Þínar fréttir, þín skoðun

TILRAUNIN UM ÍSLAND

Höfundur: Jón Baldvin Hannibalsson - starfaði í ríkisstjórn með Sjálfstæðisflokknum 1991 - ´95
Flokkur: Atvinnumál, Efnahagsmál, Fjármál, Heilbrigðismál, Óflokkað, Samfélagið, Sjávarútvegsmál, Stjórnmál, Utanríkismál, Viðskipti  

Í grein sinni „Rányrkjubú“ (TMM, 3, 2011), þar sem hann leitar skýringa á HRUNINU, setur Stefán Jón Hafstein spurningarmerki aftan við kenninguna um, að íslenska hrunið hafi stafað af tilraun í anda nýfrjálshyggju í aðdraganda hrunsins.

Rök Stefáns Jóns eru þau, að í stjórnartíð Davíðs Oddssonar og Geirs H. Haarde hafi ríkisbáknið þanist út, ríkisstofnunum og ríkisstarfsmönnum hafi fjölgað, skattar sem hlutfall af VLF hafi hækkað (að vísu bara á hina efnaminni), og í stað aukinnar samkeppni hafi einokun eða fákeppni fest sig í sessi.

Allt sé þetta í blóra við kenningar nýfrjálshyggjunnar um að draga eigi úr ríkisumsvifum og að leita eigi markaðslausna á sem flestum sviðum. Skv. kenningunni eigi því að lækka skatta, einkavæða, aflétta reglugerðafári og draga úr eftirliti ríkisins með efnahagsstarfseminni. Þar að auki hafi Davíð, Geir & co. láðst að einkavæða skólana og heilbrigðiskerfið. Þar með rísi þeir varla undir nafni sem lærisveinar Hayeks, Freedmans eða annarra trúboða nýfrjálshyggjunnar.

Með þessum sömu rökum verður Stefán Jón að svifta æðstu presta nýfrjálshyggjunnar kjóli og kalli, þ.á.m. bæði Reagan og Bush jr., svo ekki sé minnst á minni spámenn, eins og fjöldamorðingjana í Chile, Argentínu og víðar, þar sem þjóðfélagstilraunir af þessu tagi hafa verið reyndar.

En nýfrjálshyggja er ekki um ráðdeild í ríkisrekstri. Hún er um að einkavæða auðlindir þjóða og almannagæði, lækka skatta á fyrirtæki ogauðkýfinga og að girða fyrir afskipti ríkisins af efnahagslífi og fjármálamörkuðum. Reagan boðaði endalok „big government“ og lækkun skatta. Hann lækkaði skatta á hina ríku en stórjók ríkisútgjöld og þrefaldaði skuldir ríkisins. Bush jr. bætti um betur: Hann lækkaði enn skatta á hina ofurríku (1% þjóðarinnar), afnam erfðafjárskatt, þandi út ríkisbáknið (Homeland Security), meira en nokkur forseti fyrr eða síðar í sögu Bandaríkjanna, háði tvær styrjaldir út á krít og sjöfaldaði skuldir ríkisins miðað við viðskilnað Reagans. Sameiginlega skildu þessir nýfrjálshyggjupostular eftir sig fjórtán trilljón dollara skuld handa Obama að kljást við.

Þannig endaði amríska frjálshyggjutilraunin, rétt eins og sú íslenska, með landsmetum í útþenslu ríkisbáknsins og skuldasöfnun – og heimshagkerfi sem er að hruni komið. Heita má, að allur fjármálageiri „ríku“ þjóðanna sé kominn upp á náð og miskunn ríkisins. Þetta er að vísu þjóðnýting inn um bakdyrnar. Það er verið að þjóðnýta skuldirnar, efir að búið er að stinga ofsagróða góðærisins að stórum hluta undan skatti. Allt hljómar þetta býsna kunnuglega fyrir Íslendinga.

Á þeim 30 árum sem nýfrjálshyggjan hefur tröllriðið heiminum, hefur fjármálageirinn vaxið í að vera a.m.k. 10 sinnum stærri en samanlögð raunframleiðsla heimsins. Þetta er svipaður vöxtur og á íslenska bankakerfinu á sex árum fram að hruni. Þessi ofvöxtur hefur ekki síst nærst á einkavæðingu auðlinda og almannagæða um allan heim. Skattfríðindi hinna ofurríku og skattsvik í stórum stíl skýra að hluta að hækkandi skattar á almenning fara í vaxandi mæli í að greiða afborganir og vexti af skuldum ríkja við fjármagnseigendur – hina ofurríku. Að lokum gera fjármagnseigendur aðallega út á ríkissjóði.

„Starve the beast“ – sveltum skrímslið – var vígorð hins illskeytta öfgahægrimanns, Cheneys varaforseta, sem var eins konar Rasputin í hinu hvíta húsi Bush áranna. Skrímslið í hans huga var ríkið. Herstjórnarlistin er í því fólgin, að með því að þenja út ríkisútgjöld en neita að hækka skatta í stjórnartíð sinni, muni repúblikanar neyða demókrata til að taka á sig óvinsældirnar af því að hækka skatta og skera niður þjónustu við unga, aldna og sjúka. Þar með verði þeir skammlífir á valdastóli. Ætli Steingrímur J. Sigfússon kannist ekki við þetta, að fenginni reynslu?

Hvernig kemur þá nýfrjálshyggjutilraunin með Ísland út í alþjóðlegum samanburði? Þeir einkavæddu sjávarauðlindina í trássi við lögin (það er ámóta afrek og, ef Norðmenn hefðu afhent fáeinum auðkýfingum olíu- og gasgróðann). Þeir höfðu á stefnuskránni að gera Ísland að „alþjóðlegri fjármálamiðstöð“ (les: skattsvikaútnára), settu heimsmet í ofvexti bankakerfisins (10-földun á sex árum, sem tók 30 ár á heimsvísu) og skildu eftir sig þvílíkar skuldaklifjar á almenning, að Bush jr. lítur út næstum því eins og ráðdeildarsamur forstandsmaður í samanburði. Þetta er ekki lítill árangur á skömmum tíma. Þeir reyndu að einkavæða orkuna og hugsa gott til glóðarinnar með vatnið. En þeir féllu á tíma. Þeir voru að vísu búnir að ræna Orkuveitu Reykjavíkur innan frá, eins og bankana, en voru of seinir með Landsvirkjun.

Hvað með það, þótt þeir hafi fjölgað „gæðingum á ríkisjötunni“? Eimreiðardrengirnir – sem yfirtóku Sjálfstæðisflokkinn í nafni nýfrjálshyggjunnar – eru jú allir með tölu ríkisstarfsmenn. Satt er það, að þeir náðu ekki að einkavæða skóla og sjúkrahús. Það var bara ekki efst á forgangslistanum, enda tæplega nógu mikið upp úr því að hafa, í samanburði við forgangsgóssið. Það bíður því bara betri tíma. Er þetta vinstralið ekki bráðum búið að vinna sér til óhelgi með öllum þessum niðurskurði og skattahækkunum? Bíðið þið bara.

Heilbrigðisstjórnsýslan skýtur sig í vinstri fótinn

Höfundur: Vilhjálmur Ari Arason -
Flokkur: Heilbrigðismál  

Frá 15. júní sl. lokuðu síðdegisvaktir heilsugæslustöðvanna og verður svo
til 15. ágúst. Áður var búið að skerða þjónustu heilsugæslunnar frá því
fyrir ári um 15- 20%. Heilsugæsla höfuðborgarsvæðisins hefur auk þess um
árabil verið undirmönnuð og heimilislækna vantar nú sárlega til starfa. Í
sumar er heilsugæslan rekin á lágmarks mannafla á daginn enda ekki ráðið í sumarafleysingar.

Síðdegisvaktirnar hafa hingað til annað um 60.000 komum á ári, eða hátt í
það sem Læknavaktin sinnir að auki á kvöldin og um helgar. Annað eins
sinnir síðan Bráðamóttaka LSH og Barnalæknavaktin. Eins og enda nær er
frjáls aðgangur að öðrum sérfræðingum á stofu og sem sinna nokkrum hundrað þúsunda koma á ári hverju. Á sama tíma er aðeins bráðari erindum nú sinnt á daginn á heilsugæslustöðvunum og öðrum vísað frá.

Það er eins með ólíkindum að það skuli verða auðveldara að fá
grunnþjónustu í heilsugæslunni á afskktustu stöðum landsins en í sjálfri
höfuðborginni. Það er með ólíkindum að almenningur á höfuðborgarsvæðinu
skuli ekki vera farinn að gera kröfu um betri grunnþjónustu fyrir börnin
sín og í raun lágmarks heilsugæsluþjónustu fyrir alla eins og meðal annars rannsóknaniðurstöður hér á landi sýna og birtar hafa verið í alþjóðlegum læknatímaritum. Forystumenn stjórnmálaflokkanna láta sig málið lítið varða.

Stjórnarmeirihlutinn réttlætir allt með frösum um nauðsynlegan niðurskurð, horfa skammt fram á veginn og vísa ábyrgðinni til heilbrigðisráðherra.

Heilbrigðisráðherra talar á tyllidögum um að styrkja þurfi heilsugæsluna
og tryggja jöfnuð í aðgengi. Heilsugæslan í höfuðborginni virðist greinilega undanskilin í þeirri jöfnun. Og ríkisfjölmiðlarnir þegja þunnu hljóði.

Það er skylda heilbrigðisstarfsfólks og ekki síst lækna að fyrirbyggja
fyrirsjáanleg slys og á það ekkert síður við um skipulag heilbrigðismála,
enda heilsa og líf fólksins í veði.

Fagleg sjónarmið heilsugæslunnar eru nú látinn lönd og leið og eftirfylgni með krónískum sjúkdómum gefið langt nef í sumar. Eins möguleikum að farið verði eftir alþjóðlegum klínískum leiðbeiningum um meðferð sjúkdóma sem gegna ekkert síður mikilvægu hlutverki í heilsugæslunni en leiðbeiningar um góða og eðlilega starfshætti hjá því opinbera. Meðferð og eftirfylgni með eyrnabólgum barna og öndunarfærasýkingum á t.d fyrst og fremst að fara fram á heilsugæslustöðvunum til að meðferð með sýklalyfjum verði markvissari og draga megi úr þróun sýklalyfjaónæmis sem er alvarlegt vandamál hér á landi.

Heilsugæslan sem hefur verið undirmönnuð um árabil mátti allra síst við
þessum niðurskurði. Auk þess er hætta er atgerfisflótta
heilbrigðisstarfsfólks frá heilsugæslunni ef ekki er hægt að treysta á að
hún sé komin til að vera og haldið sé áfram með markvissa uppbyggingu.

Við vitum vel hvar þjónustan er ódýrust og hvaða þjónusta skilar mestum
árangri til bættir heilsu þegar til lengri tíma er litið. Eins hvað hægt sé að gera til að spara í dýrari skyndivaktarúræðum á kvöldin og um helgar sem í mörgum tilvikum hefur miklu hærri afleiddan kostnað í för með sér t.d. óþarfa rannsóknarkostnað á spítölunum og oft ótímabæra lyfjanotkun.

Hinn hái kostnaður græðginnar

Höfundur: Íris Erlingsdóttir -
Flokkur: Efnahagsmál, Fjármál, Heilbrigðismál, Samfélagið  

Nú er vitað með vissu að þrjár aðalorsakir BP olíu”slyssins” eru helst þessar: Græðgi, ófyrirleitni, og hroki. Olíufíaskóið, fjármálahrunið, námuslysið í V-Virginíu, sem í apríl varð 29 manns að bana og harmsögu ungrar konu í Minnesota sem heitir Stephanie Smith, má allt rekja til þessarar sömu greiningar, með undirliggjandi skeytingarleysi og lítilsvirðingu fyrir mannslífum og umhverfinu.

#1. Græðgi, sem er manninum eðlislæg, en sem Megasnobb-viðskiptaskólavírusar að auki berja gengdarlaust inn í stjórnendur fyrirtækja, stjórnmálamenn og fjölmiðla: Græða meira, sama hvað það kostar.

#2. Ófyrirleitni, sem lýsir sér í gloppóttu öryggiseftirliti, óskammfeilnu skeytingarleysi og vanrækslu að fylgja eftir reglum og bregðast við þegar ljóst er að þær hafa verið brotnar.  Opinberir eftirlitsaðilar gerðu hvað eftir annað athugasemdir við „veruleg“ brot á öryggisreglum í námunni í V-Virginíu–átta sinnum síðan í apríl 2009. New York Times hafði í síðustu viku eftir starfsmanni BP, sem var á olíupallinum þegar sprengingin varð og sem meðhöndlaði öryggispappíra fyrirtækisins, að fyrirtækið var að bora dýpra en 22,000 fet, þrátt fyrir að hafa aðeins leyfi til að fara á 18,000-20,000 feta dýpt.  BP nefndi ekki viðbótardýptina við starfslið Halliburton, sem þar af leiðandi notaði ekki nægilegt mikið sement í „tappann“ til að þola viðbótarþrýstinginn sem þessi extra dýpt krafðist. Svo hann sprakk. Hvers vegna sagði BP ekki frá viðbótardýptinni? Hvers vegna sannreyndi Halliburton ekki dýptina? „Vítaverð vanræksla af allra hálfu.“ Vanræksla af nísku og gegndarlausri gróðahyggju.

#3. Hroki, sem lýsir sér í vægðarlausri og afar árangursríkri herferð stórfyrirtækja til að forðast opinber regluverk en að fá í staðinn pólitíkusa til að leyfa þeim að stunda „treystu okkur“ sjálfs“eftirlit,“ sem eins og íslenska þjóðin veit, er álíka gáfulegt og að gefa virkum alkóhólistum lykla að vínbúð.  Þessi herferð hefur hindrað löggjöf, reglur og virkt eftirlit, sem gætu vel hafa komið í veg fyrir þessar ófarir og hefur skapað þær aðstæður sem allt of lengi hafa verið látnar viðgangast: að stórfyrirtæki og fjármálarisar telja sig yfir lög og rétt hafna.

Það er auðvelt að láta ginnast af frjálshyggjuprédikunum þess efnis að lög, reglur og eftirlit séu einungis til trafala og drepi niður frjálst framtak og atvinnulíf. Fæst okkar eru sérfræðingar í öryggiskröfum olíuborana eða námuvinnslu. Við erum nokkuð vel kunnug íslenska fjármálasvallinu sem blómstraði í algjörri fjarveru regluverks og eftirlits, en til að gera sér virkilega grein fyrir hvað virkt og hlutlaust (það sem hið opinbera á að vera) eftirlitskerfi er mikilvægt er sennilega best að horfa á málið út frá sjónarhorni sem við öll erum daglega í nánum kynnum við og getum ekki verið án: Matur.

Hamborgarinn sem lagði líf í rúst

Stephanie Smith var tvítug, lífsglöð og hraust ung kona árið 2007, var nýorðinn danskennari og leit framtíðina björtum augum. Hún var að mestu grænmetisæta, en gerði undantekningar af og til, rétt eins og sunnudaginn þegar hún borðaði hamborgara í kvöldverð heima hjá foreldrum sínum. Stephanie hélt að hún hefði fengið flensu þegar hún fékk fyrst sára magakrampa, hita og slæman niðurgang, en þegar hún leitaði til læknis var hún í snatri flutt á sjúkrahús þar sem í ljós kom að hún var með matareitrun, sem síðar var rakin til hamborgarans er reyndist stútfullur af E-coli O157:H7 saurgerlum. Afleiðingar eitrunarinnar voru svo svæsnar–hemolytic uremic syndrome–að nýrnastarfsemi hennar stöðvaðist og urðu læknar að setja hana í dauðadá í tvo mánuði til að koma í veg fyrir að hún biði varanlegan heilaskaða af völdum óstöðvandi flogakasta.

Hamborgarinn sem Stephanie borðaði var frá risafyrirtækinu Cargill og var seldur í Sam‘s Club (Walmart). Stephanie var ekki eina fórnarlambið. Fjórum vikum áður en hún veiktist höfðu fjögur börn, 4 og 1 árs gömul systkin og tvö önnur börn til viðbótar veikst af nákvæmlega sömu ástæðu: eitruðum hamborgurum frá Cargill, keyptum í Sam‘s Club. Alls veiktust 940 manns vegna þessarar eitrunar; fjórir fengu hemolytic uremic syndrome.

Ef þú heldur að „nautahakk“  sem þú kaupir í bandarískum stórmarkaði sé einfaldlega kjötbiti,  sem rennt hefur verið í gegnum hakkavél, hefurðu rangt fyrir þér. Pakki af nautahakki er samkrull úr hinum ýmsu kjötgæðaflokkum af hinum og þessum líkamshlutum skepnunnar–og ekki af sömu skepnunni, ekki einu sinni úr sama sláturhúsi, jafnvel ekki frá sama landi!

Skýrslur sem dagblaðið New York Times komst yfir eftir krókaleiðum, sýndu að hamborgararnir sem ollu veikindaköstunum í Minnesota og víðar voru samkrull af afskorningum frá hinum ýmsu sláturhúsum og einhvers konar kjötstöppugums sem verksmiðja í Wisconsin hakkaði saman úr kjötafgöngum. Það sem Cargill merkti og seldi sem „American Chef‘s Selection Angus Beef Patties,“ var í raun samtíningur af kjötafgangi og ­úrgangi frá sláturhúsum í Nebraska, Texas, Uruguay, og fyrirtæki í Suður Dakota sem sérhæfir sig í að vinna einhverja stöppu úr fituafskorningum sem meðhöndlaðir eru með ammóníaki til að drepa bakteríur.  Til að kóróna framleiðsluna bætti Cargill svo brauðraspi og kryddi í „nautahakkið,“ mótaði í „hamborgara“ og frysti, 18 stykki í box. Umbúðirnar sögðu ekkert um tilurð hamborgaranna. Aðeins ein innihaldslýsing var á pakkanum: „Nautakjöt.“

Þessir framleiðsluhættir–sem tíðkast hjá flestum stórum kjötvinnslum–kosta Cargill 25% minna en „venjuleg“ hakkframleiðsla, þ.e. að taka stóra kjötbita ásamt fitu og einfaldlega hakka þá. Eftirlit er nær aðeins að nafninu til og allir–rétt eins og olíu- og fjármálafyrirtækin–benda hver á annan þegar vandamál skjóta upp kollinum. Kjötvinnslurnar reiða sig á að sláturhúsin tékki á kjötinu og prófa hakkið aðeins af og til eftir að búið er að hakka allt saman. Alkunna er að þessari hakkframleiðslu er sérlega hætt við E-coli sýkingum, segja sérfræðingar og starfsmenn heilbrigðiseftirlitsins.  En þrátt fyrir það gera yfirvöld engar kröfur til hakk/pakkaðila um að þeir rannsaki hakkið til að staðreyna að það sé laust við sýkla.

USDA, sem leyfir kjötvinnslunum að semja sínar eigin öryggisáætlanir (!!!), hefur sagt þeim að prófa innihaldið áður en það er hakkað, en það er vandkvæðum bundið; mörg stór sláturhús selja aðeins til kjötvinnslna sem samþykkja að E-coli prófa ekki sendingar sláturhúsanna áður en hráefnið er sett í vinnslu.

Kjötiðnaðurinn fer með upplýsingar um vinnsluaðferðir sínar og innihald „nautahakks“ framleiðslunnar eins og hernaðarleyndarmál–og kemst upp með það. USDA sendir eftirlitsmenn í fyrirtækin og hefur aðgang að gögnum þeirra, en eftirlitið–sem á fyrst og fremst að gæta hagsmuna neytenda–gætir leyndarmálanna jafn vel og fyrirtækin sjálf. Nokkrum vikum áður en hamborgarinn sem Smith borðaði var framleiddur höfðu eftirlitsmenn USDA  hvað eftir annað gert athugasemdir við að hakkframleiðsla Cargill bryti í bága við eigin öryggisreglur fyrirtækisins, en USDA samt sem áður hvorki sektaði fyrirtækið né setti bann á framleiðsluna.

Costco verslunarkeðjan er ein af fáum fyrirtækjum sem E-coli prófa kjötafganga áður en þeir eru hakkaðir í kjötvinnslu fyrirtækisins. Eftir að viðskiptavinur í New York veiktist árið 1998 af nautahakki úr versluninni ákváðu yfirmenn að ekki væri nægilegt að treysta á prófanir þeirra sem seldu þeim kjötið. Costco sagðist hafa fundið E-coli í innfluttum og innlendum kjötafgöngum og setti pressu á birgðasala að lagfæra vandamálið. En jafnvel Costco, með sitt risavaxna kaupveldi, mætti andstöðu. „Tyson vill ekki selja okkur,“ sagði yfirmaður hjá fyrirtækinu. „Þeir vilja ekki að við prófum kjötið.“

Yfirmaður heilbrigðiseftirlits hjá kjötvinnslunni American Foodservice, sem framleiðir 166 milljónir kílóa af kjöthakki árlega, sagðist hafa hætt að prófa kjötúrganga frá birgðasölum vegna andstöðu sláturhúsanna. „Þeir vildu ekki selja okkur,“ sagði hann. „Ef ég prófa kjötið og finn bakteríu, þá set ég þá í ‚reglugerðaraðstöðu.‘ Númer eitt, ég verð að tilkynna yfirvöldum, og tvö, yfirvöld munu rekja slóðina til þeirra. Svo við gerum það [prófum] ekki.”

Við rannsókn á Cargill kom í ljós að nokkrum vikum áður en fólkið veiktist vegna neyslu hamborgaranna höfðu eftirlitsmenn fyrirtækisins sjálfs lagt fram kvartanir um heilsuspillandi aðstæður í kjötvinnslunni–„fullt af hamborgurum liggjandi á gólfinu, gamlir kjötbitar fastir í höktandi hakkavélum“ og einn starfsmaður sem „reglulega fleygði óætu kjöti á gólfið rétt hjá framleiðslusvæðinu“–en USDA gerði ekkert í málinu.

USDA komst að þeirri niðurstöðu að Cargill hefði ekki farið að eigin öryggisreglum til að koma í veg fyrir E-coli (duh!). Til að gæðaprófa rannsóknarstofur, sem notaðar eru í kjötiðnaðinum var kjöt, sýkt með E-coli, sent til fjölda þeirra; þær gáfu E-coli-sýktu kjötinu gæðastimpil í 80% tilvika!

Stephanie Smith býr hjá foreldrum sínum í Minnesota og ver mestum tíma sínum í sjúkraþjálfun. Hún hefur hvorki stjórn á hægðum né þvaglátum; nýru hennar eru afar veikburða og hún á við mikið þunglyndi að stríða. Læknar Stephanie, sem eins og áður sagði var danskennari fyrir þessa örlagaríku máltíð, segja að hún muni sennilega aldrei aftur  fá mátt í fæturna–muni aldrei aftur geta gengið, hvað þá dansað.

Þessir harmleikir eiga það allir sameiginlegt að stjórnvöld brugðust og ástæðuna má fyrst og fremst rekja til árangursríkrar framkvæmdar á mikilvægasta markmiði íhaldssamra stjórnmálamanna undanfarna áratugi: að eyðileggja starfsemi hins opinbera. „Hið opinbera er ömurlegt, virkar ekki, gagnslaust,“ mjálma þeir sí og æ og þegar þeir ná völdum verður hrínið óhjákvæmilega sjálfsuppfyllandi spádómur.

Hvort sem er á Íslandi eða í Bandaríkjunum hefur uppskrift neo-con íhaldsmanna verið hin sama–og þetta eru undarlegar framkvæmdir fyrir pólitíkusa sem segjast hata ríkið: Um leið og íhaldsafturendarnir hafa náð að verma valdastólana er umfang og kostnaður við rekstur hins opinbera sprengt upp úr öllu valdi; í Bandaríkjunum um 104% í valdatíð George Bush Jr. (samanborið við vesældarleg 11% Clintons). Á Íslandi fjölgaði Sjálfstæðisflokkurinn á átta árum ríkisstarfsmönnum um 37%, kokkaði upp 40 nýjar ríkisstofnanir og  blés ríkisútgjöldin út um 50% á níu árum.

Íhaldið þenur ekki út ríkisgeirann vegna þess að það hyggist bæta starfsemi ríkisins í þágu landsmanna. Nei, þeir fylla allar opinberar stofnanir af vinum sínum og vandamönnum (en ekki hæfu, menntuðu fólki), sem sjúga græðgislega af ríkisspenanum um ókomna tíð um leið og þeir framkvæma áætlun íhaldsins: að rækta og ala með ástúð, umhyggju og græðgi á kostnað almennra skattborgara risavaxið velferðarkerfi í þágu þeirra sem síst þurfa þess: auðvaldsins.  Þetta er gert með því að lama alla gagnlega starfsemi (virkt regluverk og eftirlit) ríkisstofnana, svo þær gera ekki það sem þeim er ætlað að gera og það litla sem þær gera, gera þær seint og illa. Svo í næstu kosningum er enginn vandi að garga hástöfum að hið opinbera sé vonlaust og geri allt illa. Eins og Stefán Jón Hafstein hefur skrifað: „Þetta er ekki frjálshyggja. Þetta er umgjörð um sams konar spillingarkerfi og mörg nýfrjálsu afrísku ríkin komu sér upp með vildarvinapólitík, klíkuveldi og kerfisbundnu ráni á auðlindum.“

Kjósendur, sem eru of uppteknir við að fylgjast með Brangelínu eða að horfa á gervifréttir á Faux News, mega ekki vera að því að kynna sér staðreyndir, enda er einfaldara að taka undir með hysterískum reiðikórnum, sérstaklega þegar sannleikurinn er sár: að vandamál dagsins í dag eru afleiðing af áratuga verkum íhaldsstjórna og kjósendanna sem veittu þeim umboð til framkvæmda. Það eina sem hinn almenni bandaríski kjósandi hefur haft upp úr krafsinu eftir áratuga dyggan stuðning við íhaldið eru hærri skattar, risavaxinn fjárlagahalli, lægri laun, fátækt, fjármálasvall, atvinnuleysi, umhverfisspjöll og nútíma lénsherrastétt með lífsstíl sem lætur Marie Antoinette líta út eins og Móður Teresu.

Lýsingu Stefáns á íslenska ástandinu má heimfæra upp á hvaða nútíma kapítalískt þjóðfélag sem er, en þó sérstaklega Bandaríkin: „Stjórnmálaflokkarnir sem komu okkur í þessa hörmung skulda okkur samstöðu en ekki örlagaþras. Er hægt að semja um vopnahlé í [íslenskum] stjórnmálum meðan við hreinsum út? Nei, því brýnir hagsmunir standa til þess að búa til heimabakað öngþveiti sem eignast sitt sjálfstæða líf og nærist á sjálfu sér… Fólk spyr: Hvernig er hægt að efna til svo mikils sundurlyndis að auðævum okkar og framtíðarmöguleikum er teflt í hættu með rifrildi?  Svarið er: Vegna þess að græðgin í völd, fé og metorð gefst aldrei upp.“

(New York Times fékk í ár Pulitzer verðlaun fyrir fréttaskrifin um Stephanie Smith og Cargill. Cargill, sem var árið 2008 stærsta einkafyrirtæki Bandaríkjanna, með $116.6 milljarða hagnað, neitaði beiðni blaðsins um viðtöl eða heimsóknir.)

Landspítali eða Háskólasjúkrahús?

Höfundur: Örn Þór Halldórsson, - arkitekt faí,
Flokkur: Borgarskipulag, Heilbrigðismál  

Nú er lokið forvali á þeim hönnunarhópum sem munu taka að sér að gera tillögur að stækkun Landspítala-Háskólasjúkrahúss við Hringbraut.

Verkefnið, sem á sér langa forsögu byggir á þeim hugmyndum að öll starfssemi Landspítalans verði sameinuð á einum stað við Hringbraut. Borgarspítalinn verði hinsvegar lagður niður, jafnvel rifinn, og lóðin seld.

Töluvert hefur verið rætt og ritað um þessa fyrirhuguðu framkvæmd og sitt sýnist hverjum. Ýmist fordæma menn þessa ákvörðun eða hefja hana upp til skýjana.

Fyrir u.þ.b. 10 árum var gerð ítarleg úttekt á húsnæðisþörf Landspítalans. Að verkinu kom danska ráðgjafafyrirtækið Ementor, sem skilaði í kjölfarið umfangsmikilli skýrslu, sem kölluð hefur verið Ementor-skýrslan. Meginniðurstaða þeirrar vinnu var sú, að stækkun Borgarspítalans væri vænlegasti kosturinn, hvort sem um væri að ræða sameinuð sjúkrahús, eða þau áfram rekin á báðum stöðum, við Hringbraut og í Fossvogi. Sjálfsagt væri að nota mikið af húsnæðinu við Hringbraut áfram, og þar sem svo stutt væri á milli þessara tveggja staða væri hægt að líta á þessar tvær lóðir sem eina. Að vísu þyrfti fleiri nýbyggingar í Fossvoginum, en Borgarspítalinn var hinsvegar talinn henta mun betur til viðbyggingar en hinn ósamstæði húsakostur Landspítalans við Hringbraut. Fjarlægðin frá Háskóla Íslands var ekki talin skipta máli.

Í skýrslunni var lagt til, að byrjað yrði á sameiningu hinna s.k. sómatísku bráðadeilda í Fossvogi, auk þjónustudeilda. Í kjölfarið var sænsku ráðgjafafyrirtæki, White-arkitektum falið að gera úttekt á möguleikum þessara tveggja lóða, auk lóðarinnar við Vífilsstaði, sem á þeim tíma kom einnig sterklega til greina.

Ljóst er, að sú niðurstaða nefndar þáverandi heilbrigðisráðherra, að Landspítalinn verði sameinaður á einni lóð við Hringbraut, var því ekki að öllu leyti í samræmi við ráðgjöf þeirra sérfræðinga, sem að málinu komu. Vísað var í, að Borgarskipulag hafi eindregið hvatt til staðsetningar við Hringbraut, m.t.t. þéttingar miðbæjarins, þó ekki finnist neinar faglegar skýrslur eða úttektir, sem gætu legið til grundvallar því áliti. Reyndar orkar það tvímælis, þar sem löngu var ljóst að mikið misvægi væri milli fjölda íbúða og fjölda starfa í vestari hluta borgarinnar og nauðsyn bæri til að nota öll tækifæri til að fjölga íbúðum í vesturhlutanum og flytja störf í austurborgina til þess að jafna misvægið og draga þannig markvist úr óþörfum akstri á mili borgarhluta.

Nálægðin við Háskóla Íslands virðist hinsvegar hafa vegið þyngst. Tengist það hugmyndum um hið svokallaða “þekkingarþorp” í Vatnsmýrinni, þar sem návígi þekkingargreina, helst í göngufæri, skapi ný tækifæri.

Önnur meginrök snéru að hagkvæmni. Var það m.a. byggt á úttekt VSÓ frá 2002, þar sem bornir voru saman helstu kostnaðarliðir, auk söluverðmætis einstakra lóða. Sú skýrsla virðist hinsvegar ekki hafa tekið á öðrum samfélagslegum kostnaði, s.s. vegna samgöngumannvirkja. En líklega þarf að ráðast í viðamiklar framkvæmdir, m.a. með stokkalausnum og nýjum göngum undir Öskjuhlíð, ef ekki á að skapast viðvarandi umferðaröngþveiti við Miklubraut og Bústaðaveg, sem nú eru fullnýttar á álagstímum. Engar umferðaspár eru aðgengilegar vegna staðarvalsins, en vísað í áherslur á notkun almenningssamgangna og reiðhjóla, auk breytinga á vaktafyrirkomulagi.

Einnig hefur reynst erfitt að finna upplýsingar um hagkvæmni þess að nýta áfram svo stóran hluta hins lágreista og ósamstæða húsakosts Hringbrautar. En velþekkt er sú staðreynd, að kostnaður vegna endurbóta og breytinga á eldra húsnæði á það til að rjúka upp úr öllu valdi, oft langt framúr nýbyggingarkostnaði. Þeir 9-11 miljarðar, sem nú er ætlaðar í endurbætur gætu því margfaldast. Því þarf að bera saman kosti þess að móta nýtt og hagkvæmt hús utan um þá sömu starfsemi.

Flestum er það ljóst að lóðin við Hringbraut er á viðkvæmum stað, nálægt elsta hluta borgarinnar. Þær áætlanir, að byggja meginkjarna sjúkrahússins í miðju göturými gömlu Hringbrautar, eru því ekki líklegar til vinsælda, enda nokkuð almenn samstaða um að vernda hana, í samræmi við þróunaráætlun miðborgar frá 2000. Gatan á rætur sínar í einu elsta skipulagi Reykjavíkur og er aðalbygging Háskóla Íslands m.a. staðsett í m.t.t. hennar. Gamla Hringbrautin þjónar einnig enn sínu hlutverki sem safngata og tengibraut fyrir miðbæinn og hverfin í kring og mun mikilvægi hennar aukast í framtíðinni. Það yrði því mikill skaði ef umferð um hana yrði hindruð eins og áætlanir eru uppi um.

Þeir arkitektar sem taka að sér að hanna nýjan spítala í þessu umhverfi munu því takast á við flókið og krefjandi verkefni. Það gerir málið enn flóknara að meginhluti bílastæða skuli verða ofanjarðar, ólíkt fyrri yfirlýsingum. Yfirbragð þessa verðmæta byggingarlands í 101 Reykjavík gæti því fljótlega farið að minna á Korputorg, ef ekki er haldið rétt á spöðunum.

Eru aðrir kostir í stöðunni?

Eins og áður hefur verið bent á, var í upphafi lagt til að framtíðaruppbygging yrði í Fossvoginum. Hluti starfseminnar gæti þó áfram verið við Hringbraut. Fjölmargar greinar hafa verið birtar um málið, bæði í Læknablaðinu og almennum fjölmiðlum. Fyrir nokkru birtist grein í Morgunblaðinu eftir Ingólf Þórisson framkvæmdastjóra eignasviðs Landspítalans og Jóhannes M. Gunnarsson, læknisfræðilegan verkefnisstjóra uppbyggingarinnar, þar sem m.a. var farið yfir forsendur staðarvalsins og ítrekað að ákvörðun hafi verið fyrir löngu tekin “af þar til bærum aðilum”, og væntanlega vísað í staðarvalsnefnd þáverandi heilbrigðisráðherra, sem annar greinarhöfunda átti sæti í.

Við lestur greinarinnar vekur það athygli, að því er haldið fram að lóðin í Fossvogi sé úr myndinni, m.a. vegna erfiðra tenginga við stofnbrautir. Í raun virðist þessu öfugt farið, því nálægðin við allar meginæðar höfuðborgarinnar og þungamiðju útkalla sjúkrabíla er mjög áberandi, ólíkt Hringbrautinni (sjá skýringarmynd hér fyrir neðan) . Einnig er því haldið fram að lóðin rúmi ekki sameinaðan spítala, enda nýverið minnkuð og hluta hennar úthlutað til annarra nota. Við nánari skoðun kemur hinsvegar í ljós að öll framtíðaruppbygging Landspítalans gæti rúmast þar og vel það. Með smávægilegri útsjónarsemi væri jafnvel hægt að skapa þar svæði fyrir 30.000 m2 “þekkingarmiðstöð” háskólanna, auk íbúða fyrir námsmenn, starfsfólk, eða jafnvel sjúklingahótel. Í fyrstu áföngum væri hægt að koma öllum bílastæðum fyrir ofanjarðar, en byggja síðan yfir fleiri stæði síðar, verði þess þörf.

Lóðin við Fossvog er á margan hátt tilvalin til slíks stórhýsis, enda verður byggingin ekki yfirþyrmandi í umhverfi sínu, þökk sé landhallanum og stærðarhlutföllum aðliggjandi byggðar til vesturs. Staðsetning gamla Borgarspítalans og hönnun hans er því engin tilviljun, og því mikill skaði ef hann þarf að víkja.

Meðfylgjandi tillögur sýna hvernig áframhaldandi uppbygging á lóðinni gæti litið út. Áfangaskiptingin er hugsuð m.t.t. núverandi bráðadeilda. Svipaðar tillögur hafa áður birst, en nýbreytnin felst m.a. í þvi að gert er ráð fyrir álmum til suðurs, auk “þekkingarmiðstöðvar” við Bústaðaveg og íbúða á austurhluta lóðarinnar. Aðkoma bráðabíla yrði um ný gatnamót austar á Bústaðavegi, svo ekki þarf lengur að aka um íbúðagötur. Dagheimilið, sem stendur í þessu vegstæði í dag yrði fært neðar í skógivaxin dalinn, fjær umferðinni.

Tilgangur þessara tillagna er að sýna einn að þeim fjölmörgu möguleikum, sem enn felast í uppbyggingu á lóðinni við Fossvog. Eftir stendur fjarlægðin frá Háskóla Íslands, sem sumum er þyrnir í augum en öðrum ekki. Hvort áframhaldandi rekstur sjúkrahúss í Fossvoginum muni valda “stórskaða á faglegu starfi” skal því ósagt látið.

Í þessari grein eru aðrir möguleikar ekki skoðaðir sérstaklega. Hvorki Vífilsstaðir né Keldur. Færð hafa verið ýmis góð rök fyrir þeim kostum og sjálfsagt að halda þeim enn opnum. Hægt væri að líta á þessar hugleiðingar sem einn leik í stöðunni og fylgja þannig ráðum Ementor. Reka spítalana áfram á báðum stöðum, en haga starfseminni þannig að samlegðaráhrifin yrðu sem mest. Sú lausn kæmi til móts við þau sjónarmið sem benda á þá áhættu sem er í því fólgin að byggja aðeins upp einn spítala á höfuðborgarsvæðinu.

Þegar betur árar og framtíð flugvallarins orðin ljós, væri hægt skoða hlutina upp á nýtt.

Höfundur greinarinnar er stundarkennari í arkitektúr við LHÍ og fyrrum verkefnastjóri skipulagsmála Vatnsmýrar hjá Skipulagssviði Reykjavíkurborgar.

Flensan og börnin

Höfundur: Vilhjálmur Ari Arason - heilsugæslulæknir
Flokkur: Heilbrigðismál  

Svínaflensan er nú í hámarki og stefnir í að veikja um 30% þjóðarinnar. Fram til þessa hafa flestir veikst sem eru á aldrinum 15-19 ára. Samkvæmt nýjustu upplýsingum sóttvarnarlæknis veikjast nú hlutfallslega flestir sem eru á aldrinum 0-9 ára. Í Bandaríkjunum hefur komið í ljós að af þeim sem hafa þurft á gjörgæslu að halda vegna öndunarbilunar er helmingur undir 25 ára aldri. Mesta áhættan er samt á að börn undir 2 ára veikist það alvarlega að þau þurfi á sjúkrhúsvist að halda. Þetta er mjög ólíkt því sem sést í venjulegum flensufaraldri þegar aðallega gamalt fólk er lagt inn á sjúkrahús, þá oftast vegna fylgisýkinga.

Ungbörn fá oftar en fullorðnir uppköst ásamt miklu lystarleysi með flensunni, jafnvel þannig að erfitt getur verið að halda að þeim nægum vökva og er þá hætta á að þau þorni upp. Á næstunni verður hafist handa að bólusetja börn frá og með 6 mánaða aldri. Þótt ekki sé hægt að bólusetja börn undir 6 mánaða aldri að þá er hægt að bólusetja foreldrana og aðra þá sem umgangast börnin náið sem verja þá ungbörnin óbeint með minni hættu á smiti. Því ættu þessir aðilar einnig að verra í forgangi með að fá bólusetningu. Eins er lögð mikil áhersla á að bólusetja ófrískar konur sem eru í aukinni áhættu á að veikjast alavarlega auk þess að verja þá nýfædda barnið þegar þar að kemur.

Þar sem flestir eru enn óbólusettir í þjóðfélaginu og bólusetning fer ekki að virka að gagni fyrr en tæpum 2 vikum eftir bólusetninguna þurfum við að getað treyst á nýju inflúensulyfin, Tamiflu og Relenza. Auk þess virka ekki bólusetningarnar alltaf og sumir láta ekki bólusetja sig af einhverum orsökum. Flensulyfin drepa ekki inflúensuveiruna en dregur úr fjölgun hennar í líkamanum og hjálpar þannig ónæmiskerfi líkamans að ráða niðurlögum flensunnar þegar mótefnamyndun gegn veirunni er orðin næg. Þessi ákveðnu veirulyf eiga þannig ekkert skylt við sýklalyf sem vinna á bakteríum (oftast drepa þær) svo framalega sem bakterían hefur ekki myndað ónæmi. Mikil hætta er þó fyrir hendi að influensuveiran myndi fljótlega ónæmi gegn flensulyfjunum, sérstaklega ef notkunin verður mikil og almenn svo það er eins gott að fara vel með þau lyf eins og reyndar sýklalyfin.

Sýklalyfjanotkun vegna fylgisýkinga flensu 5-10 faldast og væntanlega sýklalyfjaónæmið í kjölfarið enda hafa rannsóknir hér á landi sýnt margfalda áhættu á að bera sýklalyfjaónæmar bakteríur fyrstu vikurnar eftir hvern sýklalyfjakúr, sérstaklega hjá ungbörnum. Nú þegar er sýklalyfjaónæmið hér á landi alvarlegt vaxandi vandamál og oft gengur erfiðlega að meðhöndla sýkingar sem þessar sýklalyfjaónæmu bakteríur geta valdið. Nú er mælt með hámarks skömmtum af breiðvirku penicillíni fyrir börn með alvarlegar eyrnabólgur sem áður var auðvelt að meðhöndla með gamla góða penicillíninu. Því er rétt að hafa verulegar áhyggjur af þróun mála á næstu misserum. Aldrei hefur verið meiri ástæða til að hvetja til íhaldssemi á sýklalyfjaávísanir, sérstaklega ef sýkingarnar eru vægar og hvetja frekar til endurmats ef einkenni kunna að versna. Frá því í vor hafa stjórnvöld samt skorið niður vinnu heimilislækna í heilsugæslunni sem fyrir var undirmönnuð hér á höfuðborgarsvæðinu og verkefnum þannig ýtt á dýrari þjónustustig og á skyndivaktir á kvöldin og um helgar.

Fyrir rúmlega viku gaf Landlæknir út nýjar klínískar leiðbeiningar um meðhöndlun loftvegasýkinga og bráðra miðeyrnabólgu í anda alþjóðlegra leiðbeininga sem ráðleggja frekar með eftirfylgni og ráðgjöf við vægum sýkingum en sýklalyfjagjöf af minnsta tilefni. En er hægt að ætlast til að læknar fari eftir klínískum leiðbeiningum í einu og öllu þegar leiðbeiningarnar miða við allt annað vinnuumhverfi en til staðar er á skyndivöktum út í bæ þangað sem flestir þurfa að leita í dag með bráð veikindi? Óöryggi sjúklinga og foreldra eykst einnig þegar fræðsluna og möguleika á eftirfylgd með einkennum vantar í heilsugæslunni sem svo aftur leiðir til enn meiri þjónustuþarfar á skyndivöktum.

Vil í lokin benda á fræðslublað um heilsu fyrir almenning sem var skrifað í tilefni af 100 ára afmæli Læknafélags Reykjavíkur fyrir 2 vikum en afmælishátíðin var tileinkuð lækninum og samfélaginu. Barnaheilsa og alvarlegt sýklalyfjaónæmi hér á landi var þar á meðal til umfjöllunar ásamt mörgu öðru fróðlegu efni

Að spara í heilbrigðiskerfinu

Höfundur: Vilhjálmur Ari Arason - heilsugæslulæknir
Flokkur: Heilbrigðismál  

Mann setur hljóðan að heyra um frekari niðurskurð í heilbrigðiskerfinu. Talað er um allt að 400 starfsmönnum verði sagt upp á næsta ári á LSH. Væntanlega fer meirihlutinn á atvinnuleysisbætur.  Fróðlegt verður að sjá hvað sparast þegar upp er staðið þar sem heilbrigðisstörf eru yfirleitt láglaunastörf.  Er ekki skynsamlegra að nýta vinnukraftinn til að sinna sjúkum og deyjandi fyrir nokkrar krónur aukalega? Er ekki skynsamlegra að hlúa að félagslegum og sálrænum þáttum þurfandi í kreppu frekar en að stuðla að aukinni vansæld sem fylgir atvinnuleysi?  Rekstur heilbrigðiskerfisins er og á að vera til að viðhalda heilbrigði og lækna sjúka.  Hvernig má það vera að flatur niðurskurður á veikt heilbrigðiskerfi, langt út fyrir ramma hagræðingar, sé þjóðhagslega hagkvæm aðgerð?

Í stað neikvæðrar umræðu stjórnvalda um niðurskurð ættu þau frekar að hvetja til að blásið verði í herlúðra í grasrótinni til aukinnar hagræðingar og aukinna afkasta. Þar liggur mannauðurinn og þekkingin á því hvað má betur fara.  Flestir eru tilbúnir til að leggja harðar að sér fyrir óbreytt laun ef markmiðin eru skýr, hvetjandi og tímabundin.

Um síðustu helgi hélt Félag íslenskra heimilislækna helgarþing um gæðaþróun innan heilsugæslunnar og hvar mætti spara. Ýmsar góðar tillögur komu fram hjá félagsmönnum. Á sama tíma hafa stjórnvöld samt skorið niður í heilsugæslunni með flötum niðurskurði á vinnu heimilislækna og verkefnum þannig  ýtt á dýrari þjónustustig og skyndivaktir í vaxandi mæli, á kvöldin og um helgar.

Er hægt að ætlast til að læknar fari eftir klínískum leiðbeiningum m.a. varðandi lyfjaávísanir þegar leiðbeiningarnar miða við  allt annað vinnuumhverfi þar sem eftirfylgni, ráðgjöf og fræðsla er höfð að leiðarljósi? Lyfjasparnaður næst tæpast þannig auk þess sem óöryggi sjúklinga leiðir til enn meiri þjónustuþarfar.  Ég skora nú á nýjan heilbrigðisráðherra að svara bréfi til forverans frá því í febrúar og sem sá ekki ástæðu til að svara en sjá má það á bloggsíðu minni á blog.is

Að spara í heilbrigðiskerfinu

Höfundur: Vilhjálmur Ari Arson læknir
Flokkur: Heilbrigðismál   Efnisorð: lyfjakostnaður, sparnaður

Margir spyrja sig þessa daganna hvernig í ósköpunum eigi að skera niður um allt að 40-50 milljarða króna í ríkisútgjöldum á ári án þess að það komi veruleg niður á velferðarmálunum. Getur verið að í stað beins niðurskurðar getum við hagrætt og sparað sem nemur stórum hluta þessarar fjárhæðar?

Fagfólk sem vinnur í grasrótinni innan hvers sviðs ríkisrekstrar getur sennilega oft komið með hugmyndir um ýmiskonar sparnað og hagræðingu í rekstri ef eftir er  leitað.  Í þessu felst m.a. mannauðurinn sem því miður er oft lítils metinn hjá því opinbera þar sem valdapýramídinn er orðinn hár og oft langt frá æðstu stjórnendum niður til þeirra sem vinna á gólfinu.  Hagræðingar hverskonar og frestun framkvæmda skiptir í raun oft miklu meira máli en uppsagnir og lokun deilda sem leiða til atvinnuleysis, skertrar þjónustu og oft óhóflegs vinnuálags þeirra sem eftir sitja.

Glöggt dæmi hvað varðar möguleika á sparnaði í heilbrigðiskerfinu er niðurskurður á óþarfa lyfjakostnaði. Nauðsynleg lyf eiga engu að síður sem vera aðgengileg öllum sem þurfa á að halda. Oft eru í dag notuð ný og dýr lyf sem gera nánast sama gagn og aðeins eldri en ódýrari lyf. Þetta á við um flesta lyfjaflokka en ráðleggingar um rétta notkun lyfja er m.a. að finna í klínískum leiðbeiningum hjá Landlæknisembættinu. Lyfjamáladeild Sjúkratrygginga Íslands hefur nú einnig lagt línur í vissum lyfjaflokkum með því að borga meira niður í ódýrari lyfjum þegar þau koma að svipuðu gagni og þau sem dýrari eru. Alvarlegast er þó þegar sjálf lyfin leiða til aukins afleidds kostnaðar eins og t.d. ofnotkun á sýklalyfjum sem leiða til aukins sýklalyfjaónæmis og aukins kostnaðar við að meðhöndla alvarlegar sýkingar eða ofnotkun á gigtarlyfjum sem valda magabólgum og ofnotkun á svefn og geðlyfjum sem valda ávanabindingu. Á þetta hefur verið bent m.a. með bréfi til heilbrigðisráðherra í febrúar sl. og sem er ennþá ósvarað.

Nokkrir milljarðar króna gætu sparast ef vel er staðið að málum. En betur má ef duga skal því ennþá eru oft aðeins um hugmyndir að ræða og sumar tillögur mæta mikilli andstöðu meðal þeirra sem eiga hagsmuna að gæta á einhvern hátt. Eins er ekki nóg að fara eftir bestu klínískum leiðbeiningum um lyfjaávísanir ef umgjörð þjónustunnar er ófullnægjandi. Uppbygging heilbrigðikerfisins er alfarið á ábyrgð heilbrigðisyfirvalda sem verða að líta til reynslunnar hér á landi og hvernig aðrar þjóðir byggja upp sitt kerfi. Heilbrigði þjóðar fellst ekki eingöngu í lágum ungbarnadauða eða hárri lífsmeðallengd í góðæri eins og við státum okkur svo oft af á tyllidögum. Samanburður á lyfjanotkun við aðrar þjóðir segir oft meira og leiðir hugann að því hvernig staðið er að þjónustunni hér á landi. Því miður er skyndiúrlausnarformið meira notað en þekkist í nágranalöndunum og endurspeglar vissan veikleika í þjóðarsálinni og visst aðgerðarleysi heilbrigðisyfirvalda til margra ára. Töluvert hefur þannig vantað upp á uppbyggingu heilsugæslunnar á höfuðborgarsvæðinu sl. ár en til að bæta gráu ofan á svart var þjónusta hennar skorin niður um 15% sl. vor.

Þjóðlífsþankar: Víkingabóluefni?

Höfundur: Guðrún Guðlaugsdóttir blaðamaður og rithöfundur
Flokkur: Heilbrigðismál, Samfélagið   Efnisorð: bóluefni, inflúensa, útrásarvíkingar

„Mér fyndist rétt að útrásarvíkingarnir svonefndu keyptu bóluefni við svínaflensunni fyrir þann helming þjóðarinnar sem ekki er til bóluefni fyrir. Það er það minnsta sem þeir geta gert til að bæta fyrir það misgjörðir sínar. Þeir eru jú sumir að tala um að þeir vilji endilega koma þjóðinni til hjálpar á einhvern hátt,“ sagði kona sem ég hitti í dag. Ég kem þessar hugmynd hennar hér með á framfæri.

Sjálfri finnst mér að íslensk yfirvöld ættu að sjá öllum landsmönnum fyrir bóluefni. Það hlýtur að vera forgangsverkefni að koma í veg fyrir hugsanlegan mannfelli á borð við þann sem spænska veikin olli. Þótt þessi flensa sé enn tiltölulega væg, gæti hún þegar kólnar orðið verri viðfangs og kostað mörg mannslíf.  Þannig var í það minnsta gangur flensumála 1918. Það væri mikil huggun fyrir landslýð í þeim þrengingum sem nú ganga yfir að fá fullvissu um að bóluefni verði keypt sem allra fyrst og þá fyrir alla. Annars bætast áhyggjur af svínaflensunni og forgangsröðun í bólusetningu við aðrar raunir Íslendinga.

Alvarleg staða heilsugæslunnar

Höfundur: Vilhjálmur Ari Arason læknir
Flokkur: Heilbrigðismál   Efnisorð: heilsugæsla, niðurskurður, sýklalyf

Mjög alvarleg staða er komin upp með niðurskurði á þjónustu heilsugæslunnar á höfuðborgarsvæðinu nú um mánaðarmótin og sem hefur um árabil verið undirmönnuð.

Endurtekið hefur verið varað við afleiðingunum.  Vaxandi álag verður í dýrarari þjónustu á skyndivaktir og stofumóttökur sérfræðinga út í bæ. Skyndiþjónusta kallar á skyndilausnir sem geta verið alvarlegar þegar til lengri tíma er litið.  Með rannsóknum og gæðaþróunarverkefni innan heilsugæslunnar var reynt að meta afleiðingar af ómarkvissum ávísunum á lyf og þá aðallega sem gefin eru á skyndivöktum. Sýklalyfjaávísanir voru valdar þar sem kanna mátti hugsanlega afleiðingar í breyttu sýklalyfjanæmi helstu sýkingarvalda (baktería). Um endurteknar rannsóknir voru að ræða yfir áratug og borin saman ólík svæði á landinu m.t.t. þjónustu og vaktaálags. Sláandi sterk tengsl voru á milli sýklalyfjanotkunar  barna og sýklalyfjaónæmis sem tengist miklu vaktarálagi.

Niðurstöðurnar hafa vakið eftirtekt um allan heim en síður hér heima hjá heilbrigðisyfirvöldum. Alþjóðlegar leiðbeiningar ráðleggja enda að sýklalyf skuli ekki notuð nema brýna nauðsyn beri til vegna hratt vaxandi sýklalyfjaónæmis í heiminum. Við viljum getað treyst á sýklalyfin þegar mikið liggur við. Sölutölur sl. ára sýna að sýklalyfjanotkunin er einna mest hér á höfuðborgarsvæðinu þar sem undirmönnun heilsugæslunnar er mest og vaktþjónusta mest notuð þar á meðal vaktþjónusta barnalækna. Notkunin er um helmingi meiri en t.d. á Akureyri. Sýklalyfjaónæmið er miklu alvarlegra en á hinum Norðurlöndunum og kemur sérstaklega ílla niður á heilsu barna.

Um er að ræða eitt alvarlegasta heilbrigðisvandamál sem upp hefur komið hér á landi í seinni tíð. Samt hafa heilbrigðisyfirvöld kosið að beina almennri heilbrigðisþjónustu í óhagkvæmari farveg og ganga gegn nauðsynlegri uppbyggingu heilsugæslunnar á höfuðborgarsvæðinu og eins og alþjóðlegar leiðbeiningar um notkun sýklalyfja gera ráð fyrir m.a. breskra heilbrigðisyfirvalda (NICE). Hætt er við að niðurskurðurinn komi harðast niður á veikum börnum sem þegar hafa þurft á meiri dagþjónustu heilsugæslunnar að halda en hingað til hefur verið hægt að veita.
Vaxandi vanheilsa og þá sérstaklega barna og vandamál tengt að ílla gangi að ráða við alvarlegar sýkingar verða fyrstu alvarlegu afleiðingarnar eins og þegar er farið að bera á.

Enn meiri sýklalyfjaóregla

Höfundur: Vilhjálmur Ari Arason læknir
Flokkur: Heilbrigðismál   Efnisorð: heilsugæsla, niðurskurður, sýklalyf, sýklalyfjaónæmi

Á sama tíma og rætt er um að stefna skuli að skynsamlegri notkun sýklalyfja hér á landi m.a. til að sporna gegn þróun  hratt vaxandi sýklalyfjaónæmis helstu sýkingarvalda, eru blikur á lofti um að grunnþjónusta heilsugæslunnar á höfuðborgarsvæðinu á daginn verði skert um 10-15% um næstu mánaðarmót vegna niðurskurðar sem samsvarar beinni skerðingu á vinnuframlagi heilsugæslulækna sem svo aftur leiðir til að þjónusta við bráðveika þar með talin veik börn færist í vaxandi mæli á skyndivaktirnar.  Lang algengasta ásæða að börn leiti læknis er vegna öndunarfærasýkinga og þá sérstaklega ef grunur vaknar um eyrnabólgu.  Í senni tíð m.a. í alþjóðlegum leiðbeiningum sem kenndar eru við NICE (National Istitute for Health and Clinical Excellence) um meðferð loftvegasýkinga er gengið út frá að heilsugæslan sé sterk og að hún bjóði upp á gott aðgengi samdægurs, fræðslu um sýkingar og eftirfylgd með einkennum frekar en að gefa sýklalyf af minnsta tilefni á skyndivöktum út í bæ. 

Á Íslandi er raunveruleikinn þó allt annar.  Heilsugæslan á höfuðborgarsvæðinu hefur verið undirmönnuð af læknum um árabil og því hefur verið meira að gera á skyndivöktum en víða í nágranalöndum okkar og sem meðal annars hefur átt stóran þátt í því hve oft hefur orðið að grípa til skyndiúrræða svo sem sýklalyfjaávísana af minnsta tilefni á vöktum.  Sýklalyfjanotkun ungra barna á Íslandi er enda umtalsvert meiri en á hinum Norðurlöndunum og heldur áfram að aukast eða um allt að 35% á sl. 10 árum sem síðustu sölutölur ná yfir.  Mjög sterk tengsl er á milli sýklalyfjanotkunar í þessum aldurshóp við þróun sýklalyfjaónæmis í þjóðfélaginu öllu enda bera upp undir helmingur barna sýklalyfjaþolnar bakteríur fyrst eftir hvern einasta sýklalyfjakúr sem síðan smitast auðveldlega á milli barnanna.  Við vitum líka að á höfuðborgarsvæðinu þar sem sýklalyfjaónæmisvandinn er hvað mestur og upp undir helmingur pneumókokka sem valda flestum sýkingum í loftvegum er með ónæmi fyrir penicillín-lyfjum og helstu varalyfjum er sýklalyfjanotkunin hvað mest og t.d. helmingi meiri en á  Akureyri.  Nú er svo komið margir fá ekki sýklalyf sem duga þegar alvarlegar sýkingar ber að höndum.  Hver hefði trúað þessari staðreynd fyrir nokrum áratugum á okkar annars ágæta landi.

Í bréfi til heilbrigðisráðherra og heilbrigðisnefndar Alþingis 5. febrúrar sl. er bent á þessar staðreyndir, rót vandans rædd og bent á leiðir til úrbóta.  Þrátt fyrir afleitar stöðu Íslands í samanburði við nágrannalöndin í þessum efnum og mikilvægi þess að bregðast strax við vandanum hefur erindinu ekki verið svarað.  Þvert á móti er ráðgert að skerða dagþjónustu heilsugæslunnar á höfuðborgarsvæðinu eins og áður segir með einhliða varanlegum aðgerðum á kjörum heisugæslulækna, langt umfram það sem þekkist hjá öðrum opinberum aðilum. Aðgerðirnar leiða til að enn fleiri börnum verður vísað á skyndivaktir á kvöldin og um helgar og sem leiðir til meiri kostnaðar í heilbrigðiskerfinu þegar til lengri tíma er litið og annara alvarlegri afleiðinga sem er hugsanlega tíðari sýkingar og en meira sýklalyfjaónæmi.  Þar sem vitneskja um þessi mál er óvíða meiri en hér á landi eftir áratuga rannsóknir og öll nágranalönd okkar vinna þess vegna af kappi að því að draga úr óhóflegri sýklalyfjnoktun til að spyrna við sömu þróun er dapurlegt til þess að hugsa að og í raun þjóðarskömm að ekki skuli verið brugðist við vandanum með ábirgum hætti og m.a. komið í veg fyrir að íslensk börn séu í vaxandi mæli send á lakra þjónustustig en gert er ráð fyrir í alþjóðlegum gæðastöðlum þegar þau veikjast af algengustu sýkingunum.