Þínar fréttir, þín skoðun

Best rammfalskt?

Höfundur: Jónas Gunnar Einarsson - Rithöfundur
Flokkur: Efnahagsmál, Fjölmiðlar, Húsnæðismál, Samfélagið  

Þegar hangið er á fölsku nótunum verður engin músík.

Dag eftir dag keppast nú kröfueigendur/seljendur húsnæðislána á frummarkaði og þeirra áhangendur hver sem betur getur um að telja almenningi trú um að veruleg almenn niður­færsla verðbótaþáttar höfuðstóls húsnæðislána sé vond aðferðafræði, með vondar lausnir og vondar aðgerðir, sem muni koma í bakið á þjóð og skattgreiðendum strax í gær.

Þessi samkór hollvina okurs í smásölu er einróma skakk og skjön gegn skuldunautum/ kaupendum húsnæðislána; því miður rammfalskur kór og stundum óhljóð ein, sbr, t.d. leiðara Fréttablaðsins þann, 14. okt. 2010, þar sem ritstjóri tíundar skilmerkilega allar fölsku nóturnar í þessum háværa samkór uns slær þeim öllum saman eitt og segir langbest þannig.

Um hvað snýst málið?

Hrunið hrinti af stað neyðarlögum. Og almennri leiðréttingu til innistæðueigenda, sem betur fer. Hrunið hrinti af stað gengishruni krónu með óðaverðbólgu. Þá snarhækkuðu húsnæðis­lánin sjálfkrafa yfir tíma: Strax höfuðstóll gengistryggðu lánanna, en höfuðstóll verðtryggðu lánanna byrjaði að hlaða á sig verðbótaþætti í samræmi við vísitölu og óðaverðbólgu.

Verðbótaþáttur verðtryggðu húsnæðislánanna hefur síðan hlaðist á höfuðstól þessara lána jafnt og þétt (og: mun gera jafnt og þétt út lánstíma lánanna, með vöxtum og vaxtavöxtum og vöxtum líka af þeim!) Samhliða hefur markaðsvirði húseigna lækkað verulega, svo eigið fé flestra heimila (mismunur eigna og skulda) mun fyrirsjáanlega að óbreyttu brenna upp og er nú þegar brunnið upp hjá um fimmtungi heimila, sbr. fréttir.

Snargölluð vara!

Ritsstjóri Fréttablaðsins gerir sér enga grein fyrir neinu af þessu fremur en þau sem nú kyrja óhljóð sín í áðurnefndum samkór seljenda þessara endemis endemis bull-lána, sem hér á landi eru enn nefnd húsnæðislán. Kristaltært öfugmæli alls staðar í nálægum löndum.

Söluvara sem er í raun og sann sérsniðin sem ævilangir þrældómsfjötrar hálsi kaupend­anna – og herðast þessir fjötrar þræl við hverja einustu mælingu á verðbólgu hérlendis og mælingum á verðbólgu erlendis (sem þar endurspeglast hér, í hærra innkaupsverði vöru og þjónustu frá útlöndum í erlendri mynt, margfaldað með gengi krónu) sem samtals hækkar jafnt og þétt verðbótaþátt verðtryggðra lána, og þar með höfuðstól þessara endemis lána, uppreiknaður mánaðarlega, og þá skellt á allan uppreiknaðan höfuð­stólinn nafnvöxtum háum, og breytilegum, að geðþótta seljenda.

Um hvað er beðið?

Það er beðið um 18% niðurfellingu á þeim hluta verðbótaþáttar höfuðstóls sem orðið hefur til á síðustu tveimur árum, vegna hruns, gengisfalls og verðbólgu.

Ef spurt af hverju, er það til þess að bjarga heimilunum, eftir­spurn, störfum og skatt­stofnum, markaðsviðskiptum, og draga þar með úr fjölda gjaldþrota, og landflótta, ein­staklinga og fjölskyldna.

Það er sem sagt beðið um að skilað sé til baka umtalsvert, verðbótahluta höfuðstóls, sem vítisvél verðtryggingar hefur hlaðið upp frá hruni bankanna fyrir tveimur árum ; hlaðið ofan á upp­haflega umsaminn höfuðstól húsnæðislána heimilanna.

Og sem annað vers: Stöðva sjálfvirka hækkun verðbótaþáttarins, að minnsta kosti á meðan unnið er að endurskoðun á skipulagi og kjörum húsnæðislána.

Rammfalskt best?

Þó skuldafjötrar hafi senn­i­lega fargað fleiri Íslendingum en öll heilbrigðisvandamál til samans er það ekki ástæða til að heykjast á að gera það sem rétt er að gera.

Samkór seljenda þarf að muna að leikritið sem ritstjóri Fréttablaðsins nefnir í leiðara sínum 14. okt. 2010 og nefnir Falskar vonir, er þekkt leikrit hér og erlendis, þó engu detti í hug annars staðar en hér að kyrja einum kór allar fölsku nóturnar sínar saman á einum stað.

Landsmenn öll auðvitað enn víkingar og skáld þó barður sé þrællinn og máti sig fatastíl feitra þjóna.

Blikkandi rauð ljós!

Landsmönnum er vel kunnugt um hver fjár­magna, skrifa og leikstýra leikritinu sem ritstjóri nefnir, og maður nefndur JB segir á eyjunni í gær í glöggri athugasemd við frétt af ógna- og furðuviðtali við Guðmund Ólafsson, hagfræðing, hafi kallað „helvíti yfir tug­þús­undir einstaklinga í þessu landi.“

Fúkyrt ekki til fyrirmyndar en ef rétt hjá JB að 63% lána séu nú í flokki 90 daga vanskila og eldri, komast kröfueigendur/seljendur ekki undan því að horfast í augu við þann rekstrar­vanda.

Svo afdráttarlaus mæling á heilbrigði endurspeglar sjálf­krafa samsvarandi heilbrigði kaupenda; speglar tekju- gjalda- eigna- skulda- og eiginfjár-sjúkdóma tugþúsunda viðskipta­vina/kaupenda húsnæðislána, sem og jafnframt er hryllings­saga, sem hvorki ofstopa­þröng­sýni né græðgi né sérvisku­hagfræði, fá lagfært, hvort sem líkar betur eða verr.

Stjórnunarþáttur: Taktísk stýring?

Seljendur leggja nú mjög upp úr að etja kaupend­um saman innbyrðis undir kórsöngnum; og er ógeðfelld tegund af hörm­ulegu samfélagslegu einelti úr hendi frumseljenda þessarar snar­gölluðu fjármálavöru sem enn er nefnd húsnæðislán.

Ríkisstjórn okkar allra gerir þó samt enn sitt til þess að halda kleinunni – og hallast nú bakborða enn að því að: a) efnahagur fyrirtækis, lánasjóðs og lífeyrissjóðs, sé eilíft heilagri helgidómur en efna­hagur heimilis, og b) brjóta vívitandi á landsmönnum, jafnræðisreglu og stjórnarskrá.

Spurt er: Hvað á að gera?

Svar:  Hvort sem um er að ræða skort á samúð eða skilning eða um ásetning er að ræða, er best að fylgja ráði prófessor Stieglitz, nóbelsverðlaunahafa í hagfræði, sem ráðlagði og rök­studdi almenna niðurfærslu höfuðstóls húsnæðislána; (sem og lesa lærða grein eftir mig á lúgu-eyju). Niðurfærslan sé næg, svo skipti máli í hagkerfinu, ekki síst til bjargar fjármála­þjónustu sem atvinnugrein, frá stærri vanda; nú ekki vegna skorts á gjaldeyri, heldur vegna skorts á trausti og viðskiptavild viðskipta­vina.

Ljósmyndun er glæpur

Höfundur: Sigurður Jónas Eggertsson - Áhugaljósmyndari / Tölvunarfræðingur
Flokkur: Atvinnumál, Fjölmiðlar, Lögfræði, Óflokkað, Viðskipti  

Í Héraðsdómi Þann 20. október féll dómur þar sem kært var fyrir brot á iðnaðarlögum. Brotið fólst í því að hjón höfðu tekið ljósmyndir í stúdíói á heimili sínu án þess að hafa meistara til forstöðu. Þau Börkur og María stofnuðu Auglýsingastofu 2005 og voru með vefsíðuna Brosbörn þar sem þau kynntu að María tæki starfrænar myndir.

Á heimasíðu þeirra kom fram að María væri grafískur hönnuður og ekki væri starfandi lærður ljósmyndari á stofunni. Vakin skal athygli á því að ljósmyndun og myndvinnsla er hluti af námi í grafískri hönnun.

Öll vitnin lýstu því yfir að þau hefðu vitað að hún væri grafískur hönnuður en ekki ljósmyndari og því er ekki hægt segja að hún hafi villt á sér heimildir. Fólk hafði frétt af henni á mismunandi hátt, litist vel á fyrri verk og viljað fá myndir teknar af Maríu.

Ljósmyndun hefur stökkbreyst á síðustu árum, stafræn tækni tekið við og áhugi á ljósmyndun stóraukist. Við stafræna ljósmyndun og myndvinnslu eru ekki notuð nein spilliefni eins og tíðkaðist með filmum. Þar með eru úr sögunni einu haldbæru rökin fyrir því að takmarka þurfi atvinnufrelsi þeirra sem vilja starfa við ljósmyndun á Íslandi.

Ljósmyndun sem iðngrein er orðin að tímaskekkju og á að leiðrétta hið fyrsta enda stangast löggjöfin á við ákvæði stjórnarskráarinnar um atvinnufrelsi en atvinnufrelsi má eingöngu takmarka ef almannahagsmunir krefjast þess. Þess má geta að Það eru fá lönd í heiminum sem vernda ljósmyndun á sambærilegan hátt og gert er hér á landi.

Sem dæmi um hve galið þetta er þá má hver sem er auglýsa sig sem myndatökumann og taka myndskeið við hvaða tilefni sem er en ætli hann að taka ljósmyndir þá brýtur hann lög. Þrátt fyrir að sama myndavélin sé nýtt til beggja verka, en nýjustu stafrænu ljósmyndavélarnar geta tekið myndskeið og hljóð líka.

Það ætti því að vera auðsótt til löggjafans að fá þessu breytt, fella ljósmyndun út úr iðnlöggjöfinni. Eina sem við þurfum að gera er að vekja athygli á þessum breyttu forsendum. Fleiri starfsgreinar þurfa á ljósmyndum að halda og er kennsla í ljósmyndun orðin hluti af þeirra námi, eins og segir hér að ofan um grafíska hönnun. Mun fleiri stunda líka ljósmyndun sem áhugamál og hafa sótt sér námskeið og stundað sjálfsnám. Það er stjórnarskrárbundinn réttur þessa fólks að fá að starfa við það sem það kýs sér, skaði það ekki almannahagsmuni og það er vandséð að ljósmyndaþjónusta þessa fólks skaði nokkurn nema einokunarstöðu Ljósmyndara.

Hjáleiga og höfuðból

Höfundur: Guðrún Guðlaugsdóttir - blaðamaður og rithöfundur
Flokkur: Fjölmiðlar  

Í kjölfar þess að mörgu góðu fólki var sagt upp á Morgunblaðinu hefur nú Ólafur Stephensen orðið ritstjóri Fréttablaðsins, en hann er einn úr hópi hins brottrekna Morgunblaðsstarfsfólks. Kannski er hann eini ritstjórinn sem rekinn hefur verið af Morgunblaðinu, ég veit allténd ekki um annað slíkt tilvik. En þrátt fyrir þessa lífsreynslu Ólafs ber hann greinilega ekki kala í brjósti til síns gamla vinnustaðar og þeirra sem þar halda um valdatauma. Það sýnir hvernig hann hyggst stjórna Fréttablaðinu. Strax er farið að sjást hvar hann hlaut sína skólun, viðtalið sem hann lét taka fyrir síðasta laugardagsblað Fréttablaðsins við Bjarna Benediktsson formann Sjálfstæðisflokksins ber þessa ljósan vott. Það er þess eðlis í máli og mynd að vel hefði sómt sér á síðum Morgunblaðsins meðan það enn bar höfuð og herðar yfir íslenskan blaðamarkað. Það var þá langstærsta dagblaðið, sannarlega „blað allra landsmanna“ sem gætti þarfa og hagsmuna margra með sóma. Það sýndi og áhrifamönnum virðingu, – ekki síður þeim sem til hægri voru. Viðtalið við Bjarna Benediktsson sýnir að ekkert skortir á tryggð Ólafs við fræði sinna gömlu mentora. Ef svo heldur fram sem horfir má Morgunblaðið jafnvel fara að gæta sín á að hjáleigan fari ekki að taka fram úr höfuðbólinu. – Það er ekki óþekkt í sögunni að menn vilji gera betur en vel og gerist þar með„kaþólskari en páfinn“.

Fréttablaðið hefur hingað til borið þess ýmis merki að vera fyrst og fremst auglýsingablað. En góð yfirstjórn ritstjóra eins og t.d. Kára Jónassonar, Þorsteins Pálssonar, Jóns Kaldals og Steinunnar Stefánsdóttur hefur oft á tíðum lyft efni þess á hærra plan. Þetta fólk hefur að því best verður séð leitast við að gæta fagmennsku og hófsemi í pistlum sínum og fréttamennsku og lítt reynt að keppa við Morgunblaðið í pólitískum efnistökum. Nú sýnist ætla að verða þar breyting á. Þetta er athyglisvert fyrir þá sem hafa áhuga á blaðamennsku. Ýmsir hafa alið með sér grunsemdir um að Fréttablaðið væri full tengt eigendum sínum, Baugsveldinu svokallaða og hagsmunum þess. Þeim hinum sömu þykir þá hugsanlega hringurinn þrengjast enn. Auglýsingablað sem jafnframt reynir að verða harðpólitískur vettvangur ákveðins og líklega þröngs frjálshyggjuarms í Sjálfstæðisflokknum er nýtt fyrirbrigði í íslenskri blaðaflóru. Það gæti verið áhugavert að sjá hvernig það fyrirbrigði þróast – og hvernig þessari tilraun verður tekið af almenningi sem Fréttablaðið tekur gjarnan hús á.

Yfirtaka sjálfstæðismanna á Álftanesi

Höfundur: Kristján Sveinbjörnsson - bæjarfulltrúi
Flokkur: Fjölmiðlar, Stjórnmál, Sveitarstjórnarmál  

Nú hefur sjálfstæðisfélagið á Álftanesi komist til valda á ný. Því er ekki úr vegi að líta um öxl og skoða hvernig sú niðurstaða fékkst. Svo virðist sem D-listinn hafi þurft nokkra mánuði til að kyngja þeirri staðreynd að flokkurinn hafi virkilega tapað kosningunum 2006. Á haustdögum fór hefndarþorstinn að leita sér útrásar. Mér er þó stórlega til efs að það heiðvirða sjálfstæðisfólk sem býr á Álftanesi sé beinlínis stolt af framgöngu sinna manna í baráttunni fyrir endurheimt fyrri valda. Meðulin koma þó fáum á óvart sem fylgst hafa með valdabrölti þeirra síðustu áratugi.

Hatröm rægingarherferð hefur staðið linnulaust í prent- og ljósvakamiðlum frá árslokum 2006. Vogar, málgagn Sjálfstæðisflokksins í Kópavogi, sá t.d. tvisvar ástæðu til að leggja blað sitt undir æsifréttir af álftneskum bæjarmálum. Þá hefur Fréttablaðið sl. 3 ár birt á fjórða tug einhliða greina sem sami blaðamaður hefur iðulega kvittað upp á. Áhangendur D-listans hafa nýtt sér nýja tölvutækni, haldið hefur verið úti þremur bloggsíðum sem hafa það hlutverk að níða niður sveitarfélagið, stjórnsýsluna og fólkið sem þar starfar í umboði kjósenda. Áhangendur D-listans hafa staðið fyrir tug stjórnsýslukæra og málaferla á hendur stjórnsýslu Álftaness. Fyrrverandi bæjarstjóri var formlega sakaður um þjófnað, fals og fjölmörg önnur afbrot. Fyrrverandi forseti bæjarstjórnar var sakaður um valdníðslu og yfirgang. Endurskoðandi, arkitektar og lögmenn bæjarins voru opinberlega sakaðir um mútur og annan ósiðlegan gerning. Embættismönnum bæjarins var hótað. Ráðist var að þjónustuverktökum, þeir vændir um óeðlileg vinnubrögð, klíkuskap og spillingu. Alvarlegustu ásakanir hafa ýmist farið í úrskurð eða fyrir dómstóla. Niðurstaðan er jafnan sú sama, að ekkert sé hæft í þessum áburði. Nú síðast var fv. bæjarstjóra hótað brottrekstri með lögregluvaldi auk þess sem bæjarfulltrúar D-listans reyndu að stöðva verktaka í vinnu með aðstoð lögreglu. Þessi ótrúlega heiftúð hefur stórskaðað ímynd sveitarfélagsins. Álftnesingar allir hafa þurft að líða fyrir þeirra framferði. Nú hefur takmarkinu lokins verið náð, vígi Á-listans er fallið. Það var veikasti hlekkurinn sem gaf sig.

Frami Margrétar Jónsdóttur bæjarfulltrúa varð skjótur og auðfenginn. Hún vermdi 2. sæti Á-listans í skjóli Framsóknarflokksins. Reynslulaus í sveitarstjórnarmálum sóttist hún eftir embætti formanns bæjarráðs ásamt ýmsum nefndarstörfum. Þau 3 ár sem Margrét hefur gegnt einu veigamesta embætti bæjarins minnist ég þess ekki að hún hafi samið eða beitt sér sérstaklega fyrir nokkurri tillögu nema hvað varðar kosningu fulltrúa í nefndir og stjórnir. Lengi hefur verið ljóst að stöðugur áróðurinn hlaut hjómgrunn hjá henni, hún tók að efast um fólkið sem hún var kosin til að starfa með. Ekki var um málefnaágreining að ræða, aðeins persónulega dóma um samstarfsfólkið. Málflutningur Margrétar varð æ mótsagnakenndari, í lokin stóð hún ekki við nýundirritað samkomulag um samstarf. Í kjölfarið komu þjóðstjórnardraumar, á meðan var sveitarfélaginu haldið í herkví svo vikum skipti. Að sögn vildi hún svo kanna hvað væri í boði hjá D-listanum og í lok september gekk hún til samstarfs við hann. Niðurstöðuna, um aukin völd og áhrif fyrir sig og sína fjölskyldu, má sjá á nefnda- og stjórnarlista sveitarfélagsins.

Höfuðvandi stjórnsýslunnar hefur kristallast í sívaxandi áráttu D-listans til að rægja og níða mótherjana niður og berjast hatramlega gegn öllum helstu hagsmunamálum samfélagsins. Málstað sínum til framdráttar hafa þau reynt að stöðva uppbyggingu á miðsvæðinu, sundlaugarbygginguna og lagfæringu Álftanesvegarins auk fjölda annarra brýnna verkefna. Með oddi og egg hafa þau þó barist fyrir aðalmáli sínu, að byggja megi einbýlishús í fjöruborði Skógtjarnarinnar. Síðan Margrét Jónsdóttir söðlaði um og D-listinn komst til valda hefur stjórnsýslan verið lömuð. Erindi Prima Care um byggingu sjúkrahótels fyrir yfir 15 milljarða var haldið leyndu fyrir bæjarfulltrúum. Þar fóru stórkostlegir möguleikar forgörðum, þrátt fyrir að Álftanes búi að glæsilegu skipulagi sem er nær klæðskerasniðið að hugmyndinni. Eitt stærsta hagsmunamál sveitarfélagsins, vinna við leiðréttingu framlaga úr Jöfnunarsjóði vegna skólans, hefur stöðvast. Stjórnsýslan sá sér ekki fært að senda fulltrúa á ársfund sjóðsins. Hvað stendur eiginlega eftir af yfirlýsingum um að markmið þessa nýja „starfhæfa meirihluta“ sé að koma stjórnsýslu og fjármálum sveitarfélagsins í lag? Eitt er víst að gereyðingarstefna bæjarfulltrúa D-listans er ekki það sem Álftnesingar þurfa helst um þessar mundir, nóg er kreppan samt.

Höfundur er bæjarfulltrúi Á-lista.

Nafnleysið: málamiðlunarleið

Höfundur: Hjördís Vilhjálms -
Flokkur: Fjölmiðlar   Efnisorð: fjölmiðlalög, nafnleysi

Vegna fréttar um breytingu á fjölmiðlalögum og umræðu um það á Eyjunni í dag, þá datt mér í hug málamiðlunarleið.

Tillaga mín er sú að sjálfkrafa birtist eingöngu þau komment sem koma frá fólki sem hafa gefið upp fullt nafn ( og eftir atvikum, kennitölu), en vilji fólk lesa öll komment, semsag líka þau nafnlausu, þá þurfi að sækja um að aðgang að því með því að gefa upp kennitölu og jafnvel að greiða smá gjald að auki í gengum heimabanka, þannig er hægt að tryggja að fólki sé alvar með því að vilja lesa nafnlaus blogg og komment í netheimum.

Tel að með því að gera þetta svona, sé hægt að koma til móts við viðkvæmt fólk sem líður evt illa við að heyra skoðanir þeirra sem ekki vilja kynna sig og um leið hægt að sjá hverjir vilji nú samt lesa þau.

Sjálf er ég mjög ánægð með kommenta kerfið á Eyjunni og vil gjarnan að það haldist óbreytt og tel að það sé mikilvægt að það haldist óbreytt og að fólk sem ekki vill eða ekki getur gefið upp nafn sitt, haldi sínu tjáningarfrelsi engu að síður.

Mogginn og Davíð

Höfundur: Ámundi Loftsson
Flokkur: Fjölmiðlar, Stjórnmál   Efnisorð: Davíð Oddsson, Morgunblaðið

Eftir fall austurblokkarinnar hefur Mogginn staðið flestum sjónarmiðum nokkuð opinn, verið umburðarlyndur og víðsýnn.  Fjölmiðill af þessu tagi er nauðsynlegur og tryggir hlutlausa, óháða og  lýðræðislega umræðu.  Þess vegna eru það ill tíðindi að Davíð Oddsson einhver umdeildasti einstaklingur hér á landi, fyrr og síðar skuli hafa verið valinn til að ritstýra þessum annars ágæta miðli.  Nægir þar að minna á að hér er um að ræða manninn sem fann upp orðið „Baugsmiðlar“ og undirstrikar með því að fjölmiðlar séu handbendi eigendanna þeirra og annarra áhangenda s.s. stjórnmálaflokka og ýmissa hagsmunaaðila. 

Hér er á ferð fyrrum forsætisráðherra sem bar fram frumvarp á Alþingi sem átti að þrengja að möguleikum í rekstri fjölmiðlanna,  allt til að tryggja hlutleysi þeirra.  Hverjum er ekki ljóst að Sjálfstæðisflokkurinn og reyndar þjóðfélagið allt var Davíð Oddsyni sem hvert annað strengbrúðuleikhús meðan hann sat að völdum?  Eru menn búnir að gleyma skipun Þorsteins Davíðssonar í Héraðsdóm Norðurlands, svo dæmi sé tekið? Þar opinberaðist þjóðinni  dæmi um lausagöngu valds,  drottnunar sem undirsátar lúta í hlýðni án þess að mögla.  Þetta var einhver aumasta birtingarmynd smámennsku allra þeirra sem í hlut áttu. 

Davíð Oddsson er ekki merkisberi hlutleysis.  Hann er fyrrum formaður Sjálfstæðisflokksins, borgarstjóri hans og forsætisráðherra til áratuga og aukinheldur handbendi mikilla sérhagsmuna.  Með tilkomu hans sem ritstjóra Morgunblaðsins hefur það glatað hlutleysi sínu og trúverðugleik. Hér eftir skrifa ég mogginn með litlum staf.

Fjölmiðlar og bankaleynd

Höfundur: Dóra Guðmundsdóttir
Flokkur: Fjármál, Fjölmiðlar   Efnisorð: bankaleynd, Fjölmiðlar, þagnarskylda

Eyjan vísaði í gær til umfjöllunar ríkisútvarpsins um skýrslu sem ég vann fyrir viðskiptaráðuneytið um bankaleynd (trúnaðar- og þagnarskyldu fjármálafyrirtækja) www.vidskiptaraduneyti.is. Ég  vil koma eftirfarandi á framfæri til skýringa (og hef sent ríkisútvarpinu sama texta).

Það er rétt sem kemur fram í yfirliti ríkisútvarpsins um niðurstöðu skýrslunnar: ákvæði íslenskra laga  um bankaleynd eru orðuð með þeim hætti að þau virðast tryggja ríka bankaleynd. Ákvæði 1. mgr. 58. gr. laga um fjármálafyrirtæki tekur mið af orðalagi norskra laga, í stað danskrar fyrirmyndar áður, og leggur  þagnarskyldu á stjórnendur og starfsmenn fjármálafyrirtækja um allt það sem þeir fá vitneskju um við framkvæmd starfa síns og varðar viðskipta- eða einkamálefni viðskiptamanna, nema skylt sé að veita upplýsingar samkvæmt lögum. Hins vegar kemur fram í greinargerð með lögunum að þrátt fyrir orðalagsbreytingar hafi ekki verið um efnisbreytingar að ræða frá því sem áður var og dómaframkvæmd hér á landi bendir ekki til þess að bankaleynd sé ríkari hér á landi en í Danmörku og Noregi. Í Danmörku eru reglur um bankaleynd matskenndar og bann laganna nær til þess að veita eða nýta upplýsingar sem leynt eiga að fara nema réttmætt sé að veita upplýsingarnar. Það veltur því á mati á öllum aðstæðum hvenær réttmætt er að veita upplýsingar, hvort sem er til annarra einkaaðila eða stjórnvalda. Kemur þar m.a. til skoðunar hvort upplýsingarnar eru þegar almennt kunnar.

Varðandi það hvort þagnarskylduákvæði laga um fjármálafyrirtæki geti tekið til blaðamanna er það einnig réttilega lesið út úr skýrslunni að ég tel ólíklegt að svo sé. Í 2. mgr. 58. gr. laga um fjármálafyrirtæki segir að sá sem veiti viðtöku upplýsingum af því tagi sem 1. mgr. tekur til sé bundinn þagnarskyldu með sama hætti og þar greini og að sá aðili sem veitir upplýsingar skuli áminna viðtakanda um þagnarskylduna. Í skýrslunni var ekki tekin afstaða til álitaefnis eins og þess sem nú er til umræðu (vegna birtingar upplýsinga úr lánabók Kaupþings). Ég benti hins vegar  á að ákvæði 2. mgr. 58. gr. er samhljóða dönsku ákvæði  sama efnis. Það ákvæði, sem er eitt af mörgum ákvæðum um inntak þagnarskyldu, verður að skýra með hliðsjón af samhengi þess. Reglur um bankaleynd eru byggðar á því sjónarmiði að vernda viðskipta- og trúnaðarsamband fjármálafyrirtækja og einstakra viðskiptavina þeirra.  Ég tel að sambærilegt ákvæði í íslenskum lögum nái því fyrst og fremst til aðila sem koma að verkefnum fyrir fjármálafyrirtæki, samkvæmt samningum við þau, eða sem tengjast þeim verkefnum vegna úrvinnslu gagna eða greiðslna og sem ekki eru þegar bundnir þagnarskyldu. Þagnarskyldan byggist því áfram á trúnaðarsambandi fjármálafyrirtækis og einstakra viðskiptavina, enda er lögð sú skylda á þann sem veitir upplýsingunum áfram að áminna viðtakanda um þagnarskyldu.

Mér vitanlega hefur ekki reynt á túlkun 2. mgr. 58. gr. í íslenskri dómaframkvæmd  en greinin var ekki  í lögum á sínum tíma þegar dæmt var að blaðamanni (Agnesi Bragadóttur) væri ekki skylt  að upplýsa um heimildarmann  í máli þar sem upplýsingum hafði verið lekið til fjölmiðla. Óumdeilt var í því máli að ekki væri um að ræða brot blaðamannsins á þagnarskyldu. Ljóst er að í tilviki eins og því sem nú er til umfjöllunar hefur einhver brotið gegn ákvæðum laga um fjármálafyrirtæki um  þagnarskyldu. Það er hins vegar ekki eins ljóst að greinin teygi sig svo langt að hún geti náð til blaðamanna eða annarra sem nota eða birta þessar upplýsingar.

Það kemur í hlut dómstóla að skera úr um það.  Þar reynir, eins og alltaf þegar skýra þarf lagaákvæði, á forsögu, samhengi og tilgang ákvæðanna, meginreglur réttarins ( í þessu tilviki m.a. meginreglur um skýrar refsiheimildir, þar sem refsing er lögð við brotum á þagnarskyldu í lögum um fjármálafyrirtæki). Í þessu tilviki reynir einnig á beitingu stjórnarskrárinnar, en blaðamenn njóta þeirrar verndar sem stjórnarskráin tryggir tjáningarfrelsi. Dómstólar (þ.m.t. Mannréttindadómstóll Evrópu) skera úr um það hvort takmarkanir á tjáningarfrelsi eru réttmætar, þ. á m. að takmarkanir byggist á lögum og að þær gangi ekki lengra en nauðsynlegt er til að vernda þá hagsmuni sem takmörkunin tryggir (þ.e. að gætt sé meðalhófs).

Í tilvikum eins og þessum virðist mér sem halli á þann sem heldur því fram að nægilega skýr lagaheimild sé til þess að takmarka birtingu blaðamanna á upplýsingum (þ.e. ákvæði 2. mgr. 58. gr. laga um fjármálafyrirtæki). Það hallar einnig á þann sem heldur því fram að ekki sé lengra gengið gegn tjáningarfrelsinu en nauðsynlegt er með því að leggja bann og/eða refsingu við að blaðamenn birti og/eða fjalli upplýsingar sem háðar eru þagnarskyldu.

Í því sambandi tel ég að það skipti máli, eins og fram kom í  skýrslunni, að ég fann  engin merki þess, hvorki í íslenskum rétti né dönskum og norskum, að reglur um þagnarskyldu starfsmanna fjármálafyrirtækja séu byggðar á stjórnarskrárákvæði um friðhelgi einkalífs. Hafa dómstólar hér á landi staðfest að svo sé ekki. (Reglur um persónuvernd eru hins leiddar af ákvæðum stjórnarskrár um friðhelgi einkalífs, enda taka þær reglur oft til viðkvæmari upplýsinga en upplýsinga um fjárhagsleg málefni). Þetta skiptir máli vegna þess að þegar vega þarf og meta sjónarmið um tjáningarfrelsi og takmarkanir á því er matið erfiðara og flóknara þegar stjórnarskrárvernduðum réttindum lendir saman (ef bankaleynd væri byggð á stjórnarskrárákvæðum)  heldur en þegar meta þarf réttmæti lögmætra takmarkana á stjórnarskrárvörðum réttindum.

Ég vona að ofangreint skýri niðurstöður skýrslunnar, sem og önnur sjónarmið sem skipta máli í þeirri umfjöllun sem orðið hefur á síðustu dögum um bankaleynd og takmörk hennar.

Höfundur er lögfræðingur og stundar rannsóknir og kennslustörf. Athugasemdir við greinina má senda á netfangið doragu@hi.is.

Þjóðlífsþankar: Agnes og Styrmir

Höfundur: Guðrún Guðlaugsdóttir blaðamaður og rithöfundur
Flokkur: Fjölmiðlar   Efnisorð: Agnes Bragadóttir, Morgunblaðið, Styrmir Gunnarsson

Ýmsir hafa orðið til þess að hnýta verulega í Agnesi Bragadóttur að undanförnu vegna skrifa hennar. Kalla hana illum nöfnum og ekkert til sparað, hún tekin niður eins og hægt er, jafnvel kölluð kerling.  Það er of oft lagt konum til lasts í þessu samfélagi að hafa skoðanir, þora að segja þær og eldast svo í þokkabót. Ég læt það vera ef menn skrifa neikvætt undir nafni, verra er ef skrifin eru nafnlaus. Slíkt ber vott um kjarkleysi. Sjálf skrifar Agnes alltaf undir nafni og í pistlum sínum ætti hún að mega hafa sínar skoðanir eins og aðrir í þessu samfélagi og segja þær án þess að fólk taki sífelld andköf. Mér hefur sýnst í skrifum fólks, nafnlausum sem undir nafni, að fleiri séu stórorðir um þessar mundir en Agnes.

Morgunblaðið hefur verið töluvert í umræðunni að undanförnu. Ég er hrædd um að lítið bragð væri að því blaði ef skrif Agnesar Bragadóttur legðust niður. Nógu mikið setti það niður þegar Matthías Johannessen hætti og Styrmir Gunnarsson. Agnes er dugleg kona og væn þótt hún sé stundum orðstór og hvöss í tali. Ég deili oft ekki með henni skoðunum en ég met hana sem hreinskilna manneskju og ég veit að hún myndi duga því betur sem meira lægi við. 

Og Styrmir Gunnarsson sat ekki of lengi sem ritstjóri Morgunblaðsins. Hann sat þar of stutt ef eitthvað er. Fjarveru hans sá fljótlega stað í yfirstjórn blaðsins. Ég vann lengi með þessu fólki og ber því vel söguna. Þessi skrif mín eru ekki gagnrýni á nýja eigendur eða útgefanda Morgunblaðsins. Þau eru algjörlega óviðkomandi þeim aðilum.

Blaðamannaleynd

Höfundur: Kristján Sveinbjörnsson, Miðskógum 6, Álftanesi
Flokkur: Fjölmiðlar   Efnisorð: Álftanes, blaðamannaleynd, blaðamennska, lóð, ritskoðun, yfirhylming

Ég hef nú reynt að fá birta stutta athugasemd við umdeilda blaðamennsku Fréttablaðsins en fæ hana ekki birta í dagblöðum landsins. Læt lesendum eftir að dæma um það hvort hér sé á ferðinni ritskoðun og yfirhylming fjölmiðla  sem beitt er í krafti aðstöðu sinnar.

Athugasemd við blaðamennsku.

Blaðamaðurinn Garðar Örn Úlfarsson (gar) skrifar enn eina blaðagreinina um mig í Fréttablaðið sl. laugardag. Garðar Örn hefur þegar skrifað um tuttugu greinar er fjalla um mig sem persónu. Skrif hans innihalda nær undantekningarlaust meiðandi dylgjur og rangfærslur og tengjast jafnan hagsmunabaráttu Halds ehf. sem á ósamþykkta lóð á Álftanesi. Helsti forsvarsmaður fyrirtækisins er dóttir fyrrum aðaleiganda Fréttablaðsins.
Vegna hatrammra árása og linnulausrar umfjöllunar um mig hef ég farið fram á  opinbera rannsókn lögreglu á ærumeiðingum og annari ólíðandi framkomu sem eigendur Halds ehf. með fulltingi fjölmiðla hafa haft í frammi síðustu misserin.

Ég fér fram á að blaðamaðurinn Garðar Örn Úlfarsson, skrifi ekki fleiri fréttagreinar um mig, en hann hefur þegar fengið dóm á sig fyrir meiðyrðaskrif. Umhugsunarvert er að engar virkar siðareglur er að finna um framgöngu fjölmiðla og blaðamanna. Ógjörningur virðist vera að verjast skipulögðum neikvæðum árásum fjölmiðla nema gegnum dómstóla.

Fréttablaðið hefur hafnað birtingu á athugasemdinni með þeim rökum að þær eigi ekki erindi við lesendur.
Morgunblaðið hefur einnig hafnað birtingu athugasemdanna með þeim rökum að þeir vilji ekki blanda sér í þessar deilur.

Um þöggun og ritskoðun

Höfundur: Þór Jóhannesson bókmenntafræðingur og nemi
Flokkur: Fjölmiðlar, Stjórnmál   Efnisorð: blogg, ritskoðun, þöggun

Það er ekki ritskoðun að birta ekki skrif frá fólki sem felur sig á bak við nafnleynd. Ef menn vilja skrifa og gagnrýna eða jafnvel ráðast á einhvern persónulega þá eiga þeir að bera fulla ábyrgð á því og sá sem skrifað er um hefur fullan rétt á því að vita hver er að skrifa níðinn því þá getur hann beitt fyrir sig lýðræðislegum lögum landsins og höfðað meiðyrðamál gagnvart viðkomandi níðingi.

Þess vegna er það ekki ritskoðun að birta ekki viðbjóðslegar athugasemdir sem hafa ekkert að gera í umræðuna nema e.t.v. drepa henni á dreif.

Hver og einn bloggari hefur vissulega vald yfir því hverjir geta fengið athugasemdir sínar birtar á hans síðu enda er blogg ekki ósvipað og dagbók. Sumir eru með læst blogg sem enginn getur lesið nema útvaldir. Aðrir eru með opin blogg sem allir geta lesið en enginn skrifað athugasemdir. Þriðja gerðin af bloggurum velur úr athugasemdunum sem á þeirra blogg eru skrifuð og svo eru aðrir sem hreinlega bita allt – alveg sama hvað. Það er mjög einstaklingsbundið hvað hver og einn bloggari velur að gera – líkt og sá sem skrifar dagbók.
Aðrar reglur gilda um fréttastofur – þær eru ekki persónulega dagbók og þar eru ekki skrifaðar hugleiðingar við fréttaskrif (ég vona a.m.k. ekki). Þeirra skylda er að segja satt og rétt (og hlutlaust ef fréttastofan gefur sig út fyrir að vera hlutlaus) frá og á netmiðlum hefur sprottið upp frábært kerfi til hliðar við fréttir þar sem almenningur getur tengt sig fréttinni og tjáð sig um hana. Þetta kerfi köllum við athugasemdakerfi. Í því koma oft fram upplýsingar sem ekki hafa komið fram í fréttinni og ef fréttastofan – mbl.is í þessu tilviki – telur að þar sé eitthvað siðlaust eða ólöglegt á ferðinni hefur hún allar upplýsingar um viðkomandi bloggara sem hjá þeim er skráður og getur því hreinlega kært hann eða loka á hann.

En fréttastofa mbl.is býður einnig upp á að fólk tjái sig í kerfinu undir tölvupóstfangi eða IP tölum – þar getur hvaða ræfill með lyklaborð og internettengingu misnotað aðstöðu sína og vegið úr launsátri að hverjum sem er. Þetta þarf að stoppa því annars endar heiðarleg umræða á þessum frábæru umræðuþráðum mbl.is eins og bullið sem fylgir athugasemdakerfinu á eyjan.is – þar sem allt logar í viðbjóði og árásum á persónur og einstaklinga skrifuðum úr launsátri. mbl.is verður að marka sér reglur um þessa hluti og það að banna nafnlausum einstaklingum að skrifa er einfaldlega ekki ritskoðun – það er ákvörðun um hversu langt miðillinn vil teygja sig í þjónustu sinni við lesendur.

Hitt er svo alvarlegast af öllu – það er þegar fréttastofa kýs að fjarlæga alla umræðu um fréttina í heild sinni vegna þess að þar hefur ýmislegt komið fram sem þeim líkar ekki. Þetta er þöggun og ritskoðun af verstu gerð og er ekkert lík því þegar persónulegur bloggari klippir úr ófyrirleitnar aðdróttanir eða hótanir i sínu persónulega bloggi, því einmitt þarna reynir á hversu megnug fréttastofan er að standa á bak við fréttina sem hún skrifaði.

Í fréttinni um Ólaf Klemensson og Guðmund bróðir hans gat fréttastofan ekki staðið á bak við fréttina þar sem hver maðurinn á eftir öðrum kom inn á athugasemdakerfið og lýsti atburðunum á allt annan hátt en Ólafur gerir í fréttinni. Vegna þessara – augljóslegu lyga í Ólafi – spruttu upp heitar og ósvífnar umræður sem oft á tíðum voru ekki siðsamlegar og engum til sóma. Þeir sem réðust að persónu Ólafs með hótunum verða einfallega að standa bak við sín orð (enda undir fullu nafni og kennitölu) ellegar hljóta kæru fyrir – þannig virkar lýðræðið  og málfrelsið. Það er ekki hlutverk fréttastofunnar að vera lögfræðingur og dómari í meiðyrðamáli.

Það er því ekkert sem afsakar þessa þöggun og ritskoðun fréttastofunnar mbl.is á fréttinni „Taldi sér ógnað“ – að líkja saman persónulegu bloggi og fréttastofu er eins og líkja saman bláu og gulu og verður því að flokkast undir litblindu – og það held ég einmitt að útskýri best ákvörðun mbl.is, því það er bæði gamall og nýr sannleikur að þar sjá menn lífið og tilveruna í einum og sama litnum – eða bláum.