Þínar fréttir, þín skoðun

Íslandssaga handa byrjendum

Höfundur: Jón Baldvin Hannibalsson - Höfundur var utanríkisráðherra í ríkisstjórn Davíðs Oddssonar, þegar EES-samningurinn var staðfestur.
Flokkur: Rannsóknarskýrslan, Samfélagið, Stjórnmál  

Sjálfstæð þjóð – trylltur skríll og landráðalýður er ný bók eftir dr. Eirík Bergmann Einarsson, dósent við Háskólann á Bifröst. Í bókinni segir höfundur, að orðræða sjálfstæðisbaráttunnar við Dani – um Íslendinga sem saklaus fórnarlömb erlendrar nýlendukúgunar, þar sem allt sem aflaga fór, var öðrum að kenna – móti enn umræðuhefð stjórnmálamanna og almennings um samskipti Íslands við umheiminn.

Inngangan í NATO (1949), varnarsamningurinn við Bandaríkin (1951), inngangan í EFTA (1970), EES-samningurinn (1994), Icesave-samningarnir (2010-11), hjálparbeiðnin til Alþjóðagjaldeyrissjóðsins (2008) og umsóknin um aðild að Evrópusambandinu (ESB) 2009 – allt hefur þetta verið rætt á Alþingi Íslendinga undir þeim formerkjum, að um sé að ræða samsæri gegn þjóðinni, endalok sjálfstæðis, landsölu og landráð; ráðamenn þjóðarinnar eru í alvöru sakaðir um að sitja á svikráðum við þjóðin og að ganga erinda erlendra þjóða, sem ásælist auðlindir Íslendinga.

Þrátt fyrir niðurstöður Rannsóknarnefndar Alþingis um, að orsakir efnahagshrunsins 2008 sé að rekja til fjárglæfra eigenda og stjórnenda bankanna og mistaka og embættisvanrækslu nafngreindra stjórnmálamanna og embættismanna, virðist sú niðurstaða nú vera týnd og tröllum gefin. Að undirlagi þeirra stjórnmálaafla, sem báru höfuðábyrgð á Hruninu, er nú hamrað á því, að það hafi verið öllum öðrum að kenna. Ísland hafi lent í „umsátri óvinaþjóða,“ sem hafi (af einhverjum óskiljanlegum ástæðum) viljað koma þjóðinni á kaldan klaka.

Enn og aftur er íslenska þjóðin sögð vera saklaust fórnarlamb erlends kúgunarvalds (áður voru það Danir, nú gegna Bretar, Hollendingar, Evrópusambandið og jafnvel Norðurlandaþjóðirnar – að Færeyingum undanskildum – sama hlutverki. Á tímabili var gefið í skyn, að Rússar, undir forystu Pútíns, fyrrverandi liðsforingja KGB, væru manna líklegastir til að reynast okkur vinir í raun. Sú vinátta reyndist þó skammæ, entist í nokkra daga.

Enn sem fyrr eru nefndir til sögunnar Íslendingar, sem sagðir eru ganga erinda hins erlenda kúgunarvalds. Þessi misserin eru það einkum Jóhanna Sigurðardóttir forsætisráðherra og Steingrímur J. Sigfússon fjármálaráðherra og flokkar þeirra. Það er mörgum gleymt og grafið, að þjóðin kvaddi þau til í raunum sínum, í kosningum eftir Hrun til að reyna að hreinsa upp skuldasúpuna eftir óreiðumennina, sem sannanlega komu landinu í þrot og ollu fjölda heimila atvinnu- og eignamissi.

Niðurstaðan? Brennuvargarnir, sem að sögn Rannsóknarnefndar Alþingis skildu við þjóðarheimilið alelda, gera nú allir í kór hróp að slökkviliðinu, sem kallað var á vettvang til að slökkva eldinn og skipuleggja endurreisnarstarfið. Og samkvæmt skoðanakönnunum tekur meirihluti þjóðarinnar undir með brennuvörgunum.

Öfugmælavísa af þessu tagi er að vísu ein af þjóðaríþróttum Íslendinga, en þarfnast samt smá söguskýringar: Í sex hundruð ár var Ísland eitthvert aumasta örbirgðargreni Evrópu, ef ekki heimsins. Það var allt Dönum að kenna. Í sex ár vorum við í hópi ríkustu þjóða heims. Það var, að sögn, allt Davíð&co að þakka – að ógleymdum útrásarvíkingunum hans Ólafs Ragnars. Fyrir tæpum þremur árum hrundi sú spilaborg.

Eins og venjulega eftir nætursvall í spilavíti skildu fíklarnir eftir mikið af ógreiddum reikningum. Við yfirheyrslur – og áminntir um sannsögli – sögðu fíklarnir, að skuldirnar væru runnar undan rifjum útlendra mafíósa. Sjálfir væru þeir alsaklausir. Þeir hefðu bara litið inn stutta stund, en lent óvart „í umsátri handrukkara.“ Að því er varðar innheimtu á ógreiddum reikningum, bæri að vísa þeim til Steingríms og Jóhönnu; þau ættu að borga, af því að þau gengju erinda erlendra kúgunarafla (les: handrukkara). Og nú bíða fíklarnir eftir því, að spilavítið verði aftur „open for business,“ svo að þeir geti endurtekið leikinn.

Hin íslenska umræðuhefð lætur ekki að sér hæða. Þeim sem vilja kynna sér nánar, til hvers hún getur leitt, er eindregið ráðlagt að lesa bók dr. Eiríks um hina sjálfstæðu þjóð,  sem landsfeðurnir hafa á víxl kennt við trylltan skríl eða landráðalýð.

Umboðsmaður Alþingis og Fjármálaeftirlitið

Höfundur: Ragnheiður Hrafnkelsdóttir -
Flokkur: Rannsóknarskýrslan  

Þá er rannsóknarskýrslan loksins komin út. Ég gleðst fyrir hönd þjóðarinnar

yfir því að verkið þykir hafa tekist vel (sjálf er ég svo seinlæs að það mun
taka mig óratíma að meta þessa ritsmíð). Jafnframt tel ég mikilvægt að við
umgöngumst skýrsluna og þær niðurstöður sem þar koma fram sem viðleitni til
þess að nálgast sannleikann af heilindum en ekki eins og einhvern
stóra-sannleik.

Það sem mér þótti athygliverðast af því sem fram kom í sjónvarpsþættinum um
rannsóknarskýrsluna sl. mánudagskvöld var viðtalið við Jónas Fr. Jónsson,
forstjóra Fjármálaeftirlitsins. Viðtalið veitti innsýn í þær erfiðu aðstæður
sem Fjármálaeftirlitið starfaði við á árunum 2004-2008, sbr. frásögnina um
hóp frá fjármálaeftirlitinu sem átti að gera heildarúttekt í Landsbankanum til
þess að meta hvort áhættuskuldbindingar Actavis annars vegar og lán til Björgólfs
Thor Björgólfssonar bæri að tengja saman. Samkvæmt frásögn Jónasar var nær
allur hópurinn „keyptur í burtu“ ! Það liggur í augum uppi að við svo
glórulausar aðstæður hlýtur að haf verið erfitt að vinna á skilvirkan hátt
að flóknum fjármálabrotarannsóknum.

Jónas greinir einnig frá því að miklar kröfur hafi verið gerðar um málsmeðferð
og sönnunarbyrði. Sem dæmi um þetta nefnir hann að umboðsmaður alþingis sem
situr í rannsóknarnefndinni „hafi gert töluverðar málsmeðferðarkröfur til
stjórnsýslunnar“, sem sjálfsagt má teljast. Hins vegar hljómar ekki jafn
sjálfsagt að ofannefndur rannsóknarnefndarmaður hafi á fundi með „félagi
lögfræðinga í fjármálaþjónustu“ hvatt lögfræðingana til þess að leita til
sín ef Fjármálaeftirlitið beitti þá ofríki, eins og kemur fram í málflutningi
Jónasar.

Í því hrunaferli bankakerfisins sem hér hefur orðið hef ég verið sérstaklega
sár út í slæleg vinnubrögð íslenska Fjármálaeftirlitsins og er raunar enn.
Eftir að hafa fylgst með vitalinu varð mér þó ljóst að málið er ekki einfalt;
Það má vel vera að Fjármálaeftirlitið sé sekt um vanrækslu, en hins vegar er
augljóst að stjórnvöld studdu ekki við bakið á þessari stofnun á eðlilegan
hátt, til dæmis með auknum fjárveitingum á þessum ótrúlegu þenslutímum
bankakefisins, auk þess sem bankarnir og fleiri fjálmálafyrirtæki nutu
vinsælda og iðulega stuðnings stjórnvalda og annarra valdaaðila. Það sem kom mér mest
á óvart var að umboðsmaður alþingis sem situr í rannsóknarnefndinni hafi verið
í hópi þeirra sem þá stóðu vörð um fjármálafyrirtækin, a.m.k. virðist hann
samkvæmt viðtalinu við Jónas hafa verið boðinn og búinn til þess að hjálpa
lögfræðingum í fjármálaþjónustu til þess að sporna gegn „ofríki“ löglegra
eftirlitsaðila, sem raunar voru samkvæmt lýsingu nefndarmanna ekki líklegir
til þess að hafa afl til stórræða.

Mér finnst afskaplega mikilvægt að þessi þáttur málsins verði útskýrður
frekar, þar sem trúverðugleiki ofangreinds rannsóknarnefndarmanns til þess að
úrskurða í þessu máli er hér dreginn í efa.

Ég þykist ekki vita sannleikann í þessu máli, en þegar menn sæta svo
alvarlegum ákærum sem forstjóri Fjámálaeftirlitsins o.fl. gera í skýrslunni, hlýtur að
vera rík krafa um vönduð vinnubrögð. Ríkust er krafan á þá sem setjast í stól
ákæranda.

Sáttaleið

Höfundur: Hermann Ólafsson -
Flokkur: Rannsóknarskýrslan  

Nokkuð afdráttalaust má vera að ábyrgð á bankahruninu liggur hjá bankastjórnendum og helstu eigendum bankana. Sá hópur er nokkuð vel afmarkaður, fyrir liggur hverjir stjórnuðu bönkunum og hverjir voru helstu eigendur. Fyrir þeim liggur langt rannsóknarferli. Erfiðara er með hina pólitísku ábyrð á sjálfu efnahagshruninu, ábyrgð á því pólitíska umhverfi sem hér var skapað, umhverfi sem gaf bönkum og eigendum þeirra tangarhald á þjóðinni og skilur þjóðina eftir í gríðarlegum fjárhagslegum ábyrgðum sem fáir eða engvir gerðu sér grein fyrir. Ógjörningur verður að deila þessari ábyrgð niður á einstaka stjórnmálamenn og flokka svo sátt ríki og þeir munu í framhaldinu skýla sér á bak við að hafa engin lög brotið eða að þeir hafi fengið “endurnýjað umboð kjósenda”.  Engu að síður hefur almenningur í landinu ríka og eðlilega þörf fyrir að sjá áþrifanlegt uppgjör og auðmýkt stjórnmálamanna fyrir ástandinu.

Bent hefur verið á að þeir stjórnmálamenn sem hafa vikið á einhvern hátt hafa í raun allir gert það af öðrum ástæðum en að hjá þeim liggi einhver pólitísk ábyrgð. Geir Haarde og Ingibjörg Sólrún fóru frá aðallega af heilsufarsástæðum, Davíð Oddson var færður úr Seðlabankanum nánast með valdi og þeir þingmenn sem nú eru að „taka sér frí“ gera það að meira eða minna leyti fyrir sína flokka en ekki til að koma til móts við réttlætiskennd almennings.

Í þessu ljósi er það áleitin spurning hvort þingmenn Hreyfingarinnar hafi lög að mæla þegar þeir hvetja til þess að stór hluta þingmanna víki hreinlega af þingi til afgerandi langs tíma, t.d. tveggja ára, við þessar aðstæður. Ekki endilega til að hver og einn axla einhverja tröllvaxna persónulega ábyrg á hruni hins íslenska efnahagslífs svo flóknar sem þær nú eru, heldur frekar að þeir axli ábyrgð á því að hafa verið virkir þátttakendur í stjórn landsins og því stjórnmála- og efnahagsumhverfi sem á endanum hrundi.

Engu að síður er það ljóst að þetta verður ekki gert með neinu valdboði né ólátum. Hér verður að beita þrýstingi og rökum sem lúta að samfélagslegri sátt þjóðar. Þetta verður þannig á endanum að gerast að þeirra eigin frumkvæði, helst í því andrúmslofti að þverpólitísk sátt sé að hlutaðeigendur víki til hliðar. Línan sem hér er lagt til að dregin verði í þessu sambandi er:

1)      allir ráðherrar ríkisstjórna frá einkavæðingu bankana

2)      þeir sem teljast hafa verið virkir þáttakendur í spilaborg viðskipta- og fjármálalífs síðustu ára

3)      þeir sem þegið hafa miljóna styrki frá fyrirtækjum fyrir pólitísk framboð sín.