Þínar fréttir, þín skoðun

Best rammfalskt?

Höfundur: Jónas Gunnar Einarsson - Rithöfundur
Flokkur: Efnahagsmál, Fjölmiðlar, Húsnæðismál, Samfélagið  

Þegar hangið er á fölsku nótunum verður engin músík.

Dag eftir dag keppast nú kröfueigendur/seljendur húsnæðislána á frummarkaði og þeirra áhangendur hver sem betur getur um að telja almenningi trú um að veruleg almenn niður­færsla verðbótaþáttar höfuðstóls húsnæðislána sé vond aðferðafræði, með vondar lausnir og vondar aðgerðir, sem muni koma í bakið á þjóð og skattgreiðendum strax í gær.

Þessi samkór hollvina okurs í smásölu er einróma skakk og skjön gegn skuldunautum/ kaupendum húsnæðislána; því miður rammfalskur kór og stundum óhljóð ein, sbr, t.d. leiðara Fréttablaðsins þann, 14. okt. 2010, þar sem ritstjóri tíundar skilmerkilega allar fölsku nóturnar í þessum háværa samkór uns slær þeim öllum saman eitt og segir langbest þannig.

Um hvað snýst málið?

Hrunið hrinti af stað neyðarlögum. Og almennri leiðréttingu til innistæðueigenda, sem betur fer. Hrunið hrinti af stað gengishruni krónu með óðaverðbólgu. Þá snarhækkuðu húsnæðis­lánin sjálfkrafa yfir tíma: Strax höfuðstóll gengistryggðu lánanna, en höfuðstóll verðtryggðu lánanna byrjaði að hlaða á sig verðbótaþætti í samræmi við vísitölu og óðaverðbólgu.

Verðbótaþáttur verðtryggðu húsnæðislánanna hefur síðan hlaðist á höfuðstól þessara lána jafnt og þétt (og: mun gera jafnt og þétt út lánstíma lánanna, með vöxtum og vaxtavöxtum og vöxtum líka af þeim!) Samhliða hefur markaðsvirði húseigna lækkað verulega, svo eigið fé flestra heimila (mismunur eigna og skulda) mun fyrirsjáanlega að óbreyttu brenna upp og er nú þegar brunnið upp hjá um fimmtungi heimila, sbr. fréttir.

Snargölluð vara!

Ritsstjóri Fréttablaðsins gerir sér enga grein fyrir neinu af þessu fremur en þau sem nú kyrja óhljóð sín í áðurnefndum samkór seljenda þessara endemis endemis bull-lána, sem hér á landi eru enn nefnd húsnæðislán. Kristaltært öfugmæli alls staðar í nálægum löndum.

Söluvara sem er í raun og sann sérsniðin sem ævilangir þrældómsfjötrar hálsi kaupend­anna – og herðast þessir fjötrar þræl við hverja einustu mælingu á verðbólgu hérlendis og mælingum á verðbólgu erlendis (sem þar endurspeglast hér, í hærra innkaupsverði vöru og þjónustu frá útlöndum í erlendri mynt, margfaldað með gengi krónu) sem samtals hækkar jafnt og þétt verðbótaþátt verðtryggðra lána, og þar með höfuðstól þessara endemis lána, uppreiknaður mánaðarlega, og þá skellt á allan uppreiknaðan höfuð­stólinn nafnvöxtum háum, og breytilegum, að geðþótta seljenda.

Um hvað er beðið?

Það er beðið um 18% niðurfellingu á þeim hluta verðbótaþáttar höfuðstóls sem orðið hefur til á síðustu tveimur árum, vegna hruns, gengisfalls og verðbólgu.

Ef spurt af hverju, er það til þess að bjarga heimilunum, eftir­spurn, störfum og skatt­stofnum, markaðsviðskiptum, og draga þar með úr fjölda gjaldþrota, og landflótta, ein­staklinga og fjölskyldna.

Það er sem sagt beðið um að skilað sé til baka umtalsvert, verðbótahluta höfuðstóls, sem vítisvél verðtryggingar hefur hlaðið upp frá hruni bankanna fyrir tveimur árum ; hlaðið ofan á upp­haflega umsaminn höfuðstól húsnæðislána heimilanna.

Og sem annað vers: Stöðva sjálfvirka hækkun verðbótaþáttarins, að minnsta kosti á meðan unnið er að endurskoðun á skipulagi og kjörum húsnæðislána.

Rammfalskt best?

Þó skuldafjötrar hafi senn­i­lega fargað fleiri Íslendingum en öll heilbrigðisvandamál til samans er það ekki ástæða til að heykjast á að gera það sem rétt er að gera.

Samkór seljenda þarf að muna að leikritið sem ritstjóri Fréttablaðsins nefnir í leiðara sínum 14. okt. 2010 og nefnir Falskar vonir, er þekkt leikrit hér og erlendis, þó engu detti í hug annars staðar en hér að kyrja einum kór allar fölsku nóturnar sínar saman á einum stað.

Landsmenn öll auðvitað enn víkingar og skáld þó barður sé þrællinn og máti sig fatastíl feitra þjóna.

Blikkandi rauð ljós!

Landsmönnum er vel kunnugt um hver fjár­magna, skrifa og leikstýra leikritinu sem ritstjóri nefnir, og maður nefndur JB segir á eyjunni í gær í glöggri athugasemd við frétt af ógna- og furðuviðtali við Guðmund Ólafsson, hagfræðing, hafi kallað „helvíti yfir tug­þús­undir einstaklinga í þessu landi.“

Fúkyrt ekki til fyrirmyndar en ef rétt hjá JB að 63% lána séu nú í flokki 90 daga vanskila og eldri, komast kröfueigendur/seljendur ekki undan því að horfast í augu við þann rekstrar­vanda.

Svo afdráttarlaus mæling á heilbrigði endurspeglar sjálf­krafa samsvarandi heilbrigði kaupenda; speglar tekju- gjalda- eigna- skulda- og eiginfjár-sjúkdóma tugþúsunda viðskipta­vina/kaupenda húsnæðislána, sem og jafnframt er hryllings­saga, sem hvorki ofstopa­þröng­sýni né græðgi né sérvisku­hagfræði, fá lagfært, hvort sem líkar betur eða verr.

Stjórnunarþáttur: Taktísk stýring?

Seljendur leggja nú mjög upp úr að etja kaupend­um saman innbyrðis undir kórsöngnum; og er ógeðfelld tegund af hörm­ulegu samfélagslegu einelti úr hendi frumseljenda þessarar snar­gölluðu fjármálavöru sem enn er nefnd húsnæðislán.

Ríkisstjórn okkar allra gerir þó samt enn sitt til þess að halda kleinunni – og hallast nú bakborða enn að því að: a) efnahagur fyrirtækis, lánasjóðs og lífeyrissjóðs, sé eilíft heilagri helgidómur en efna­hagur heimilis, og b) brjóta vívitandi á landsmönnum, jafnræðisreglu og stjórnarskrá.

Spurt er: Hvað á að gera?

Svar:  Hvort sem um er að ræða skort á samúð eða skilning eða um ásetning er að ræða, er best að fylgja ráði prófessor Stieglitz, nóbelsverðlaunahafa í hagfræði, sem ráðlagði og rök­studdi almenna niðurfærslu höfuðstóls húsnæðislána; (sem og lesa lærða grein eftir mig á lúgu-eyju). Niðurfærslan sé næg, svo skipti máli í hagkerfinu, ekki síst til bjargar fjármála­þjónustu sem atvinnugrein, frá stærri vanda; nú ekki vegna skorts á gjaldeyri, heldur vegna skorts á trausti og viðskiptavild viðskipta­vina.

Hvernig geta arkitektar lagt sitt af mörkum til að leysa vandamál framtíðarinnar?

Höfundur: Arna Mathiesen - Arkitekt
Flokkur: Borgarskipulag, Efnahagsmál, Húsnæðismál, Sveitarstjórnarmál, Umhverfismál  

Þetta var viðfangsefni alþjóðlegrar samkeppni í Osló á dögunum. Boðskapur verðlaunatillögunar var: “Áður en byggingar eru hannaðar þyrfti að hanna ferli stjórn- og efnahagsmála. Arkitektinn verður þá hönnuður ferlis sem megnar að móta umhverfi sem getur leyst vandamál sem þjóðfélagið stendur frammi fyrir”. Það er næsta víst að annar höfundur tillögunnar, hin hálfíslenska, Gíslunn Hálfdánardóttir, hafi verið undir áhrifum af umhverfismótun Reykjavíkur síðustu árin: „Skipulagi auðnarinnar“ eins og það hefur verið kallað.

En hvaða forsendur hefur hönnuður, arkitekt eða skipulagsfræðingur, sem er vanur að fylgja eftir flóknu ferli mannvirkjagerðar, til að hanna ný stjórn- og efnahagskerfi? Samkeppnin, flækjustigið og skriffinnskan hefur aukist svo gífurlega að arkitektunum gefst varla einu sinni færi á að stunda fagið af nokkrum metnaði. Siðferðilega klemman er þó verst. Stjórn- og hagkerfið gera að verkum að arkitektarnir eyða mestri orku í að miðla málum milli aðila sem koma að hinu byggða umhverfi á mismunandi hátt og hafa gjörólíkar þarfir og markmið:

1. Fyrstan má telja fjárfestinn sem hefur að höfuðmarkmiði að græða peninga. Það er ekki loku fyrir það skotið að hann vilji bæta umhverfið, þótt það virðist sjaldgæft: það er nefnilega hægt að græða meiri pening ef umhverfismál þvælast ekki fyrir. Stundum á ekki einu sinni að byggja, heldur bara láta teikningar fylgja með lóðinni til að hækka verðið.
2. Arkitektinn vinnur líka fyrir hið opinbera. Hann gætir þess að verkið lúti gildandi reglum og skipulagi samkvæmt lögum.
3. Síðast en ekki síst vinnur arkitektinn fyrir fólkið sem á eftir að nota bygginguna/umhverfið, þótt viðkomandi séu yfirleitt ekki inni í myndinni ennþá, og því ógerningur að heilsa uppá þau.

Kysi arkitektinn að vinna einungis fyrir (oft ímyndaða) íbúa/notendur/vegfarendur, myndi hann missa verkefnið og/eða leyfið til að leggja fram teikningar. Og verkið yrði boðið samvinnuþýðari arkitekti. Það ríkir almennt sambandsleysi milli arkitekts og þeirra sem eiga eftir að búa við umhverfið sem er á teikniborðinu. Og stjórnvöld sem meta eiga gæði verksins og samþykkja það eru allt of langt frá grasrótinni. Ófullkomin lagarammi fyrir byggingalist og skipulag hyglir stórverkefnum stórfyrirtækja en íþyngir  framtaki einstaklinga sem vilja bæta eða breyta heima við eða á sameigninni í nánasta nágrenni.

Ósamhljómur markmiða skapar einstaklega falskan tón við gerð íbúðarhúsa.  Húsaskjól er frumþörf og íbúðarhúsnæði þekur stærra landrými en önnur húsagerð í borg. Flestir verja stærstum hluta launa sinna í híbýli sín og verja mestum tíma sínum á heimilinu. Þessi mikilvægi staður, heimilið og umhverfi þess, er orðinn vígvöllur þar sem arkitektinn miðlar málum milli hagsmuna fjárfesta og íbúa framtíðarinnar. Fjárfestarnir sem lokkuðu fólk með frábæru útsýni og töldu því trú um að það myndi sjálft græða pening á óráðsíunni, unnu orrustuna fyrir hrunið. Eftir sitja íbúar á kafi í skuldum inni í undarlega stórum bíl með alltof mörg mislæg gatnamót og slaufur heim í óklárað hús með risagrillpalli. Gróðapungarnir eru að því er virðist á bak og burt, hér er ekki eftir fleiri fórnarlömbum að slægjast…eða hafa þeir sig bara dregið sig í hlé til að undirbúa næstu atlögu?

En er ekki bara Reykjavík alveg þokkaleg, peningaöflin voru þó ekki alltaf jafn agaleg? Vandamálið er að fyrirmyndarumhverfi er undir þrýstingi markaðarins löngu eftir að hönnuðurinn hefur sagt sitt. Með neikvæðum afleiðingum: Sjarminn hverfur, verð á húsnæði hækkar, ekki verður búandi í nágrenninu fyrir fylliríi að næturlagi: þetta má kalla uppavæðingu (gentrification). Þegar umhverfi sem þrátt fyrir allt heppnast endar svona, hvernig er þá hægt ætla að arkitektar geti breytt nokkru til hins betra? Augljós leið fagsins til að lifa við ástandið er að einblína á útlit frekar en innihald; byggingar sem skúlptúr fremur en sambýlisformin og rýmin milli húsanna sem móta samspil fólks. Þetta kippir stoðunum undan félagslegri og pólitískri þýðingu arkitektúrs og skipulags.

Það væri draumur ef arkitektinn gæti verið hinn góði leiðsögumaður sem leiddi markaðsöflin á hina hófsömu braut. Þannig vilja margir (kjánalegir?) arkitektar gjarnan líta á málið. Umhverfið sem var byggt upp í Reykjavík  fyrir hrun ber þess þó vitni að fag mátti sín lítils þegar fjármagnsöflin voru annars vegar.

Ef manngert umhverfi í Reykjavík endurspeglar slæmt stjórn- og efnahagskerfi má spyrja hvort betri arkitektúr og skipulag gæti stuðlað að betra og réttlátara samfélagi. Hverjir þekkja betur ferlin sem að mannvirkjagerð lúta, og hafa meiri tíma til að vinna að breytingu á þeim en íslenskir arkitektar? Jarðvegur fyrir félagslegar breytingar er til staðar: Meðvitaðir borgarar sem þyrstir eftir lausnum, duglegir sérfræðingar á ýmsum sviðum sem snerta umhverfið og smátt þjóðfélag þar sem auðvelt er að koma skilaboðum á framfæri.

Sveigjanleiki arkitektanna var veikleiki fyrir hrun, en gæti orðið styrkur inn í framtíðina. Arkitektar eru þarfari til annarra verka en skriffinnsku og þess að teikna hallir sem varpa bjarma á auðmenn. Arkitektar hafa þjálfun í að samhæfa mörg fög sem koma að mótun umhverfisins; rafmagn, efnistök, brunavarnir, burðarþol osfrv. Því væri hægt að ætla að þeir gætu verið til þess fallnir að gegna lykilhlutverki í uppbyggingu nýs samfélags þar sem enn fleiri fög verða að koma að borðinu og samhæfast.

Greining raunverulegra þarfa og hvernig þeim sé best fullnægt miðað við íslenskar auðlindir og landshætti með reglum sem hefta fjárplógsstarfsemi í framtíðinni, gætu reynst áhrifameiri en hefðbundin hönnun.

Félag sjálfstætt starfandi arkitekta hefur áhyggjur af að ungir arkitektar flýi land. Hræðsla og óðagot framkallar dagdrauma um útlenskt fjármagn sem geti haldið geiranum uppi. Erlent peningavald sem engar taugar hefur til landans hefur önnur markmið en þeir sem búa á Íslandi. Arkitektar sem sýnist þetta fýsilegur kostur, ættu að huga að útferð sjálfir. Þá kæmust arkitektar með hugsjónir að. Með hugmyndir um hvernig ofurfjárfestingunni verði breytt þannig að hún geti orðið nothæf, og hugmyndir um nýja tegund arkitektúrs úr íslenskum hráefnum, sem tekur mið af  íslenskri orku, fyrir raunverulegar þarfir í nánu sambandi við íslenska atvinnusköpun og matvælaframleiðslu. Í jarðsambandi og milliliðalausri samvinnu við fólkið.

Ekki er hlaupið í launuð hlutverk fyrir arkitekta, en ef viljinn er fyrir hendi og ljóst er hvað fagið hefur uppá að bjóða, gæti áætlun um að breyta kerfinu, innan frá eða utan, orðið markvissari. Hér er vísir að lista:

Í KERFINU:

• Ráðgjöf fyrir hið opinbera varðandi löggjöf sem minnkar völd peningaaflanna í manngerðu umhverfi
• Að fara útí pólitík þar sem sérþekking getur nýst við uppbyggingu sjálfbærs samfélags
• Vinna fyrir sveitarfélög sem embættismenn eða við skipulagsgerð
• Vinna við menntun nýrra arkitekta
• Vinna við rannsóknarstofnanir sem sýnir fram á veikleika kerfisins með tillögur til úrlausnar.
• Vinna fyrir samtök eða hið opinbera að verndun þess sem gott er í hinu byggða umhverfi (hús og staðarvernd
• Vinna fyrir gallerí/safn við stjórn sýninga
• Hönnun fyrir opinberar framkvæmdir, sem ekki ríkir ágreiningur um markmið: skólar, torg osfrv.
• Vinna í öðrum atvinnugreinum sem geta nýtt sér sérþekkingu arkitektsins
• Vinna við verkefni þar sem samskiptin eru milliliðalaus, viðskiptavinurinn og notandinn er sama manneskjan (einbýli eða íbúðarhús með tiltölulega fáum íbúum).

UTAN KERFISINS:

• Sérþekking um lagaramma nýtt til aðstoðar við nágrannamótmæli þegar annarleg öfl eru á kreiki
• Skrif krítíska, hvetjandi og/eða fræðandi greinar í fjölmiðla fyrir almenning og/eða ráðamenn
• Smábreytingar á húsum og umhverfi sem ekki krefjast samþykktar yfirvalda.
• Að verða andófslistamaður
• Aktívismi
• Þróun verkefna sem virka gegn uppavæðingu
• Búferlaflutningar í afskekktan fjörð þar sem sem arkitektinn getur byggt upp draumalíf sjálfs sín, gerst góð fyrirmynd og hjálpað nágrönnum sínum
• Að gerast trúður og gera grín að öllu saman

Sérfræðingar á öðrum sviðum og aðrir sem væru til í að setjast að vinnuborðinu með arkitektum sem vilja breytingar á kefinu/ umhverfinu eru hvattir til að hafa samband við Arkitektafélagið.

Heimildir:

JaapJan Berg, Houses in Transformation; Interventions in European Gentrific

Robert Gutman, Architectural Practice: A Critical View, (Princeton Architectural Press, 1988).

Hjálmar Sveinsson, Skipulag Auðnarinnar, Tímarit Máls og Menningar, (Reykjavík, Janúar 2010)

http://oslotriennale.no/?nid=1046

Fréttablaðið,September 16th 2010,p. 6.

Till, Jeremy, Architecture Depends (The MIT Press 2009)

Vandi skuldsettra heimila

Höfundur: Ásbjörn S. Þorleifsson bókhalds- og fjármálaráðgjafi
Flokkur: Efnahagsmál, Húsnæðismál   Efnisorð: fasteignalán, heimili, mannréttindi, skattalög, skuldir, vaxtabætur

Mannréttindahugtakið

“Það ber að viðurkenna að hver maður sé jafnborinn til virðingar og réttinda, er eigi verði af honum tekin, og er þetta undirstaða frelsis, réttlætis og friðar í heiminum.”

“Hafi mannréttindi verið fyrir borð borin og lítilsvirt, hefur slíkt í för með sér siðlausar athafnir, er ofboðið hafa samvisku mannkynsins, enda hefur því verið yfir lýst, að æðsta markmið almennings um heim allan sé að skapa veröld, þar sem menn fái notið málfrelsis, trúfrelsis og óttaleysis um einkalíf og afkomu.”

Tekið af vef Mannréttindaskrifstofu Íslands.

Atburðarás undanfarinna mánaða í efnahagsumhverfi Íslands hefur vissulega leitt af sér vandamál hjá fólki, vandamál sem eru afleiðingar af hagstjórn sem var algerlega utan áhrifasviðs þessa sama fólks.  Vandamálin sem hafa hrannast upp hjá skuldsettum einstaklingum er öllum kunn sem fylgst hafa með fréttum og umfjöllun um þau mál undanfarið, fréttum af gálausu framferði stjórnenda fjármálafyrirtækja og andvaraleysi eftirlitsaðila í stjórnkerfi landsins.

Nú er svo komið að inntakið í niðurlagsorðunum í inngangi mannréttindayfirlýsingar Sameinuðu þjóðanna um „óttaleysi um einkalíf og afkomu“ hefur brostið hér á landi og fjöldi manna býr við óvissu og ótta um einkalíf sitt og afkomu.

Það er mat mitt að það sé skylda Alþingis og stjórnavalda að sinna á trúverðugan hátt vandamálum þessara þjóðfélagsþegna og bregðast skjótt við. Leggja þessu fólki til leiðir út úr sínum vanda og vinna ötullega að lausnum sem eru í anda þess sem fram kemur í ofangreindum inngangi mannréttindayfirlýsingar Sameinuðu þjóðanna frá 1948.

Ég legg til að stjórnvöld byrji nú þegar á því að endurskoða þau ákvæði  skattalaga sem taka til vaxtabóta og geri breytingar sem hlúi að þeim sem verst eru settir með afkomu sína.  Réttur til vaxtabóta er skilgreindur í reglugerð nr. 990/2001 með síðari breytingum. Í núgildandi reglum eru vaxtabætur takmarkaðar við:

• Hámark vaxtagjald er 5% af skuldum.
• Hámark vaxtabóta er fyrir einstaklinga er kr. 189.957, einstætt foreldri kr. 244.299, sambúðarfólk kr. 314.134.
• Tekjuskerðingar mörk eru 6% af tekjum.
• Eignaskerðingarmörk.

Það er mitt mat að endurskoða þurfi viðmið vaxtabóta :

• Vextir sem eru 5% af skuldum eru ekki í takt við núverandi fjármagnskostnað skuldara og þurfa að hækka. Hér má benda á að dráttarvextir einir og sér eru nú 25%. Þessi mörk gefa enga möguleika á að vaxtabætur fáist á móti lántökukostnaði sem reglugerðin kveður á um að teljist til vaxtagjalda.

• Hámark vaxtabóta þarf að hækka verulega til að bæturnar séu í samræmi við mikla hækkun fjármagnskostnaðar og skerðingu á greiðslugetu skuldara.

• Tekjuskerðingarmörk við 6% af tekjum er of strangt viðmið. Hér er lagt til að tekin verði upp skerðingarmörk sem miðist við 6% af tekjum umfram fjárhæð atvinnuleysisbóta á hverjum tíma

• Ekki er gerð athugasemd við eignaskerðingarmörkin.

Ég tel að Alþingi ætti að gera eftirfarandi breytingar á lögum nr. 63/1985 um greiðslujöfnun fasteignaveðlána til einstaklinga:

Stofnaður verði  Jöfnunarsjóður fyrir greiðslubyrði fasteignaveðlána sem starfi í tveimur deildum. Annars vegar deild fyrir lán í erlendri mynt og hins vegar deild fyrir lán með verðtryggingu.

Skal þeim sem lögin ná til og skulda lán í erlendri mynt eða erlendum hluta myntkörfu heimilt að óska eftir því að sú hækkun höfuðstóls skuldarinnar sem til er komin eftir 1. ágúst 2008 verði færð yfir til sjóðsins og verði þar skuld viðkomandi á sérstökum greiðslujöfnunarreikningi. Samsvarandi fasteignaveðlán lækki um sömu fjárhæð en haldi að öðru leyti skilmálum sínum.

Á sama hátt verði heimilt að óska eftir því að hækkun höfuðstóls verðtryggðra skulda sem til er komin eftir 1. ágúst 2008 verði færð yfir til sjóðsins og verði þar skuld viðkomandi á sérstökum greiðslujöfnunarreikningi.

Skuldir á greiðslujöfnunarreikningi verði ekki með veði í fasteign þeirri sem veðtryggði frumlánið. Með þessu er fólki gert kleift að skipta um fasteign án þess að þurfa að greiða upp skuldir sem ætla má að séu því ofviða hvort eð er.

Vaxtakjör skulda á greiðslujöfnunarreikningi taki mið af hóflegum vaxtakjörum.

Endurgreiðsla lána á greiðslujöfnunarreikningi verði tekjutengd þannig að greiðslubyrði lánanna verði aldrei hærri en sem nemur 8% af tekjum sem eru umfram fjárhæð atvinnuleysisbóta á hverjum tíma.

Þeir sem skulda á greiðslujöfnunarreikningi í erlendu deildinni verði heimilt að flytja skuldina yfir í verðtryggðu deildina óski þeir þess og gildi sú heimild út lánstímann.

Markmiðið með þessum tillögum er:

• Að laga greiðslubyrði heimilanna að þeim kjörum sem til var stofnað og ætla mætti að skuldarar hafi staðið frammi fyrir þegar lán voru tekin.
• Byggja tillögurnar á lögum sem nú þegar eru til en það eykur möguleika Alþingis og stjórnvalda á að bregðast skjótt við.
• Auðvelda fólki að skipta um húsnæði með því að létta á veðsetningum íbúðarhúsnæðis. Þetta gefur möguleika á að fólk geti frekar lagað sig að breyttum aðstæðum.
• Koma með tillögur sem eru til þess fallnar að auka veltu á fasteignamarkaði og gera verðmyndun hans raunhæfari.
• Með þessu fyrirkomulagi eru engin lán afskrifuð hjá bönkum, Íbúðalánasjóði né lífeyrissjóðum.

Fyrir hag heimilanna?

Höfundur: Jónas Gunnar Einarsson rithöfundur
Flokkur: Fjármál, Húsnæðismál, Stjórnmál   Efnisorð: forseti ASÍ, heimilin, íbúðarhúsnæði, skuldafjötrar, verðbólga, verðtrygging

Gylfi Arnbjörnsson, forseti ASÍ, ritar grein í Mbl. 7.des., bls. 40, undir heitinu: „Fyrir hag heimilanna“, þar sem fylkja sér sérkennilega súrrealísk heildarsamtök launafólks á Íslandi gegn brýnustu hagsmunum launafólks á Íslandi. 

Í sama blaði, á bls. 13, segir af súrrealískri framtíð ungs fólks á Íslandi, sem datt í hug að eignast íbúðarhúsnæði fyrir fjögurra manna fjölskyldu með algengri normal lántöku gegn veði í íbúðinni, eins og allir þekkja í veröldinni; og uppgötvuðu í Mogganum að þá þarf að greiða til baka 200 milljónir króna fyrir 20 milljón króna húsnæðislán til 30 ára, m.v. 10% ársverðbólgu og nær 540 milljónir króna, ef lánið er til 40 ára.

Og ef ársverðbólga er 18%, eins og nú, þá þarf að greiða 1.002 milljónir króna fyrir 30 ára lán! Og 5.275 milljónir króna fyrir 40 ára lán! Og er örugglega veraldarmet í vetrarbrautinni sem seint verður slegið.

Einu sinni var Gylfi forseti víst ein af hetjunum í vörninni sem kom launafólki til hjálpar. Gerðist svo ráðsmaður í lífeyrissjóði, fór að ávaxta fé launafólks, í félagi við fjárfesta og bankastjóra; og einhvers staðar á leið úr vörn í sókn hljóp hann til liðs við þá í miðjum leik. Og samt er hann forseti ASÍ og þiggur ofurlaun fyrir þessa þjónustu frá launafólki. Það er sennilega annað veraldarmet í vetrarbrautinni.  
  
Gylfi segir í grein sinni brýnast þetta: a) að verja „störfin okkar“, b) tryggja ný störf þeim sem ekki hafa starf og c) komið verði í veg fyrir að almenningur lendi í verulegum greiðsluerfiðleikum.

Kynnir svo „viðamiklar bráðaaðgerðir“ skv. lið c), fjögur úrræði mest og best sem öll miða að greiðslufresti og nauðasamningum: greiðslujöfnun, frestun afborgana, lenging skammtímalána og greiðsluaðlögun. Eins og sé glænýtt fyrir Gylfa og félaga á góðum launum að t.d. lögmenn, viðskiptamenntað fólk og ráðgjafar, t.d. á Ráðgjafarstofu heimilanna, fáist við greiðsluvanda daginn út og daginn inn, m.a. með þessum úrræðum.

Svo er sagan öll. Allt í einu. ESB og Evru. Tveggja mánaða púlvinnu að málefnum heimilanna á vettvangi verkalýðshreyfingar og stjórnvalda (Gylfi var formaður nefndar Jóhönnu félagsmálaráðherra um greiðslujöfnun, o.fl.) allt í einu lokið. Eftir standa áherslur. Á tvennt: störf og greiðslugetu! Á meðan tikkaði óðaverðbólgan allan tímann á húsnæðislán heimilanna! Og þykir vetrarbrautarmet í móðgun við launafólk, heimili og kjósendur. 

Ekkert er minnst á að verja eigið fé heimilanna. Ekkert sagt um að koma í veg fyrir tröllaukna skuldafjötra í framtíð af völdum óðaverðbólgu í nútíð. Launafólki skal fórnað á altari bankanna, Íbúðarlánasjóðs og lífeyrissjóðanna, sem sárvantar fé eftir áföll í áhættufjárfestingum. Er þá komið í sömu sögu og síðast fyrir aldarfjórðungi: þegar samtryggingarkerfi verðtryggingarsinna, með þursagang óbilgirni í bland við tröllheimsku, kom í veg fyrir skynsamlegar björgunaraðgerðir í nær lokuðu hagkerfi Íslands og íslenskrar krónu. Þá var þjóðinni talin trú um að stórfellt tap banka og lífeyrissjóða hlytist af ef útreikningur verðbótaþáttar verðtryggðra húsnæðislána yrði frystur tímabundið, meðan versta verðbólguskothríðin gengi yfir. Áróður bakkaður upp af fjölmiðlum og leiddi til óþarflega erfiðrar og djúprar gjaldþrotahrinu og víðtækra hörmunga, eins og margir þekkja; og telja verður þó smáræði miðað við það sem nú er framundan að óbreyttu.

Bjarni Bragi Jónsson, arkitekt verðtryggingar lánsfjár á Íslandi, er enn á sömu buxunum og þá, sbr. Mbl. 7.des. sl., bls. 12. Hann vill einfaldlega ekki almennt viðurkenndar leikreglur á fjármálamarkaði. Viðurkennir ekki hið augljósa: að fjármálakerfið hér í okkar litla opna EES-hagkerfi til fjórtán ára, stjórnast enn af græðgi fákeppni á smásölumarkaði lánsfjár með einstakri velþóknun og lögeggjan stjórnvalda, lífeyrissjóða og verkalýðshreyfingar. Fjármálakerfi þar sem lífeyrissjóðir landsmanna gegna lykilhlutverki, því sjóðirnir kaupa í stórum stíl verðtryggð skuldabréf húsnæðislána af íbúðarlánasjóði, sjóðsfélögum, o.fl. og verja til þess iðgjöldum launafólks.  Skammta svo launafólki skert lífeyrisréttindi eftir árferði, einkum eftir tapi á áhættufjárfestingum. Lífeyrissjóðirnir áttu alls ekki von á ofurverðbólgugróða í skammdeginu; óvæntum ofurtekjum sem múra upp í tapið af fjárfestingum í bönkunum og víðar; ofurtekjum til enn meiri áhættufjárfestinga með fjármunum launafólks.

Svo nú þarf þjóðin að vinna og borga! Segir ASÍ með lífeyrissjóðum og ríkisstjórn. Og óðaverðbólgan þarf að hækka hressilega húsnæðislánin svo náist í meira fé af heimilunum! Og þegar stefnir í gjaldþrot, reddum við hverju heimili fyrir sig, segir Gylfi, konungur lífeyrissjóðanna!   Svona hagfræði sannarlega hin döpru vísindi. Vitnisburður kórvillu á heiði. Súrrealískt met fáránleikamöndli með eigur annarra.

Þau hafa verið of lengi þegar allt er orðið eitt málefni: að verja fjárfestingarsjóði og banka og fórna til þess hag heimilanna.  Þau þurfa hjálp! Hjálpum þeim!

Fasteignasjóðir: góð hugmynd?

Höfundur: Jónas Gunnar Einarsson rithöfundur
Flokkur: Húsnæðismál, Stjórnmál   Efnisorð: fasteignasjóðir, hagstjórn, húsnæðislán, skuldabréf

Athyglisverð grein birtist í Morgunblaðinu 9. des. sl, þar sem tveir hagfræðingar útfæra nánar hugmyndir hagfræðinganna Gylfa Zoega og Jóns Daníelssonar um eiginfjárþátttöku opinberra aðila og/eða rekstraraðila á eignamörkuðum fasteigna og skuldabréfa. Ástandsgreining þeirra Guðrúnar og Sigurðar er góð og ályktanir í góðu samræmi, þ.e. um úrvinnsluferli og vinnuálag.

 
Eins er um freistnivandann; þ.e. þegar lánadrottnar reyna að selja skuldabréf húsnæðislána / fasteignaveðlána á hærra verði en sannvirði og velta um leið gjaldhæfisáhættu, veðhæfisáhættu og gjaldþrotaáhættu skuldabréfa yfir á kaupandann, Íbúðarlánasjóð, sbr. lög/reglugerðarheimild ÍBL um slík kaup af bönkunum; og má ætla gildi þá einnig um lífeyrissjóði og aðra eigendur skuldabréfa húsnæðislána/fasteignaveðlána.
 
Góð markaðslausn?

 
Ef hugað er að viðskiptalegum þáttum, t.d. hverjir viðskiptavinirnir yrðu og stöðu þeirra, hverjir yrðu rekstraraðilar og stjórnendur, hugað að verðlagi þjónustunnar, viðskiptakostnaði, viðskiptaháttum, lagaumhverfi, eftirlitskerfi, er svarið nei, þetta er ekki góð markaðslausn.

 
Útfærsla Guðrúnar og Sigurðar eykur sem sagt á vanda viðskiptavinanna, þ.e. skuldsettra heimila og rekstraraðila, þegar kominn er þriðji aðili milliliður/rekstraraðili á nýjum markaði milli skuldunautar og lánadrottins; og þarf að skapa tekjur/hagnað til rekstrar/eignamyndunar, allt saman kostnaður viðskiptavinar í erfiðum skuldafjötrum.  Eins er um kostnað við sérfræðiaðstoð í samningum við þriðja aðilann; samningum um eignarhlut, verð, viðskiptakostnað; eiga svo hag sinn undir stjórnendum og viðskiptaháttum þriðja aðilans, ef viðskiptavinur eða sá aðili, fá kauptilboð í eignina frá fjórða aðila.

 
Viðskipavinurinn er í öllum tilfellum að ganga til nauðasamninga við þriðja aðila án tryggingar fyrir því að sá aðili muni ekki notfæra sér neyð viðskiptavinarins með ósanngjörnum hætti; ganga til samninga við aðila sem eftir (fljótunnum?) lagaramma nyti eflaust meira frjálsræðis um verðlagningu og aðra viðskiptahætti en bankar og fjármálastofnanir nú; og nyti að auki minna eftirlits frá augljóslega vanbúnum eftirlitsstofnunum/eftirlitsdómurum fjármálamarkaða hér.

 
Eftirlitskerfinu sem brást svo hrapalega starfsskyldum sínum í margra mánaða aðdraganda bankahruns, með djúpstæðri gengis- og gjaldeyriskreppu, að óbreyttu djúpstæð efnahagskreppa. Í raun væri verið að búa til nýja óæskilega markaði, hákarla og  okurlánara, með öllu sem fylgir; víkka út hátekjumarkaði, t.d. fyrir ýmsa sérfræðiþjónustu, með kostnaði, sem reynsla sýnir lendir fljótlega að talsverðu leyti á sveitarsjóðum, ríkissjóði, hjálparsamtökum.
  
Hvað ber að gera?

 
Það ber að stefna að almennum fyrirbyggjandi aðgerðum. Ekki óþörfum kostnaði skuldugra heimila og fyrirtækja, sem lendir á öðrum, þ.m.t. lánadrottnum, fyrr en síðar, ef ekki er varlega farið. Það ber sem sagt að lagfæra stöðu heimila og rekstraraðila með verðtryggð húsnæðislán/fasteignaveðlán. mVegna þess að hagstjórn landsins hefur skekkt svo mjög grundvöll hagkerfisins með óðaverðbólgu að stefnir í mestu lögbundnu eignaupptöku sem um getur í lýðræðisríki eftir höfðatölu, með fjöldagjaldþrotum og landflótta, sem í framhaldinu þýðir aðeins eitt: stórfelldar niðurfærslur/afskriftir  húsnæðislána/fasteignaveðlána, mest í eigu lífeyrirssjóðanna, bankanna og Íbúðalánasjóðs.

 
Til að rétta af grundvöllinn er mest nauðsyn þessi forsenda: að lífeyrissjóðirnir og verkalýðshreyfingin standi í lappirnar fyrir launafólk, láti af væli um lífeyrisgreiðslur í óvissri framtíð og taki þátt í því af heilum hug með heimilum og launafólki í nútíð að bjarga framtíðinni.

 
Að þessu sögðu er besta aðgerð þessi: frysting útreiknings verðbóta verðtryggðra húsnæðislána/fasteignaveðlána við 3,5% prósent verðbótaþátt í 4 til 6 mánuði, meðan fengist er af alvöru við gengiskreppuna og gjaldeyriskreppuna og verðbólgan kveðin niður hérlendis eins og annars staðar í okkar heimshluta.  Tveggja mánaða gömul tillaga úr fréttatíma; en góð fyrir því og brýnt að komi til framkvæmda ekki seinna en strax.
  
Hjálpar frysting verðbótaþáttar hagstjórninni?

Tvímælalaust, því þessi fyrirbyggjandi aðgerð örvar hagkerfið; dregur heimili og atvinnulíf yfir versta hjall eins og öflugur púlhestur í teymi. Örvar allt til dáða, því um leið dregur úr hvata til samdráttar, gjaldþrota, atvinnuleysis, sem dýpka óþarflega efnahagskreppuna. Hagstjórn á tímabili frystingar fær t.d. mun víðtækari úrræði til verðbólguhvetjandi aðgerða, t.d. um brýna stórlækkun stýrivaxta og afnám gjaldeyrishafta tímabundið á útstreymi erlends fjár, t.d. á tilboðsgengi, meðan féð sem vill burt úr hagkerfinu streymir út á sanngjörnu verði, innan þröngra tímamarka. 

 
Þessu útlenda fé verður hvort sem er aldrei haldið lengi enn í gíslingu innan hagkerfis krónunnar; nema þá gegn stórskaða á viðskiptakjörum með flótta erlendra birgja, kaupenda, fjárfesta og lánadrottna frá viðskiptum við okkar litla EES-hagkerfi, með miklum endurreisnarkostnaði undir krónunni.