahúsið sjálft verði varðveitt, eitt og sér.

Fyrir einhvern misskilning hafa nokkrir tónlistarmenn sameinast um að standa í vegi fyrir þessum skipulagstillögum og vísa til menningarsögulegs hlutverk þess húss sem í einu lagi var kallað Sjálfstæðishúsið í marga áratugi og hýsti stærsta stjórnmálaflokk landsins, en ekki vegna tengingar hússins við stjórnmálin, heldur vegna þess að salurinn í Sjálfstæðishúsinu var um langt árabil vinsæll fyrir dansleiki og tónlistarviðburði og núna síðast undir nafni NASA. Það er raunar hluti af nefndri skipulagstillögu að salur þessi verði varðveittur í kjallara húss sem rísa á fyrir vestan götuhornið.

En – kvennahreyfingin á Íslandi gæti fagnað fram komnum skipulagstillögum og gert kröfu til þess að húsið á horninu verði gert upp í upprunalegri mynd og komið í hendur kvenna, þannig að það verði lifandi miðstöð fyrir réttindabaráttu þeirra.

Um nóvembersvikarana. Dæmisaga úr fyrri heimstyrjöld

Höfundur: Dr. Vilborg Auður Ísleifsdóttir sagnfræðingur
Flokkur: Efnahagsm, Saga, Stjórnmál, Viðskipti   Efnisorð: Framsóknbarflokkurinn, Icesave, Jóhanna, Sjálfstæðisflokkurinn, Steingrímur, Versalasamningarnir

Nú eru Icesave-reikningarnir og samningar þeirra vegna ofarlega á baugi í hugum landsmanna sem vonlegt er. Að mati margra eru Íslendingar gjörsigruð þjóð, sem hefur engin tök að setja skilmála í þeim samningum, sem fyrir liggur að gera. Eins og jafnan er í þessari viðsjálu veröld er alþýðu manna gert að greiða fyrir axarsköft misviturra stjórnarherra, hvort sem þau eru á pólitísku sviði eða á efnahagssviðinu. Í umræðu um þessa málavöxtu er rétt að halda því til haga, hverjir héldu um stjórnartaumana á tímum nýfrjálshyggjunar, þegar grundvöllurinn var lagður að efnahagshruninu. Það voru Sjálfstæðisflokkur og Framsókn.

Árið 1918 varð Þjóðverjum örlagaríkt. Ósigur á vesturvígstöðvunum var óumflýjanlegur og innrás Bandamann í Þýskaland blasti við. Þar sem mikið óhagræði hlýst jafnan af stríði á heimavelli, ákvað yfirherstjórn þýska hersins með Ludendorff hershöfðingja í broddi fylkingar að gefast upp. Þetta var þýsku yfirstéttinni, hershöfðingum, stórgósseigendum og iðnrekendum súr málalok. Ekki bætti úr skák, að almenningur var að lotum kominn vegna mannfalls og hungursneyðar. Pólitísk umbrot áttu sér stað og í nóvember 1918 tók stjórn sósíaldemókrata og miðjuflokka við af þeirri stjórn, sem stutt hafði keisarann og hershöfðingja hans í stríðsrekstrinum. Það kom í hlut þessarar nýju stjórnar að semja um frið og undirrita hina óbilgjörnu Versalasamningana, sem reyndust Þjóverjum þungir í skauti. Það er auðvitað erfitt að geta ekki sett skilmála, einkum fyrir menn, sem vanir eru að setja þá.

Gömlu yfirstéttinni og hershöfðingjum hennar sárgramdist ósigurinn og Versalasamningarnir, en fann þó ennþá sárar til þess að hafa glatað pólitískum völdum til sósíaldemókrata og annarra ættlausra manna. Ludendorff lét ekki við það sitja, en hóf mikið áróðurstríð á hendur stjórninni og hafði árangur sem erfiði. Við þennan málflutning skipuðust mál  svo, að hin nýja stjórn var sögð bera ábyrgð á hrakförum þýska hersins á vígvöllunum og Versalasamningunum. Þetta voru nóvembersvikararnir! Önnur lota styrjaldarinnar var svo háð á árunum 1939 – 1945 og þekkja menn endalok hennar.

Og hvers vegna segi ég þessa sögu? Það er auðvitað af því að ég óttast, að við Íslendingar munum eignast okkar Ludendorff og sökinni af Icesave-reikningunum verði komið yfir á Jóhönnu og Steingrím í stað þess að Sjálfstæðisflokkur og Framsókn beri hana.

Auðokun, aðalstign og heimsveldi

Höfundur: Ólafur Ágúst Guðmundsson
Flokkur: Saga, Stjórnmál   Efnisorð: eldspýtnakóngurinn, Kreuger, Svíþjóð, Þýskaland

Ívar Kreuger fæddist í Kalmar í Svíþjóð 2. mars 1880 og lést af völdum skotsárs á hóteli í París hinn 12. mars 1932.  Hann varð því aðeins 52 ára, en hann kom víða við á ævinni enda taldist hann aðalsmaður því amma hans bar nafnið von Sydow.  Hann var elstur fimm barna, og fæddur með silfurskeið í munni því faðir hans var iðnrekandi, bankamaður og rússneskur konsúll í Kalmar, starfsmaður Zarsins.

Þýsk áhrif voru allsráðandi í Svíþjóð meðan Ívar lifði.  Yfirstéttin í konungsríkinu Svíþjóð var að mestu prússnesk eins og annarsstaðar í Skandinavíu og Eystrasaltslöndunum.  Þegar Ívar fæddist voru Þjóðverjar búnir að fá keisara, sem var einnig konungurinn af Prússlandi.  Þeir litu á sig sem upprennandi heimsveldi, Empire.  Keisarinn, Vilhjálmur II, skipti oft um næsta undirmann sem bar titilinn kanslari.  Þýska keisaradæmið stóð til loka fyrri heimsstyrjaldar 1918, þegar Vilhjálmur fékk landvist í Hollandi.  Þjóðin fékk hinsvegar sitt fyrsta lýðveldi skömmu síðar og er kennt við Weimar.

Sameinað Þýskaland varð til 18. janúar 1871, og stóð þýska heimsveldið í 47 ár.  Á þeim tíma varð Þýskaland öflugasta iðnvædda hagkerfi í Evrópu og hafði stórveldisáhrif um allan heim í samræmi við það.  Á stríðsárunum komust Bolsévíkar til valda í Rússlandi, og auðlindir þess stóra lands gengu úr höndum Prússa.  Heimsveldið féll, en draumurinn um stór-Þýskaland átti mikið eftir.

Svíþjóð var mikilvægt tannhjól í þýsku iðnaðarbólunni í æsku Ívars.  Fjórfrelsi var ríkjandi í verslun og viðskiptum á vesturlöndum.  Sænska Nobel-fjölskyldan hafði byggt upp rússnesku olíulindirnar í Bakú sem önnuðu eftirspurn í Evrópu.  Námuvinnsla á járn, kopar, gull og fleiri jarðefni var mikil í Svíþjóð og stór-Prússland var einn markaður, common market.  Enn eru þekkt vörumerki sænskra einokunarfyrirtækja með starfsemi um allan heim, sem grunnur var lagður að meðan Ívar var uppi.

Á þessum uppgangstímum í evrópskum iðnaði var dáðst að einokunarfyrirkomulagi í iðnaði og verslun.  Auðjöfrar kepptust um að fá einkaleyfi eða einkaumboð fyrir heilu heimshlutana.  Ríkisvaldið setti ekki viðskiptalífinu hömlur eða eftirlit, þetta kallaðist laissez-faire fyrirkomulag, „látum það bara flakka“.  Þegar Ívar Kreuger, þekktur um allan heim sem „eldspýtnakóngurinn“ dó einkenndist vestrænt efnahagslíf ekki af frjálsri samkeppni heldur óheftri einkaeinokun, hringamyndun (Trusts).  Ívar skoðaði heiminn í reisu sem stóð 1900-1907 og tók með sér frá Ameríku einkaumboð á notkun steypustyrktarjárns í Þýskalandi og Svíþjóð. 
Vinir hans og ættingjar úr byggingafræðináminu í Stokkhólmi stofnuðu með honum verktakafyrirtæki til að hasla sér völl í steinsteyptum stórhýsum sem ekki þekktust þá nema í Bandaríkjunum.  Kunningjaþjóðfélagið  varð til þess að mörg þekkt stórhýsi í miðborg Stokkhólms risu á árunum fyrir fyrri heimsstyrjöld.  Skólabróðir og frændur Ívars sinntu verktakastarfseminni meðan hann sneri sér að fjölskyldufyrirtækinu sem var eldspýtnaframleiðsla.   Sígarettur voru að slá í gegn og þær kölluðu á eldspýtur svo þar var ört vaxandi markaður. 

Vinur fjölskyldunnar og jafnaldri Ívars, Oscar Rydbeck, var á framabraut í bankaheiminum og hafði lært fjármálavísindi.  Fjölskyldufyrirtæki Kreuger-ættarinnar voru sameinuð, endurfjármögnuð og „sett á markað“.  Eftir stríð var Evrópa í efnahagslegum sárum, nema hlutlausa Svíþjóð, og um 1925 var eignarhaldsfélagið Kreuger & Toll búið að yfirtaka eldspýtnaverksmiðjur um allan heim og hagræða í rekstri þeirra.  Flest þessara landa voru konungsríki með bágan fjárhag og Ívar samdi beint við höfðingjana um að fá algert einkaleyfi (monopol) í landi þeirra  á eldspýtnaframleiðslu gegn því að verð væri hækkað svo greiða mætti ríkisstjórn viðkomandi lands eldspýtnaskatt sem rynni í ríkissjóð.

Weimar-lýðveldið þýska tók við fjárhagslegu þrotabúi eftir ofboðslega eyðslu keisarans í hergögn og stríðsrekstur.  Tilkoma olíuvinnslu og samgöngubætur sem henni fylgdu höfðu gert fyrsta geopólitíska stríðið (heimsstyrjöld) mögulegt, og Þjóðverjar sátu uppi með skuldahalann.  En prússnesku hjörtun slógu í takt víða um heim, meðal annars hjá Ívari Kreuger, og þýska útrásin var orðin vandamál heimsbyggðarinnar því hún „leyfði sér“ að innheimta stríðsskaðabætur eins og hefð myndaðist fyrir í ódýrari stríðum mannkynssögunnar.

Ívar setti upp skrifstofu á Manhattan á uppgangsárunum eftir „stríðið mikla“.  Hafði bókhaldið í Stokkhólmi en söludeildina í New York.  Einn virtasti banki vestra, Lee Higginson, tók að sér dreifingu verðbréfa sem Kreuger-samsteypan gaf út, bæði skuldabréf og hlutabréf.  Carlo Ponzi hafði farið í fangelsi fyrir pýramíðafjársvik í New York, en var farinn heim til Rómar.  Ívar markaðssetti fagurlega prentuð verðbréf sín beggja vegna Atlantshafsins og gætti sín á því að gera ekki sömu mistök og felldu viðvaninginn Ponzi.  Hann var enn að yfirtaka stórfyrirtæki eftir að kreppan á hlutabréfamarkaði Wall Street varð 1929, svo mikla viðskiptavild hafði Svíinn þagmælski.  Bréf hans voru algengustu verðbréf í heimi, enda markaðssett til miðstéttarfólks bæði í Bandaríkjunum og Evrópu löngu áður en Margaret Thatcher dustaði rykið af „shareholder capitalism“.

Ívar lifði fyrir drauminn um þýska heimsveldið og allar tekjur hans af svikamyllunni fóru beint eða óbeint til að styrkja efnahagslífið í Þýskalandi.  Hann lánaði þýska ríkinu og þýskum fyrirtækjum peninga og fékk viðurnefnið „bjargvætturinn“.  Nýjar þýskar heimildir upplýsa að hann hafi verið meðal erlendra styrktaraðila þýska nasistaflokksins, NSDAP.  Leynileg deild flokksins, NSDAP/AO (Auslands – Organisation) undir stjórn Gregor Strasser sá um samskiptin við styrktaraðila sem voru erlendir ríkisborgarar, og nefndust Spendengebern. 

Afleiðingar af athafnagleði og siðblindu Ívars Kreuger eru meiri en margan grunar.  Dauða hans var slegið upp á forsíðum heimsblaðanna áður en spurðist út að sparifé margra þúsunda hafði tapast.  Stjórnmálalífið varð fyrir jarðskjálfta, þannig komust sósíaldemókratar til valda í Svíþjóð í fyrsta sinn um haustið.  Ári síðar var Roosevelt kosinn forseti í USA og Adolf Hitler var gerður að einvaldi í Þýskalandi sama ár. 

Bandaríkjamenn settu fljótlega á fjármálaeftirlit.  Eftir nánari rannsóknir á Ponzi-svikum Ívars Kreuger voru sett lög um eftirlit með eignarhaldsfélögum 1939.  Skömmu síðar skall á önnur heimsstyrjöld.