Þínar fréttir, þín skoðun

(Dæmi)saga úr sveit

Höfundur: Hermann Ólafsson - landslagsarkitekt
Flokkur: Fjármál, Samfélagið  

Félagarnir Addi og Baddi voru um margt ólíkir. Addi var af flestum talinn grandvar og hyggin, lagði til hliðar og eyddi frekar litlu. Baddi aftur á móti var gerólíkur, lifði hátt, fór oft til útlanda, borðaði úti, eyddi og spanderaði og átti jafnan lítið eftir við mánaðarmót.

Leiðir Adda og Badda lágu saman þegar þeir keyptu sér svipuð hús í sama hverfi á því herrans ári 2007. Húsin keyptu þeir á 50 milljónir en það var álitið verðmæti þeirra. Addi hafði í áranna rás nurlað saman 20 milljónum og fékk þar að auki 5 milljón króna arf og lagði því samtals 25 milljónir í fjárfestinguna. Afganginn, 25 milljónir, fékk Addi að láni og ákvað að dreifa áhættunni þannig að 15 milljónir tók hann með hefðbundnu íbúðaláni en 10 milljónir í erlendri mynt. Baddi hins vegar átti að sjálfsögðu ekkert og tók þessvegna allt að láni, 100%, samtals 50 milljónir. Og til að toppa allt tók hann allt í erlendri mynnt!

Svo hrundi allt á einni viku, gengið hrapaði, verðbólgan fór á flug og fasteignaverð lækkaði á stuttum tíma um 20%. Íbúðalán þeirra félaga hækkuðu mikið, en verulega miklu meir hjá Badda. 50 milljónirnar hans voru nú orðnað að 125 milljónum og útlitið ekki bjart. Í hljóði bölvaði hann sjálfum sér fyrir óráðsíu fyrri ára og að hafa ekki hugað betur að sér. Mun skár leit þetta út hjá Adda, enda hafði hann jú lagt allan sinn sparnað í húsið og tekið helmingi lægra lán. Íslenska lánið hans fór í verðbólguskotinu úr 15 í 20 milljónir en erlenda lánið úr 10 í 25 milljónir. Samtals skuldaði því Addi 45 milljónir, en Baddi 125. Þeir fóru því hver í sínu lagi og leituðu lausna hjá bankanum sínum og þar var boðið upp á eitt og annað.

Skv. nýju verðmati á fasteignum þeirra voru þær nú metnað á 40 milljónir hver. Lausin sem Adda stóð til boða var 20% „afsláttur“ af erlenda láninu gegn því að færa það yfir í íslenska mynnt. Lánið fór þannig úr 25 í 20 milljónir og þar með skuldaði Addi nú 40 milljónir í stað 25 áður.

Þar sem að skuld Badda var aftur á móti komin himinhátt yfir verðmæti hússins stóð honum til boða niðufelling skulda sinna í 110% af virði eignarinnar. Þannig voru skuldir hans færðar niður úr 125 í tæplega 44 milljónir. Skuld Badda varð þannig 6 milljónum LÆGRI en hann upphaflega tók að láni og það án þess að hann hafi þurft að borga krónu! Á leiðinni út hugsaði Baddi með sér að eitt hefði nú reynslan kennt sér, að breyta ekki í neinu sínum munaðarlífsstíl.

…og þar sem að áhyggjur aldraðra foreldra Badda af fjármálum hans og skuldasúpu höfðu vaxið mikið að undanförnu ákváðu þau nú að erfa hann af 5 milljónum sem þau höfðu geymt handa honum en höfðu jafnframt fullan skilning á því að best væri fyrir Badda að borga ekki upp skuldir heldur veita sér enn betur í munaðarlífsstíl.

Almenningur skuldar ekki erlend lán

Höfundur: Gunnlaugur Kristinsson - löggiltur endurskoðandi
Flokkur: Efnahagsmál, Fjármál, Viðskipti  

Áhugaverð frétt birtist í Morgunblaðinu þann 11. nóvember síðastliðinn um fund á vegum Orators , félags laganema við HÍ. Á þeim fundi var rætt um gengistryggð lán og hugsanlegt ólögmæti þeirra. Sérstaklega þótti mér áhugavert mat Eyvindar G. Gunnarssonar, lektors við lagadeild HÍ, um ólögmæti gengistryggingar á grundvelli laga um vexti og verðtryggingu. Ástæðan er sú að Eyvindur var starfsmaður nefndarinnar sem samdi frumvarpið og hann ætti því að vera sá maður sem einna best veit hver tilgangur frumvarpsins átti að vera.

Nokkuð hefur verið fjallað um lögmæti gengistryggingar lána undanfarið og hefur þar fremstur í flokki farið Björn Þorri Viktorsson hrl. sem meðal annars hefur hafið málarekstur vegna þeirra. Allt þetta er af hinu góða en mér hefur fundist vanta meiri dýpt í umræðuna og að ekki hafi verið farið nægjanlega vel yfir þau lög sem á málinu taka, a.m.k. ekki í hinni opinberu umræðu. Nær eingöngu hefur verið vísað til laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu í því samhengi og mun ég því ekki fara sérstaklega yfir ákvæði þeirra laga í umfjöllun minni. Þó er rétt að geta að lögin gegna lykilhlutverki í þessu sambandi því þau banna að skuldbindingar í íslenskum krónum séu uppreiknaðar miðað við dagsgengi erlendra gjaldmiðla.

Í ýmsum lögum er fjallað um erlend lán, gengistryggingu, gjaldmiðla oþh. og ef þau eru lesin í samhengi fær undirritaður ekki betur séð en að lán í erlendri mynt og gengistrygging skuldabréfalána sé óheimil ef um viðskipti á milli innlendra aðila er að ræða.

Íslenska krónan er eini lögmæti gjaldmiðill landsins

Í fyrsta lagi má nefna lög nr. 22/1968 um gjaldmiðil Íslands. Í fyrstu grein þeirra laga segir skýrlega: „Gjaldmiðill Íslands nefnist króna, er skiptist í hundrað aura.“ Í athugasemdum með frumvarpinu segir hreinlega um þessa grein: „Grein þessi þarfnast eigi skýringa“. Samkvæmt framangreindu er krónan hin íslenska eini lögmæti gjalmiðillinn á Íslandi og því verður ekki séð hvernig innlendir aðilar hafi almennt heimild til að gera viðskiptasamninga sín á milli í öðrum gjaldmiðli en í íslenskum krónum.

Innlend lán vs. erlend lán

Sé framangreind tilvitnun í lög um gjaldmiðil Íslands skoðuð í samhengi við lög um gjaldeyrismál nr. 87/1992 skýrist myndin enn frekar. Í 1. grein gjaldeyrislaga er fjallað um það hverjir séu innlendir aðilar, hverjir séu erlendir aðilar þegar kemur að gjaldeyrismálum, hvað sé innlendur og erlendur gjaldeyrir, skilgreining á gjaldeyrisviðskiptum, fjármagnshreyfingum ofl. Lögin og reglugerðir tengdar þeim fjalla svo um meginreglur um gjaldeyrisviðskipti, fjármagnsflutninga milli landa ofl., hvaða viðskipti séu háð takmörkunum og hvaða viðskipti séu það ekki. Í athugasemdum um einstakar greinar frumvarpsins sem síðar varð að lögum segir m.a. um 1. greinina: „Rétt er að vekja athygli á því að það fer eftir búsetu útgefanda hvort verðbréf eru flokkuð sem innlend eða erlend en ekki myntinni sem verðbréfið er gefið út í…….Svipað gildir um erlend lán. Í samræmi við notkun hugtaka í þessu frumvarpi er um að ræða erlent lán þegar innlendur aðili fær lán hjá erlendum aðila. Mynt lánsins ræður hér engu um. Í þeim tilvikum, þegar innlendur aðili tekur lán hjá erlendum aðila og endurlánar lánsféð öðrum innlendum aðila, telst fyrra lánið erlent lán en hið síðara innlent“ (feitletrun greinahöfundar). Minn skilningur á framangreindu er eftirfarandi: Þau lán sem lánastofnanir hér á landi hafa lánað íslenskum aðilum og einstaklingum eru ekki erlend lán heldur innlend og engin gjaldeyrisviðskipti á grundvelli laga um gjaldeyrismál eiga sér í reynd stað vegna þeirra. Þegar veitt er lán eða greitt er af láni í meintri erlendri mynt og greiðslan á sér stað í íslenskum krónum þá er ekki farið á markaðinn og erlendum gjaldeyri skipt til að greiða út lánið eða borga af láninu, einungis er um að ræða uppreikning miðað við gengi íslensku krónunnar á greiðslu- eða afborgunardegi. Gjaldeyrisviðskipti eiga sér hins vegar stað þegar lánastofnunin tekur lán eða greiðir af sínu láni til hins erlenda aðila eða þegar lánastofnunin skiptir erlendu láni sínu yfir í íslenskar krónur.

Samkvæmt lögum um gjaldeyrismál skuldum við ekki erlend lán eins og lánastofnanir hafa haldið fram. Hin meintu erlendu lán og þau gengistryggðu geta samkvæmt framansögðu því ekki verið annað en skuldbindingar í íslenskum krónum ef viðskiptin eiga sér stað milli tveggja innlendra aðila. Gengistrygging slíkra lána er óheimil á grundvelli laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu eins og fram kom hér í upphafi.

Skuldbinding milli tveggja innlendra aðila er alltaf í íslenskum krónum

Þegar ég var að læra til endurskoðunar var mér snemma gert það ljóst að ekki er hægt að semja sig frá sköttum. Enn fyrr á lífsleiðinni lærði ég það að 2X3 væri það sama og 3X2. Sama hlýtur að gilda með hin gengistryggðu lán eða lán í erlendri mynt. Menn semja sig ekki frá lögunum með þeim hætti að snúa hlutunum við og setja fram í skuldabréfi skuld í erlendri mynt, borga lánið út í íslenskum krónum, halda því fram að skuldin sé í erlendri mynt og reikna svo út skuldina miðað við gengi íslensku krónunnar á hverjum tíma. Útkoman er nákvæmlega sú sama og ef um er að ræða skuldabréf í íslenskri mynt með gengistrygginu við erlenda gjaldmiðla. Nánast undantekingalaust hefur veiting lána í erlendri mynt eða lána með gengistryggingu, til almennings og fyrirtækja á Íslandi, verið veitt til viðskipta þar sem undirliggjandi verðmæti eru í íslenskum krónum og greiðsla til lántaka verið í íslenskum krónum þrátt fyrir hin gengistryggðu ákvæði eða hreinlega erlend lánsfjárhæð tilgreind í texta skuldabréfsins. Þá er mönnum gert og/eða heimilt að greiða lánið til baka í íslenskum krónum. Skuldbinding milli tveggja innlendra aðila er því alltaf í íslenskum krónum, ef útgreiðsla lánsins var í íslenskum krónum og lánveitandinn er innlendur aðili, hvernig sem á málið er litið enda er íslenska krónan eini lögmæti gjaldmiðill landsins.

Lög um samningsveð

Ég hvet alla þá sem lánastofnun heldur að kröfu í erlendri mynt að skoða veðbækur eigna sinna. Í 4.gr. laga um samningsveð er kveðið á um það að tilgreina verði í veðskjalinu sjálfu hámarks fjárhæð sem veðtryggð er (tilgreiningarregla). Þá er jafnframt í 4. greininni heimilt að tilgreina veð í erlendum myntum og sérstökum reiknieiningum. Í umfjöllun um greinina getur undirritaður samt ekki skilið hana öðruvísi en svo að sú heimild verði að byggja á skilgreiningum annarra laga hverjar séu lögmætar myntir í þessu sambandi. Heimilt er að gengis- eða vísitölubinda fjárhæðir enda komi grunntala og tegund verðtrygginar fram í bréfinu sjálfu. Þeir hefðbundnu gengistryggðu lánasamningar sem ég hef séð, bera ekki með sér framangreinda gengis- eða vísitölubindingu enda hefur þeim verið þinglýst með þeim hætti að fram kemur í veðbókarvottorði fjárhæð í íslenskri mynt án vísitölutengingar. Það hlítur að vera hámarks fjárhæðin sem viðkomandi lánastofnun getur krafið á grundvelli veðréttarins. Með öðrum orðum: 10.000.000 IKR er þinglýst á eign vegna gengstryggðs skuldabréfs eða láns í erlendri mynt. Lánastofnun, miðað við fall krónunnar, krefur lántaka um 25.000.000 IKR. Undirritaður getur ekki séð að lánastofnunin geti krafið skuldara um meira en 10.000.000 IKR. á grundvelli veðréttarins þar sem tilgreiningarregla veðlaganna segir að hin þinglýsta fjárhæð sé hámarksfjárhæð sem hægt er að krefja á grundvelli veðréttarins. Annað væri ósanngjarnt og óskýrt til dæmis gagnvart síðari veðhöfum sem hagsmuni hafa að gæta.

Önnur lög og sjónarmið

Önnur sjónarmið og lög geta komið upp varðandi lán í erlendum myntum og gengistryggingu lána. Má þar nefna lög um gjaldþrotaskipti og víxillög.

Gengisuppreikningsákvæði eru í lögum nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti þegar reikna á upp skuldir í erlendum myntum í íslenskar krónur við gjaldþrot. Í fljótu bragði mætti ætla að þar væri kominn rökstuðningur fyrir heimild til almennrar gengistryggingar skulda þar sem ekki er að finna nein takmörk á þeim skuldum í erlendri mynt sem heimilt er að uppreikna. Undirritaður er þeirrar skoðunar að nauðsynlegt sé að hafa til staðar slík ákvæði í lögunum enda er algengt að erlendir lánardrottnar innlendra aðila eigi hagsmuni að gæta þegar gjaldþrot verður þar sem erfitt er að sjá að gjaldþrotaskipti geti farið fram í annarri mynt en íslenskum krónum. Því verði að vera skýr ákvæði um hvernig umreikna eigi slíkar skuldir í íslenskar krónur þrátt fyrir að ekki sé að finna sérstakar takmarkanir á þeim skuldum. Sú takmörkun hlýtur að koma fram í öðrum lögum svo sem lögum um gjaldeyrismál, lögum um vexti og verðbætur ofl.

Sambærileg gengisuppreikningsákvæði er að finna í lögum nr. 93/1933 um víxla. Víxlar voru upphaflega greiðsluskjöl sem notuð voru í viðskiptum milli landa með mismunandi mynt og því nauðsynlegt að hafa slík uppreikningsákvæði í lögunum. Orðið víxill er dregið af myntbreytingu af þessu tagi þó svo að síðar hafi notkunarsvið víxla víkkað. Sama má segja um víxillögin að miðað við upphaflegan tilgang víxla hljóti gengisuppreikningsákvæði laganna að eiga við um víxilskuldir við erlenda aðila en ekki milli tveggja innlendra aðila.

Varla er því hægt að beita fyrir sig þessum lögum og horfa fram hjá skýrum ákvæðum annarra laga þegar meta á hvort heimildir séu til staðar til að lána í erlendri mynt eða gengistryggja lán milli innlendra aðila.

Forsendubrestur samningalaga vegna hrunsins og óskýrir samningsskilmálar í skuldabréfunum sjálfum hafa verið nefnd sem atriði sem skoða verður í þessu sambandi. Umfjöllun um þau atriði eru efni í heila grein og verða því ekki gerð að umtalsefni hér.

Niðurlag

Það er sannfæring mín eftir að hafa kynnt mér eftir bestu getu þau lög sem fjalla um erlend lán, lán í erlendri mynt, gengistryggð lán og gengisuppreikning að þau hefðbundu lán í erlendri mynt sem innlendir aðilar hafa tekið, standist ekki lög. Gildir hér einu hvort sem um er að ræða lán hjá fjármögnunarleigufyrirtækjum, bílalán, húsnæðislán eða önnur lán hvernig svo sem samningsskilmálar þeirra hafa verið. Þegar innlendur aðili veitir öðrum innlendum aðila lán þá getur það lán aldrei verið annað en skuldbinding í íslenskum krónum og gengistrygging því óheimil.

Það vakti athygli mína að lesa um það að Gylfi Magnússon, viðskiptaráðherra, hefði sagt á fundi með Hagsmunasamtökum heimilana þann 17. september síðasliðinn að það yrði talsvert áfall kæmust dómstólar að þeirri niðurstöðu að lán íslensku bankanna í erlendri mynt væru ólögleg. Ég spyr áfall fyrir hvern? Ég hugsa að þeir tugþúsundir einstaklinga sem ginntir voru til að taka lán með gengistryggingu og stór hluti íslenskra fyrirtækja sem í góðri trú um stöðugt efnahagsástand tóku gengistryggð lán séu ekki sama sinnis. Það er þó gott að vita til þess að á sama fundi upplýsti Ráðherra að bankarnir ættu þó að komast yfir slíkt áfall, meðal annars með þeim fjármunum sem lagðir hafa verið á afskriftarreikninga. Hver sá dómari sem hugsanlega kann að komast að því að gengistrygging sé ólögmæt þarf því ekki að hafa áhyggjur af því að setja hér allt í uppnám vegna þeirrar niðurstöðu sinnar.

Lög eiga að höfða til skynsemi og réttlætis. Þeir einstaklingar og fyrirtæki sem ég þekki til og tóku gengistryggð lán gerðu það í þeim tilgangi að lágmarka greiðslubyrði og fjármagnskostnað. Þrátt fyrir að einhver gengisáhætta fylgdi slíkum lánum, sem menn töldu þá að væru lögleg, var skynsamleg ákvörðun að taka slík lán. Sér í lagi þegar ráðamenn þjóðarinnar, eftirlitsstofnanir, Seðlabanki og lánastofnanir nar sjálfar komu hver á eftir öðrum og töldu mönnum trú um að hér væri allt í sóma, stöðugur og sterkur efnahagur. Annað kom á daginn og það efnahagsumhverfi sem menn töldu sig vera að byggja samninga sína á stóðst ekki. Verði gengstrygging ekki dæmd ólögleg verður niðurstaðan sú að þeir sem töldu sig vera að taka ábyrgar og skynsamlegar ákvarðanir sitja uppi með margfaldaða skuldabyrði og glórulausa eignaupptöku sem slíkri margföldun skulda fylgir. Fróðlegt verður að fylgjast með hvernig dómstólar taka á þessum málum.

Heimilin í greiðsluverkfall!

Höfundur: Andrea Jóhanna Ólafsdóttir
Flokkur: Efnahagsmál, Fjármál, Stjórnmál   Efnisorð: greiðsluverkfall, heimilin, skuldir, stjórnvöld

Nú er svo komið að brýn þörf er á aðgerðum, ákvarðanafælni stjórnvalda verður að víkja hið fyrsta, þau verða að sýna hugrekki til þess að leiðrétta skuldir almennings. Greiðsluvilji almennings fer óðum dvínandi í þannig árferði að fólk horfir upp á höfuðstól lána sinna hækka í hverjum mánuði. Það eru væntanlega ekki margir lántakendur sem myndu skrifa undir verðtryggt lán á þeim forsendum að verðbólgumarkmið væru 10-20%, eða jafnvel hærra. Eins er ólíklegt að fólk hefði tekið gengistryggð lán á þeim forsendum að gengið myndi veikjast eins mikið og raun ber vitni.

Forsendubresturinn er slíkur að það má ætla að það sé lögbrot að lánastofnanir ætlist til að lánþegum beri að greiða af stökkbreyttum höfuðstól lánanna. Þetta þurfa stjórnvöld að viðurkenna og bregðast við því hið allra fyrsta. Þau þurfa einnig að hætta að tala villandi um þessa hluti eins og um fjárútlát af hendi ríkisins sé að ræða. Skuldaleiðrétting þarf ekki að kosta ríkissjóð bein fjárútlát, heldur væri hann öllu heldur að verða af framtíðartekjum í formi óeðlilega hárra verðbóta og viðurkenna þar með þann stóra galla sem verðtrygging lána er.

Yfirvofandi greiðsluverkfall

Frá 1.-15. október má eiga von á að fjöldi fólks taki þátt í greiðsluverkfalli sem Hagsmunasamtök heimilanna hafa boðað til. Húsfylli var á borgarafundi um daginn þar sem verkfallið var kynnt. Þar var í panel Gylfi Magnússon, viðskiptaráðherra, sem tilkynnti að von væri á aðgerðarpakka ríkisstjórnarinnar í byrjun október á nýju þingi. Ekki er ásættanlegt að stjórnvöld setji fram sinn aðgerðarpakka sem einungis snýr að þeim sem nú þegar eru komin í þrot. Nú er uppi skýlaus krafa um almenna aðgerð og leiðréttingu höfuðstóla ásamt betri lánakjörum til framtíðar og afnámi verðtryggingar.

Tillögur frá ASÍ taka engan veginn á þeim forsendubresti sem hefur stökkbreytt skuldastöðu heimilanna.  Tillögurnar eru í raun plástursúrræði til þess gert að bæta greiðsluaðlögunarferlið sem neyðarúrræði og styrkir réttarstöðu lántakenda.  Þessar tillögur hvorki forða því að þeim fjölgi verulega sem þurfa að nýta sér þetta úrræði, né heggur á þann efnahagshnút, sem blasir við heimilum þessa lands.  Heimilin þurfa og eiga rétt á víðtækari lausnum, sem felast í almennri leiðréttingu á stökkbreyttum höfuðstól veðlána.

Stjórnvöld geta í raun komið í veg fyrir að af verkfallinu verði með því að kalla til fundar með Hagsmunasamtökum heimilanna og öðrum hagsmunaaðilum. Greiðsluverkfallið má líta sömu augum og kjarabaráttu á vinnumarkaði, þetta er spurning um almenna kjarabaráttu, baráttu fyrir betri lánakjörum. Margar leiðir eru færar til að taka þátt í greiðsluverkfallinu aðrar en að hætta að greiða af lánum ef fólk er smeykt við það. Hægt er að taka út bankainnistæður eða færa þær úr stóru bönkunum í litla sparisjóði, hætta að nota greiðslukort, segja upp greiðsluþjónustu eða senda bankanum kröfubréf. Greiðsluverkfallið má kynna sér betur á http://www.heimilin.is/varnarthing/aegerdir-greidsluverkfall

Samtaka þrýstihópur

Nú er gríðarlega mikilvægt  að almenningur standi saman og myndi stóran og öflugan þrýstihóp til að krefja stjórnvöld um aðgerðir. Fólk verður að vera tilbúið að segja upphátt að það ætli að hætta að láta misbjóða sér með þeim lánakjörum sem hér bjóðast. Slíkur þrældómur sem verðtryggingin er á ekki rétt á sér – við eigum að krefjast ábyrgrar efnahagsstjórnar og stöðugleika til að hægt sé að bjóða betri lánakjör í framtíðinni. Að þessu vinna Hagsmunasamtök heimilanna sem hafa nú beðið stjórnvöld um að semja við heimilin í landinu um leiðir til leiðréttingar á skuldum. Skráið ykkur á heimilin.is og takið þátt í lánakjarabaráttu til framtíðar.

Höfundur er stjórnarkona í Hagsmunasamtökum heimilanna

Hvað ber að gera?

Höfundur: Ingólfur H. Ingólfsson félagsfræðingur og eigandi spara.is
Flokkur: Efnahagsmál, Fjármál   Efnisorð: skuldir heimilanna

Um skuldamál heimila og fyrirtækja

Í bókinni Aftur til kreppuhagfræði, sem kom út á íslensku fyrir skömmu, skrifar hagfræðingurinn og nóbelsverðlaunahafinn Paul Krugmann “… að einu hindranirnar í vegi velmegunar á heimsvísu séu úreltar kennisetningar sem hneppa mannshugann í fjötra”.  Ein slík kennisetning er að verðtrygging lánsfjármagns sé órjúfanlega tengd íslensku krónunni og verði því ekki afnumin nema með upptöku annars gjaldmiðils. Ég held að hluti af vandræðum okkar við að leysa skuldavanda heimila og fyrirtækja sé einmitt fólginn í þessari kenningu.

Vandinn sem þarf að leysa er tvíþættur: annars vegar er það greiðsluvandi vegna þess að greiðslubyrði lána er fólki og fyrirtækjum ofviða. Hins vegar er vandinn sá að eignamyndun er neikvæð og verður að öllu óbreyttu nánast engin á næstu árum eða áratugum. Lítil eignamyndun, svo ekki sé talað um neikvæða, er vandi sem er miklu alvarlegri og hefur víðtækari afleiðingar en mér hefur virst koma fram í umræðunni. Geti fyrirtæki ekki fjárfest og vaxið vegna skuldabyrði verður lítil sem engin fjármunamyndun í hagkerfinu sem mun óhjákvæmilega leiðar af sér stöðnun og versnandi lífskjör. Það má heldur ekki gleyma því að íbúðakaup hafa verið um fjórðungur fjárfestinga og fjármunamyndunar í landinu og því skiptir eignamyndun þar miklu máli fyrir allt hagkerfið.

Stóra spurningin er því sú, hvernig hægt sé að leysa bæði greiðsluvandann og neikvæða eignamyndun án þess að allt fari aftur á hliðina. Eina leiðin sem mér virðist vera fær er eins konar eignatilfærsluleið þar sem fjármagn er fært frá lánadrottnum til skuldunauta án þess að til komi afskriftir eða niðurfelling skulda. Ég held að þarna komi verðtryggingin okkur til hjálpar, svo einkennilega sem það kann að hljóma. Skoðum það nánar.

Við höfum verið með tvo gjaldmiðla í gangi síðastliðin 30 ár – verðtryggða krónu og óverðtryggða. Verðtryggð króna hefur verið notuð í lánaviðskiptum en sú óverðtryggða hefur verið notuð til þess að greiða lánin. Lánsfjármagn hefur því verið greitt til baka að raunvirði að viðbættum vöxtum. Þetta fyrirkomulag í almennum lánaviðskiptum þekkist hvergi annarsstaðar í heiminum í sama mæli og hér á Íslandi. Það segir mér að algengasta sé að miða við nafnverð lána og vaxta en ekki raunvirði. Þá erum við komin að kjarna málsins.

Mín tillaga er sú að breyta skuldum heimila og fyrirtækja að hluta til í óverðtryggð nafnvaxtalán til 20 eða 30 ára með einum gjalddaga og lágum vöxtum. Hversu hátt hlutfall skulda yrði breytt með þessum hætti er matsatriði og færi væntanlega eftir því hverjar skuldir eru umfram eignir, væntanlegri afskriftaþörf eða 20% viðmiðinu sem nefnt hefur verið í umræðunni. Vextir yrðu greiddir á lánstímanum en ekkert af höfuðstóli fyrr en að lánstíma loknum eftir 20 eða 30 ár. Með þessari einföldu skuldbreytingu myndi létta á greiðslubyrðinni, góðar líkur væru á að lánin yrðu greidd að fullu og því þyrfti lánveitandinn ekki að afskrifa krónu. Kjarninn í þessari leið er að láta eitt algengasta og áhrifaríkasta lögmál hagkerfisins – verðbólguna, leysa skuldavandann. Það kann vel að vera að verðmæti lánsins verði ekki mikið í lok lánstímans en það færi eftir verðbólgu í landinu. Verðbólga gegnir mikilvægu hlutverki við eignatilfærslur í fjármálaheiminum og það er ósköp eðlilegt og er raunar meginregla í hagkerfum alls staðar í veröldinni, nema á Íslandi. Ef verðbólga væri ekki til er hætt við að vextir og vaxtavextir yrðu að stjarnfræðilegum fjárhæðum og óskapnaði sem engin réði við. Það má einnig leiða að því líkum að nafnvaxtalán myndu auka verulega aðhald í ríkisfjármálum og peningastjórnun vegna þess hversu miklir hagsmunir væru í húfi, einkum fyrir fjármagnseigendur, að verðbólga héldist sem lægst.

Lán sem eru með einum gjalddaga, og stundum eru kölluð kúlulán, eru miklu algengara en margur heldur. Kúlulán eru algeng í fyrirtækjaviðskiptum eins og nýjasta dæmið um sölu Orkuveitu Reykjavíkur á hlut sínum í HS Orku er dæmi um. Bretar og Hollendingar hafa meira að segja boðist til að lána okkur Íslendingum fyrir Icesave skuldinni afborgunarlaust í sjö ár og án verðtryggingar. Ríkisstjórnir um allan heim fjármagna sig með útgáfu kúlulána til langs tíma, að langstærstum hluta óverðtryggt, sem ganga svo kaupum og sölum á markaði. Eigendur þessara íslensku kúlulána geta einnig slet þau, leigt eða veðsett eða gert hvað annað við þau sem venja er að gera með verðbréf.

Verðtrygging lánsfjármagns virðist ætla að valda okkur enn einum skaðanum. Hún birgir okkur sýn á leiðir út úr skuldavandanum. Verðtryggingin er af sumum talin vera hluti af íslenska hagkerfinu og jafnvel forsenda þess að hægt sé að stýra því og útfrá þessari forsendu virðast allar tillögur um lausn á skuldavandanum ganga. Þarna er að finna “fjötra hugans”, eins og nóbelsverðlaunahafinn Krugmann myndi líklega orða það, sem við verðum að losna undan til þess að komast inn á eðlilega braut og leysa þann skuldavanda sem við höfum hneppt okkur í.

Opið bréf til viðskiptaráðherra

Höfundur: Guðmundur Andri Skúlason
Flokkur: Fjármál, Stjórnmál, Viðskipti   Efnisorð: Frjálsi fjárfestingabankinn, lánþegar, skuldarar, viðskiptaráðherra

Hæstvirtur viðskiptaráðherra,
Gylfi Magnússon.
Þú lést hafa eftir þér í blöðum nýlega, að það sem vantaði væru traustir lántakendur. Ég vil leyfa mér að mótmæla þessari mjög svo vanhugsuðu ályktun hjá þér.

Samkvæmt minni bók þá er það sem helst vantar hér á landi, sæmilega hæfir ráðamenn. Einhverjir sem þora að taka á þeim bráða vanda sem steðjar að. Vanda sem hefur steðjað að allt frá því við upphaf árs 2008. Vanda sem fengið hefur að skjóta rótum í innviðum þjóðarinnar án þess að nokkuð hafi enn verið gert sem teljandi gagn er að.

Vissulega hafa borist pólitískar yfirlýsingar. Fyrirsagnir í blöðum um að heimilum og skuldurum verði bjargað. Skjaldborgir og velferðabrýr hafa verið teiknaðar. Og enn bíðum við innan um hrunrústir framtíðardrauma okkar. Boðaðar aðgerðir ríkisstjórnarinnar vekja enga von í okkar brjóstum um að hér verði gripið til raunhæfra aðgerða sem einhverju skila.

Þvert á móti sýnist okkur sem hugmyndaauðgi ráðamanna sé endanlega þrotinn. Aðgerðakvíðinn hefur yfirtekið skynsemina og kjarkurinn hljópst á brott með trúverðugleikanum.

Nú er svo komið að ekki verður lengur við það stætt að bíða. Við þurfum að bregðast við og þess vegna blásum við, lánþegar Frjálsa fjárfestingabankans, til sóknar gegn óréttmætu, ólöglegu og spilltu sérhagsmunakerfi. Við stöndum upp, viðurkennum styrk okkar og gerum okkur að sama skapi grein fyrir vanmætti ykkar.Við krefjumst lausna.
Slitastjórn Frjálsa fjárfestingabankans er vanhæf til að sjá um hagsmuni bankans og þar með örlög okkar, lánþeganna, þar sem þeir hinir sömu sitja jafnframt í slitastjórn SPRON. Hér er um greinilegan og allt að því hættulegan hagsmunaárekstur að ræða sem aðeins mun leiða til óviðunandi niðurstöðu fyrir alla hagsmunaaðila.

Við krefjumst því að fá aðkomu að samningum við kröfuhafa Frjálsa fjárfestingabankans, í þeim tilgangi að semja beint við þá um leiðréttingu skulda sem við stöndum frammi fyrir að borga. Lánasafn það sem bankinn á er í raun aðeins að verðmæti núvirtra framtíðarafborgana lánþegana og um leið og lánasafn fer í vanskil, þá lækkar verðið og verði vanskil viðvarandi, þá telst lánasafnið nánast ónýtt á alþjóðlegum fjármálamarkaði þar sem núvirt greiðsluflæði er hríðfallandi stærð.

Við höfum því afl til samninga sem hvorki þú, í krafti ráðherraembættis, né bankinn, í krafti hagsmunaárekstra, hafa yfir að ráða.

Við lýsum okkur tilbúin til aðgerða verði ekki við okkur rætt, kröfum okkar mætt og ranglátum innheimtuaðgerðum hætt.

Aðgerðir felast í greiðslufalli, enda ljóst að greiðsluvilji hins skynsama þegns er á þrotum.

Ef þú, hæstvirtur viðskiptaráðherra, ert þeirrar skoðunar að hér þurfi að grípa til lausna, þá mælumst við til að þú setjist niður með okkur og vinnir þig í átt að þeirri lausn.

Í samstarfi við fólkið í landinu, okkur, lánþegana.

Þjóðina.

Fjölmiðlar og bankaleynd

Höfundur: Dóra Guðmundsdóttir
Flokkur: Fjármál, Fjölmiðlar   Efnisorð: bankaleynd, Fjölmiðlar, þagnarskylda

Eyjan vísaði í gær til umfjöllunar ríkisútvarpsins um skýrslu sem ég vann fyrir viðskiptaráðuneytið um bankaleynd (trúnaðar- og þagnarskyldu fjármálafyrirtækja) www.vidskiptaraduneyti.is. Ég  vil koma eftirfarandi á framfæri til skýringa (og hef sent ríkisútvarpinu sama texta).

Það er rétt sem kemur fram í yfirliti ríkisútvarpsins um niðurstöðu skýrslunnar: ákvæði íslenskra laga  um bankaleynd eru orðuð með þeim hætti að þau virðast tryggja ríka bankaleynd. Ákvæði 1. mgr. 58. gr. laga um fjármálafyrirtæki tekur mið af orðalagi norskra laga, í stað danskrar fyrirmyndar áður, og leggur  þagnarskyldu á stjórnendur og starfsmenn fjármálafyrirtækja um allt það sem þeir fá vitneskju um við framkvæmd starfa síns og varðar viðskipta- eða einkamálefni viðskiptamanna, nema skylt sé að veita upplýsingar samkvæmt lögum. Hins vegar kemur fram í greinargerð með lögunum að þrátt fyrir orðalagsbreytingar hafi ekki verið um efnisbreytingar að ræða frá því sem áður var og dómaframkvæmd hér á landi bendir ekki til þess að bankaleynd sé ríkari hér á landi en í Danmörku og Noregi. Í Danmörku eru reglur um bankaleynd matskenndar og bann laganna nær til þess að veita eða nýta upplýsingar sem leynt eiga að fara nema réttmætt sé að veita upplýsingarnar. Það veltur því á mati á öllum aðstæðum hvenær réttmætt er að veita upplýsingar, hvort sem er til annarra einkaaðila eða stjórnvalda. Kemur þar m.a. til skoðunar hvort upplýsingarnar eru þegar almennt kunnar.

Varðandi það hvort þagnarskylduákvæði laga um fjármálafyrirtæki geti tekið til blaðamanna er það einnig réttilega lesið út úr skýrslunni að ég tel ólíklegt að svo sé. Í 2. mgr. 58. gr. laga um fjármálafyrirtæki segir að sá sem veiti viðtöku upplýsingum af því tagi sem 1. mgr. tekur til sé bundinn þagnarskyldu með sama hætti og þar greini og að sá aðili sem veitir upplýsingar skuli áminna viðtakanda um þagnarskylduna. Í skýrslunni var ekki tekin afstaða til álitaefnis eins og þess sem nú er til umræðu (vegna birtingar upplýsinga úr lánabók Kaupþings). Ég benti hins vegar  á að ákvæði 2. mgr. 58. gr. er samhljóða dönsku ákvæði  sama efnis. Það ákvæði, sem er eitt af mörgum ákvæðum um inntak þagnarskyldu, verður að skýra með hliðsjón af samhengi þess. Reglur um bankaleynd eru byggðar á því sjónarmiði að vernda viðskipta- og trúnaðarsamband fjármálafyrirtækja og einstakra viðskiptavina þeirra.  Ég tel að sambærilegt ákvæði í íslenskum lögum nái því fyrst og fremst til aðila sem koma að verkefnum fyrir fjármálafyrirtæki, samkvæmt samningum við þau, eða sem tengjast þeim verkefnum vegna úrvinnslu gagna eða greiðslna og sem ekki eru þegar bundnir þagnarskyldu. Þagnarskyldan byggist því áfram á trúnaðarsambandi fjármálafyrirtækis og einstakra viðskiptavina, enda er lögð sú skylda á þann sem veitir upplýsingunum áfram að áminna viðtakanda um þagnarskyldu.

Mér vitanlega hefur ekki reynt á túlkun 2. mgr. 58. gr. í íslenskri dómaframkvæmd  en greinin var ekki  í lögum á sínum tíma þegar dæmt var að blaðamanni (Agnesi Bragadóttur) væri ekki skylt  að upplýsa um heimildarmann  í máli þar sem upplýsingum hafði verið lekið til fjölmiðla. Óumdeilt var í því máli að ekki væri um að ræða brot blaðamannsins á þagnarskyldu. Ljóst er að í tilviki eins og því sem nú er til umfjöllunar hefur einhver brotið gegn ákvæðum laga um fjármálafyrirtæki um  þagnarskyldu. Það er hins vegar ekki eins ljóst að greinin teygi sig svo langt að hún geti náð til blaðamanna eða annarra sem nota eða birta þessar upplýsingar.

Það kemur í hlut dómstóla að skera úr um það.  Þar reynir, eins og alltaf þegar skýra þarf lagaákvæði, á forsögu, samhengi og tilgang ákvæðanna, meginreglur réttarins ( í þessu tilviki m.a. meginreglur um skýrar refsiheimildir, þar sem refsing er lögð við brotum á þagnarskyldu í lögum um fjármálafyrirtæki). Í þessu tilviki reynir einnig á beitingu stjórnarskrárinnar, en blaðamenn njóta þeirrar verndar sem stjórnarskráin tryggir tjáningarfrelsi. Dómstólar (þ.m.t. Mannréttindadómstóll Evrópu) skera úr um það hvort takmarkanir á tjáningarfrelsi eru réttmætar, þ. á m. að takmarkanir byggist á lögum og að þær gangi ekki lengra en nauðsynlegt er til að vernda þá hagsmuni sem takmörkunin tryggir (þ.e. að gætt sé meðalhófs).

Í tilvikum eins og þessum virðist mér sem halli á þann sem heldur því fram að nægilega skýr lagaheimild sé til þess að takmarka birtingu blaðamanna á upplýsingum (þ.e. ákvæði 2. mgr. 58. gr. laga um fjármálafyrirtæki). Það hallar einnig á þann sem heldur því fram að ekki sé lengra gengið gegn tjáningarfrelsinu en nauðsynlegt er með því að leggja bann og/eða refsingu við að blaðamenn birti og/eða fjalli upplýsingar sem háðar eru þagnarskyldu.

Í því sambandi tel ég að það skipti máli, eins og fram kom í  skýrslunni, að ég fann  engin merki þess, hvorki í íslenskum rétti né dönskum og norskum, að reglur um þagnarskyldu starfsmanna fjármálafyrirtækja séu byggðar á stjórnarskrárákvæði um friðhelgi einkalífs. Hafa dómstólar hér á landi staðfest að svo sé ekki. (Reglur um persónuvernd eru hins leiddar af ákvæðum stjórnarskrár um friðhelgi einkalífs, enda taka þær reglur oft til viðkvæmari upplýsinga en upplýsinga um fjárhagsleg málefni). Þetta skiptir máli vegna þess að þegar vega þarf og meta sjónarmið um tjáningarfrelsi og takmarkanir á því er matið erfiðara og flóknara þegar stjórnarskrárvernduðum réttindum lendir saman (ef bankaleynd væri byggð á stjórnarskrárákvæðum)  heldur en þegar meta þarf réttmæti lögmætra takmarkana á stjórnarskrárvörðum réttindum.

Ég vona að ofangreint skýri niðurstöður skýrslunnar, sem og önnur sjónarmið sem skipta máli í þeirri umfjöllun sem orðið hefur á síðustu dögum um bankaleynd og takmörk hennar.

Höfundur er lögfræðingur og stundar rannsóknir og kennslustörf. Athugasemdir við greinina má senda á netfangið doragu@hi.is.

Icesave og alþjóðavæðing fjármagnsins og tækninnar

Höfundur: Ólafur Gíslason
Flokkur: Efnahagsmál, Fjármál, Stjórnmál, Utanríkismál, Viðskipti   Efnisorð: fjármagnsmarkaður, Icesave, Parísarklúbburinn

Ég var að hlusta á umræðuþátt í vikulokin um Icesave-málin og lesa kveðjur Viðars Þorsteinssonar til Vinstri grænna á vegg hans þar sem hann vandar flokknum ekki kveðjurnar. Þetta virðist eitthvert erfiðasta og flóknasta mál sem við Íslendingar höfum þurft að takast á um fyrr og síðar. Talað er um „fullveldisafsal“ og hvort Ísland eigi að fara í „Parísarklúbbinn“, það er að segja á bekk með þriðja-heims þjóðum í alþjóðasamfélaginu.

Eitt af því sem gerir þetta mál flókið er að það snýst um reglur yfirþjóðlegs fjármagnsmarkaðar á meðan völd okkar og yfirsýn takmarkast að miklu leyti við okkar skýru landfræðilegu og samfélagslegu mörk. Íslensku bankarnir störfuðu samkvæmt íslenskum lögum á opnum alþjóðlegum fjármálamarkaði. Hvað sem öllum reglugerðum lýður þá er ljóst að á þessum markaði fóru þeir um með ránshendi og brutu öll heilbrigð siðferðisviðmið. Þau pólitísku öfl sem heimiliðu þetta framferði og sköpuðu því aðstöðu til þess að setja í gang Icesave-svikamylluna eru, burtséð frá öllum lagaflækjum, meðsek í þessari ránsferð íslensku bankanna um evrópskan fjármálaheim. Íslensk stjórnvöld og íslenska stjórnkerfið eru því meðsek í þessu sakamáli og þurfa að svara til saka. Icesave samningurinn er tilboð Breta og Hollendinga um að gangast inn á að ábyrgjast endurgreiðslu ránsfengsins að hluta til. Á þessari stundu veit í raun enginn hvernig þær ábyrgðir munu skiptast, því óvissa ríkir um erlendar eignir bankanna.

Það mikilvægasta við þennan Icesave-samning er viðurkenning íslenskra stjórnvalda á ábyrgð þeirra í málinu. Það er viðurkenning á því að íslensk stjórnvöld og íslenska bankakerfið fóru fram á hinum alþjóðlega fjármagnsmarkaði með glæpsamlegum hætti og þá jafnframt að endurgreiða þurfi ránsfenginn. Þetta er í raun einföld siðferðileg spurning. Frekari deilur um einstök tæknileg útfærsluatriði virðast mér dæmdar til að verða tilgangslausar á meðan við getum ekki haft áþreifanlegar upplýsingar um þær stærðir sem um er deilt. Það gerir líka kröfur um fyrirvara og endurskoðun samningsins eðlilegar.

Deilan um óréttlæti hins alþjóðlega fjármálakerfis í heild sinni á ekki bara fullan rétt á sér, heldur erhún nú brýnni en nokkru sinni, rétt eins og umræðan um fullveldi og sjálfsákvörðunarrétt þjóða. Þau deilumál snerta hins vegar að mínu mati ekki nema óbeint deiluna um Icesave, deilu sem snýst um hreint fjársvikamál, sem afgreiða þarf sem slíkt.

Icesave-málið hefur hins vegar opnað augu okkar fyrir því að það liggur ekki minnsti snefill af skynsemi í því yfirþjóðlega markaðshagkerfi fjármagnsins, sem komið hefur verið á og magnað upp í kjölfar þess að Járntjaldið féll og heimurinn varð að einu opnu markaðshagkerfi. Aðrar þjóðir, sem standa frammi fyrir hlutfallslega mun minni áföllum en við, hafa líka komið auga á þetta. Hinn yfirþjóðlegi fjármagnsmarkaður hefur á örfáum áratugum skapað meiri eignatilfærslur og meira misrétti á hnattræna vísu en dæmi eru um í mannkynssögunni. Þessi yfirþjóðlegi fjármagnsmarkaður er einn angi nútíma tæknivæðingar og væri óhugsandi án hennar. Hann er í raun æðsta og valdamesta birtingarmynd þeirrar tæknibyltingar sem átt hefur sér stað á sama tíma til dæmis í fjarskiptum og upplýsingatækni. Við komumst því ekki hjá því að ræða um fjármagnsmarkaðinn og fullveldishugtakið nema í samhengi við umræðuna um tæknina og trúna á þá sjálfvirku blessun framfaranna, sem hún hefur verið talin trygging fyrir. Fjármálakreppan í heiminum leiðir í ljós að það hriktir í grundvallarstoðum vestrænnar menningar, sem nú er orðin „global“, því heimurinn er orðinn „vestrænn“. Þau vandamál sem sjálfkrafa framþróun tækninnar hefur skapað, skekja nú sjálfar undirstöður hennar. Slík vandamál getum við ekki nálgast á þjóðlegum forsendum eða út frá hugmyndum 19. aldar um þjóðríkið. Og því síður út frá sakamáli eins og Icesave.

Sú freisting hefur orðið mönnum nærtæk að blanda þeim tveim málum sem hér hafa verið reifuð saman. Það er eitraður kokteill, því hann kveikir undir þjóðrembu eins og sjá mátti til dæmis í ræðu Árna Johnsen á Alþingi í gær eða fyrradag. Hugmyndir róttækra hugsjónamanna um að nota það tækifæri sem Icesave-málið býður upp á til þess að kynda undir og kveikja eitthvert ófriðarbál gegn útlendingum eða Evrópusambandinu er af sama toga. Vissulega segir orðtakið að oft velti lítil þúfa þungu hlassi, en ef menn ætla þeim Jóhönnu Sigurðardóttur og Steingrími J. að lyfta því hlassi er létti oki hins yfirþjóðlega fjármagnsmarkaðar af þjóðum heimsins, þá erum við komin út fyrir allan veruleika og farin að lifa í draumheimum.

Icesave-málið er að stærstum hluta sjálfsskaparvíti okkar Íslendinga, því engin þjóð hefur haft í frammi viðlíka heimskupör og blekkingarleiki á hinum alþjóðlega fjármálamarkaði. Það er erfitt að horfast í augu við þessa staðreynd, en hvílíkur léttir er það ekki að þurfa ekki lengur að heyra gort ráðamanna okkar um að við séum „fremstir í heiminum“ og „á heimsvísu“ á öllum mögulegum og ómögulegum sviðum! Við munum heldur ekki verða „á heimsvísu“ í því risavaxna verkefni að afbyggja og brjóta niður ranglátt kerfi hins yfirþjóðlega fjármálamarkaðar og leiðrétta þar með þróun lýðræðis og tækni á heimsvísu, en það verður kannski hógvært framlag okkar að viðurkenna þátttöku okkar í glæpsamlegri svikamyllu, og að við heitum því að endurtaka þann leik aldrei framar.

Icesave: Plan B

Höfundur: Þórarinn Einarsson
Flokkur: Fjármál, Stjórnmál, Viðskipti   Efnisorð: Icesave, innistæðutryggingar, Landsbankinn

Íslendingar hafna Icesave samningunum og leggja þess í stað fram eftirfarandi lausn:

1) Innistæðutryggingasjóðir á evrópska efnahagssvæðinu verði sameinaðir í einn sjóð með nýrri löggjöf sem taki mið af hruni bankakerfis í einstökum ríkjum og njóti sá sjóður forgangs í þrotabú fjármálastofnanna.

2) Eignasafn Landsbankans renni til nýs sameinaðs innistæðutryggingasjóðs EES.

3) Upphæð greiðslna í sameiginlegan innistæðutryggingasjóð verði háðar skuldatryggingarálagi eða lánshæfismati viðkomandi fjármálastofnanna.

4) Eftir að nýtt fyrirkomulag hefur tekið gildi (sem ætti að tryggja stöðugleika evrópska fjármálakerfisins og eyða vafa) ættu deiluaðilar að geta sæst á dómstólaleið, þ.e.a.s. ef þess verður enn krafist að Ísland greiði meira upp í kröfur Icesave innistæðueigenda.

5) Úrskurði dómstóll að íslenska ríkið beri að greiða umtalsverðar fjárhæðir vegna Icesave innistæðna þá skulu deiluaðilar semja um greiðslufyrirkomulag þar sem raunverulega sé tekið tillit til greiðslugetu og gjaldeyrisstöðu íslenska ríkisins.

Með því að leggja til þessa lausn munu Íslendingar sýna staðfastan vilja sinn um að þeir hyggist standa við allar skuldbindingar sínar og axla ábyrgð með sanngjörnum en jafnframt raunhæfum hætti.

Hafni viðsemjendur okkar þessari sáttargjörð eða komi með óásættanlegar mótkröfur, þá liggur a.m.k. fyrir að við höfum boðið sanngjarna lausn og tökum þá afstöðu að borga ekkert fyrr en fyrir liggi dómur og/eða samningur sem við getum samþykkt og staðið við.

Þess ber þó að geta að ‘Plan B’ er sett fram sem lausleg drög með það fyrir augum að örva umræðu, draga fram fleiri hugmyndir, gagnrýni og breytingatillögur en þó aðallega til þess að hefja smíði á raunhæfum valkosti sem hægt er að tefla fram gegn þeim nauðungarsamningum sem nú bíða afgreiðslu á Alþingi.

Rússnesk skuldasaga

Höfundur: Dr. Vilborg Auður Ísleifsdóttir sagnfræðingur
Flokkur: Fjármál, Stjórnmál, Viðskipti   Efnisorð: fjórfrelsið, Icesave, Rússland, skuldir

Landsmönnum hefur verið tíðrætt um bankahrunið í síðasta haust og er það ekki nema von. Nú er komið að því að samþykkja eða fella Icesave-saminginn, sem tekur til þeirra skulda, sem útrásarvíkingarnir svonefndu stofnuðu til af glæpsamlegu gáleysi. Kannski var fjórfrelsið svonefnda glæpsamlegt gáleysi af 300.000 manna þjóð.

Síðasta öld var öld mikilla hremminga og hrunin urðu mörg og sársaukafull og erfitt að stytta þá skuldahala, sem þau skyldu eftir sig í siðferðilegri og efnahagslegri merkingu. Árið 1917 lagði keisaraveldið í Rússlandi upp laupana og var það nokkuð skuldugt, enda höfðu keisaraleg stjórnvöld  ráðist í dýrar framkvæmdir m.a. lagningu Síberíujárnbrautanna og fjármagnað með erlendum lánum. Á stöku heimili í Þýskalandi eru til skrautleg hlutabréf í Síberíujárnbrautunum innrömmuð og hengd upp á vegg sem híbýlaprýði. Þessar keisarlegu ríkisskuldir íþyngdu mjög stjórn Bolsévika, sem lýsti því yfir að hið nýja ríki öreiganna myndi ekki greiða þessar skuldir, enda nýr heimur í sjónmáli. Sovétríkin einangruðu sig – þurftu kannski ekki á heiminum að halda.

Við þetta sat í hartnær sjötíu ár. Þá gerðust þau tíðindi að Sovétríkin sýndu á sér þreytumerki og ýmis óvenjuleg teikn voru á loft um að breytingar væru í nánd. Árið 1989. sendu Rússar t.d. geysilega stóra og fjölþætta farandsýningu á rússneskri list til Vesturlanda og hófst hún í Wiesbaden í sambandslandinu Hessen í Þýskalandi, en hertogarnir þar höfðu verið í mágsemdum við keisarafjölskylduna sálugu og þar var næststærsta Rússanýlendan eftir byltingu – stærst var París. Sjaldan hef ég séð aðrar eins gersemar saman komnar á einum stað eins og á þessari sýningu.

Þá þótti mönnum undarlegt, að í Frankfurt fylltist allt af rússneskum vændiskonum. Kom það mönnum í opna skjöldu, þar sem rússneskt yfirvöld höfðu verið vakin og sofin í að hafa hemil á sínu fólki og halda því heima hjá sér, svo það lærði engan ósóma erlendis. Menn skeggræddu um það sín á milli, að járntjaldið væri orðið býsna götótt og eitthvað undarlegt væri á seiði.

Þriðja atriðið lét hins vegar lítið yfir sér, en boðaði engu að síður stórtíðindi. Í öllum málsmetandi blöðum kom lítil tilkynning þess efnis, að rússnesk stjórnvöld gengjust við skuldum keisaradæmisins. Það var svo komið, að rússneski björninn varð að sveigja sig að reglum, sem settar voru í fjármálaheiminum, þess efnis að menn og ríki yrðu að greiða skuldir sínar, ef þau vilja teljast marktæk. Það tók um sjötíu ár, þar til Sovétmenn áttuðu sig á því. Síðan hrundu Sovétríkin og menn þar á bæ þurftu mjög á lánstrausti að halda.

Vissulega er það sárt að þurfa borgar skuldir stuttbuxnadrengja, sem langaði til að vera miklir og fínir menn út í hinum stóra heimi. En ofanskráð reynslusaga geymir þann bitra sannleika, að það muni borga sig, þegar til lengri tíma er litið.

Hitt er svo hlutverk stjórnvalda og dómskerfis að smala saman þeim peningum, sem hurfu með svo skjótum hætti, og draga hina léttlyndu gulldrengi fyrir lög og dóm.

Byr og kjarkleysi stjórnvalda

Höfundur: Rakel Gylfadóttir
Flokkur: Efnahagsmál, Fjármál, Stjórnmál   Efnisorð: Byr, FME, sparisjóður, spilling

Heilum átta mánuðum eftir hrun íslenska bankakerfisins viðgengst það af stjórnvöldum og FME að láta óáreitt að spillingararmar íslensks fjármálalífs ráði lögum og lofum í stærsta sparisjóði á Íslandi, Byr sparisjóði.

Á aðalfundi Byrs þann 13.maí s.l. var ný stjórn kjörin til starfa og hélt meirihluti hinna gömlu afla sjóðsins völdum en þann meirihluta skipa þrír fulltrúar B-listans, þeir Jón Kr Sólnes, Guðmundur Geir Gunnarsson og Matthías Björnsson.    Fulltrúar A-listans fengu tvo menn kjörna þá Svein Margeirsson og Arnar Bjarnason.  Mun færri kusu B-lista en A-lista, en þar sem stórir stofnfjáreigendur studdu B-lista fékk hann fleiri atkvæði í kjörinu.

En hví er því haldið fram að B-listinn sé tengdur vafasömum örmum fortíðarinnar?

Í fyrsta lagi vegna þess að stuðningsaðilar listans eru m.a. Hagar ehf, Sólstafir ehf (Þorsteinn í Coke), Saxbygg ehf,  Bygg hf og Saxhóll ehf . Líklegt verður að telja að tvö fyrstnefndu fyrirtækin hafi fengið sinn skerf í fjáraustri lánadeildar Byrs á síðustu árum enda tengd Baugi sterkum böndum.  Þrjú síðastnefndu fyrirtækin tengjast öll Jóni Þorsteini Jónssyni, fyrrverandi stjórnarformanni Byrs, sem er líkast til einn af höfuðpaurum á bakvið 1100 milljóna lánveitingar Byrs Sparisjóðs til Exeter Holdings ehf.  Lánið var notað til kaupa á stofnfé í Byr sem eftir bankahrun var m.a. í eigu MP-banka, Jóns Þorsteins Jónssonar, félags í eigu Gunnars Árnasonar yfirmanns áhættustýringar Byrs, Húnahorns ehf (félag í eigu Ragnars Z. Guðjónssonar sparisjóðsstjóra og fleiri lykilstarfsmanna Byrs) og Birgis Ómars Haraldssonar fyrrverandi stjórnarmanns í Byr.  Matthías Björnsson er viðskiptafélagi Þóris Arnar Ólafssonar en sá síðarnefndi er æskufélagi Jóns Þorsteins Jónssonar.  Þeir Matthías og Þórir reka m.a. saman félögin Sector-Debet ehf (www.sector.is) og Kredit ehf.  Æskufélagarnir Jón Þorsteinn og Þórir eru tengdir í gegnum Korngarða ehf, þar sem Þórir er stjórnarformaður og Jón Þorsteinn prókúruhafi, en félagið var stofnað af þeim báðum.  Það má því leiða að því líkum að Matthías Björnsson muni gæta hagsmuna Jóns Þorsteins og tengdra félaga innan Byrs.

Ekki skulum við gleyma stuðningi Kaupthing Lux við B-listann, en sá banki veitti Ágústi Ármann umboð fyrir tæplega 3% atkvæða.  Umboðið er ógilt vegna formgalla og stangast þar að auki á við lög um safnreikninga, sem kveða á um að hlutir sem geymdir séu á safnreikningum hafi ekki atkvæðisrétt á aðalfundi. Látið verður á þetta reyna fyrir dómstólum.  Þess má geta að munur á A og B lista var 2,6%.

Og nú að kjarkleysi stjórnvalda og aðgerðarleysi FME.

Undirrituð sat í aprílmánuði fundi með aðstoðarkonum viðskiptaráðherra og fjármálaráðherra og afhenti þeim báðum skýrslu vegna spillingarmála innan Byrs sparisjóðs.  Ég vakti þar athygli á því að á aðalfundi Byrs myndu fyrirtæki sem í raun eru gjaldþrota (t.d. Saxhóll, FI Fjárfestingar Hannesar Smárasonar og Sólstafir Þorsteins í Coke) greiða atkvæði á aðalfundinum.  Öll þessi fyrirtæki eiga að líkindum mikilla hagsmuna að gæta hjá Byr, vegna vafasamra lánveitinga þeim til handa.  Stjórnvöldum hefði verið í lófa lagið að koma í veg fyrir það að atkvæði án ‘eigenda’ réðu úrslitum kosninga á aðalfundi Byrs, en það var ekki gert.

FME virti að vettugi með afskiptaleysi sínu lög þess eðlis að tengdir aðilar megi aðeins fara með 5% atkvæðavægi á aðalfundi Byrs.  Saxbygg, Saxhóll og BYGG eru tengdir aðilar og hafa yfir að ráða meira en 5% atkvæða. Allt bendir til þess að atkvæðavægi þessara aðila hafi ekki verið takmarkað.  Lifa blokkirnar sem fyrr í skjóli stjórnvalda og eftirlitsstofnana?

FME, fjármálaráðherra, viðskiptaráðherra og dómsmálaráðherra hafa ekki, svo mér sé kunnugt um aðhafst vegna umboðsins frá Kaupthing Lux þótt vitað sé að umboðið sé gallað að formi og efni.  FME hefur einu sinni vísað málinu frá sér og embætti Lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu einnig.  Í ljós þessa erum við sem krefjumst réttlætis nauðbeygð til að fara með málið fyrir dómstóla, þar sem ofangreind stjórnvöld hafa ekki fengist til að taka á málinu og skera úr um gildi umboðsins.

Þann 17.janúar s.l. stóð núverandi viðskiptaráðherra Gylfi Magnússon á Austurvelli og taldi kjark í þjóðina á erfiðum tímum jafnframt því sem hann fordæmdi fráfarandi stjörnvöld.  Hann sagði þar m.a. ”Leiðtogar þjóðarinnar leyfðu hópi manna að sölsa undir sig öll helstu fyrirtæki landsins, skipta á milli sín öllum feitustu bitunum.  Þeir léku sér með annarra manna fé.  Ef einhvers staðar var fé án hirðis þá fengu þeir að hirða það.”
Þá vil ég spyrja Gylfa Magnússon: Hví leyfir þú hið sama heilum átta mánuðum eftir bankahrunið?  Það má vera að svarið sé að þú viljir ekki grípa fram fyrir hendur dómstóla og eftirlitsstofnana en raunin er sú í tilfelli Byrs að ekki er gripið fram fyrir hendur misyndismanna.  Fleiri álíka dæmi um hægagang stjórnvalda og kjarkleysi eru mörg.  Sparisjóðir á Íslandi og íslenska þjóðin öll þarf á öðru að halda en hægagangi, óréttlæti og kjarkleysi.

Ég skora á stjórnvöld að beita sér af meiri krafti í málefnum Byrs.  Megi réttlætið og heiðarleikinn hafa yfirhöndina. 

Sjá nánar á www.verjumbyr.blog.is.