Þínar fréttir, þín skoðun

Hvað þarf að gerast?

Höfundur: Tryggvi Gíslason - Löggiltur skjalaþýðandi
Flokkur: Atvinnumál, Efnahagsmál, Samfélagið  

Hvað þarf að gerast til þess augu alþingismanna opnist og þeir taki höndum saman og leysi vanda þjóðarinnar? Þurfa 200 læknar að flytjast burtu af landinu? Þarf að bjóða upp 2000 íbúðir á einum mánuði? Þurfa 100 þúsund manns að koma saman í miðborg Reykjavíkur að augu alþingismanna opnist?

Hvers vegna er ekki lagður skattur á inngreiðslur í lífseyrissjóði, skattur sem færir ríkissjóði tugmilljarða á ári meðan þörfin er mest. Í stað þess eru fjárveitingar til skóla og sjúkrastofnana skornar niður og atvinnuleysi og vanlíðan aukin?

Hvers vegna eru vextir ekki lækkaðir til þess að koma atvinnulífinu af stað? Hvers vegna er ekki ráðist í að fullvinna heima allan fiskaflann? Hvers vegna er ekki þegar í stað ráðist í að nýta alla gufu úr jarðvarmaveitum til þess að efla grænmetis- og ávaxtarækt í landinu?

Síðast en ekki síst: Hvers vegna er ekki helmingur af hagnaði nýju bankanna við yfirtöku gömlu bankanna notaður til þess að bjarga ungu fólki frá fjárhagslegu og tilfinningalegu gjaldþroti. Það eru þúsund leiðir til bjargar ef augu alþingismanna opnast – og þeir þora!

Best rammfalskt?

Höfundur: Jónas Gunnar Einarsson - Rithöfundur
Flokkur: Efnahagsmál, Fjölmiðlar, Húsnæðismál, Samfélagið  

Þegar hangið er á fölsku nótunum verður engin músík.

Dag eftir dag keppast nú kröfueigendur/seljendur húsnæðislána á frummarkaði og þeirra áhangendur hver sem betur getur um að telja almenningi trú um að veruleg almenn niður­færsla verðbótaþáttar höfuðstóls húsnæðislána sé vond aðferðafræði, með vondar lausnir og vondar aðgerðir, sem muni koma í bakið á þjóð og skattgreiðendum strax í gær.

Þessi samkór hollvina okurs í smásölu er einróma skakk og skjön gegn skuldunautum/ kaupendum húsnæðislána; því miður rammfalskur kór og stundum óhljóð ein, sbr, t.d. leiðara Fréttablaðsins þann, 14. okt. 2010, þar sem ritstjóri tíundar skilmerkilega allar fölsku nóturnar í þessum háværa samkór uns slær þeim öllum saman eitt og segir langbest þannig.

Um hvað snýst málið?

Hrunið hrinti af stað neyðarlögum. Og almennri leiðréttingu til innistæðueigenda, sem betur fer. Hrunið hrinti af stað gengishruni krónu með óðaverðbólgu. Þá snarhækkuðu húsnæðis­lánin sjálfkrafa yfir tíma: Strax höfuðstóll gengistryggðu lánanna, en höfuðstóll verðtryggðu lánanna byrjaði að hlaða á sig verðbótaþætti í samræmi við vísitölu og óðaverðbólgu.

Verðbótaþáttur verðtryggðu húsnæðislánanna hefur síðan hlaðist á höfuðstól þessara lána jafnt og þétt (og: mun gera jafnt og þétt út lánstíma lánanna, með vöxtum og vaxtavöxtum og vöxtum líka af þeim!) Samhliða hefur markaðsvirði húseigna lækkað verulega, svo eigið fé flestra heimila (mismunur eigna og skulda) mun fyrirsjáanlega að óbreyttu brenna upp og er nú þegar brunnið upp hjá um fimmtungi heimila, sbr. fréttir.

Snargölluð vara!

Ritsstjóri Fréttablaðsins gerir sér enga grein fyrir neinu af þessu fremur en þau sem nú kyrja óhljóð sín í áðurnefndum samkór seljenda þessara endemis endemis bull-lána, sem hér á landi eru enn nefnd húsnæðislán. Kristaltært öfugmæli alls staðar í nálægum löndum.

Söluvara sem er í raun og sann sérsniðin sem ævilangir þrældómsfjötrar hálsi kaupend­anna – og herðast þessir fjötrar þræl við hverja einustu mælingu á verðbólgu hérlendis og mælingum á verðbólgu erlendis (sem þar endurspeglast hér, í hærra innkaupsverði vöru og þjónustu frá útlöndum í erlendri mynt, margfaldað með gengi krónu) sem samtals hækkar jafnt og þétt verðbótaþátt verðtryggðra lána, og þar með höfuðstól þessara endemis lána, uppreiknaður mánaðarlega, og þá skellt á allan uppreiknaðan höfuð­stólinn nafnvöxtum háum, og breytilegum, að geðþótta seljenda.

Um hvað er beðið?

Það er beðið um 18% niðurfellingu á þeim hluta verðbótaþáttar höfuðstóls sem orðið hefur til á síðustu tveimur árum, vegna hruns, gengisfalls og verðbólgu.

Ef spurt af hverju, er það til þess að bjarga heimilunum, eftir­spurn, störfum og skatt­stofnum, markaðsviðskiptum, og draga þar með úr fjölda gjaldþrota, og landflótta, ein­staklinga og fjölskyldna.

Það er sem sagt beðið um að skilað sé til baka umtalsvert, verðbótahluta höfuðstóls, sem vítisvél verðtryggingar hefur hlaðið upp frá hruni bankanna fyrir tveimur árum ; hlaðið ofan á upp­haflega umsaminn höfuðstól húsnæðislána heimilanna.

Og sem annað vers: Stöðva sjálfvirka hækkun verðbótaþáttarins, að minnsta kosti á meðan unnið er að endurskoðun á skipulagi og kjörum húsnæðislána.

Rammfalskt best?

Þó skuldafjötrar hafi senn­i­lega fargað fleiri Íslendingum en öll heilbrigðisvandamál til samans er það ekki ástæða til að heykjast á að gera það sem rétt er að gera.

Samkór seljenda þarf að muna að leikritið sem ritstjóri Fréttablaðsins nefnir í leiðara sínum 14. okt. 2010 og nefnir Falskar vonir, er þekkt leikrit hér og erlendis, þó engu detti í hug annars staðar en hér að kyrja einum kór allar fölsku nóturnar sínar saman á einum stað.

Landsmenn öll auðvitað enn víkingar og skáld þó barður sé þrællinn og máti sig fatastíl feitra þjóna.

Blikkandi rauð ljós!

Landsmönnum er vel kunnugt um hver fjár­magna, skrifa og leikstýra leikritinu sem ritstjóri nefnir, og maður nefndur JB segir á eyjunni í gær í glöggri athugasemd við frétt af ógna- og furðuviðtali við Guðmund Ólafsson, hagfræðing, hafi kallað „helvíti yfir tug­þús­undir einstaklinga í þessu landi.“

Fúkyrt ekki til fyrirmyndar en ef rétt hjá JB að 63% lána séu nú í flokki 90 daga vanskila og eldri, komast kröfueigendur/seljendur ekki undan því að horfast í augu við þann rekstrar­vanda.

Svo afdráttarlaus mæling á heilbrigði endurspeglar sjálf­krafa samsvarandi heilbrigði kaupenda; speglar tekju- gjalda- eigna- skulda- og eiginfjár-sjúkdóma tugþúsunda viðskipta­vina/kaupenda húsnæðislána, sem og jafnframt er hryllings­saga, sem hvorki ofstopa­þröng­sýni né græðgi né sérvisku­hagfræði, fá lagfært, hvort sem líkar betur eða verr.

Stjórnunarþáttur: Taktísk stýring?

Seljendur leggja nú mjög upp úr að etja kaupend­um saman innbyrðis undir kórsöngnum; og er ógeðfelld tegund af hörm­ulegu samfélagslegu einelti úr hendi frumseljenda þessarar snar­gölluðu fjármálavöru sem enn er nefnd húsnæðislán.

Ríkisstjórn okkar allra gerir þó samt enn sitt til þess að halda kleinunni – og hallast nú bakborða enn að því að: a) efnahagur fyrirtækis, lánasjóðs og lífeyrissjóðs, sé eilíft heilagri helgidómur en efna­hagur heimilis, og b) brjóta vívitandi á landsmönnum, jafnræðisreglu og stjórnarskrá.

Spurt er: Hvað á að gera?

Svar:  Hvort sem um er að ræða skort á samúð eða skilning eða um ásetning er að ræða, er best að fylgja ráði prófessor Stieglitz, nóbelsverðlaunahafa í hagfræði, sem ráðlagði og rök­studdi almenna niðurfærslu höfuðstóls húsnæðislána; (sem og lesa lærða grein eftir mig á lúgu-eyju). Niðurfærslan sé næg, svo skipti máli í hagkerfinu, ekki síst til bjargar fjármála­þjónustu sem atvinnugrein, frá stærri vanda; nú ekki vegna skorts á gjaldeyri, heldur vegna skorts á trausti og viðskiptavild viðskipta­vina.

Ný samvinnuhreyfing: Leið úr ánauð

Höfundur: Jón Karl Stefánsson - Framkvæmdarstjóri
Flokkur: Atvinnumál, Efnahagsmál, Rekstur, Samfélagið, Viðskipti  

Samfélagið sem við búum í og hagkerfið sem við notum til að deila gæðum þess er stéttskipt, bæði hvað varðar áhrifasvið ákvarðana og það hvernig afrakstri framleiðslunnar er skipt. Þetta er augljóst í öllum hefðbundum fyrirtækjum, bæði þeim sem eru í einkaeign og þeirra sem eru í eigu hins opinbera. Það stjórnarfyrirkomulag sem við erum alin upp við og þekkjum best er stigveldisstjórn þar sem skipanir fara einungis í eina átt; frá „yfirmönnum“ til „undirmanna“. Því neðar sem hver og einn er staðsettur í þessum pýramída, þeim minna vægi hafa hagsmunir, vilji og ákvarðanir hans eða hennar. Undirmönnum ber skylda að hlýða skipunum yfirmanna sinna, ekki öfugt.

Útfærslan er mismunandi eftir því hvort fyrirtæki eru einkarekin eða í eigu hins opinbera, en niðurstaðan er hin sama. Í einkafyrirtækjum eru fjármagnseigendurnir sjálfir á toppnum í öllum nema algjörum undantekningartilvikum. Þeir hafa þá stöðu að þurfa ekki að taka við skipunum og geta tekið stærri ákvarðanir og mótað stefnu, markmið o.s.frv. Um leið njóta þessir sömu einstaklingar efnahagslegra yfirburða með því að hafa einkarétt á ráðstöfun hagnaðar auk þess að hafa möguleika á því að ákveða laun sín eða þóknun sjálf eða sjálfir. Undantekningar á frelsi eigendanna til að ákveða þessi atriði eftir eigin höfði eru einkum tengdar því hvort þær stangist á við opinber lög en einnig geta fjármagnseigendurnir lent í vandræðum ef undirmenn þeirra geta náð samstöðu til að neita að veita þeim vinnuafl sitt og knýja þá til að samþykkja einhverjar tillögur.

Ágreiningur fjármagnseigenda við hið opinbera er hinsvegar ekki endilega svo alvarlegur, enda tryggja landslög og stjórnarskrár ríkja, til dæmis Íslands, vald fjármagnseigenda. Einkarétturinn er friðhelgur samkvæmt stjórnarskrá og ríkið getur beitt löggæslu til að verja fjármagnseigendur ef svo stendur á. Þar sem þetta fyrirkomulag er á margan hátt grundvöllurinn fyrir stjórnun alls samfélagsins, ná umsvif fjármagnseigenda langt út fyrir fyrirtækið, eða fyrirtækin sem þeir eiga. Þeir geta, eins og undirmenn, bundist samtökum og unnið með öðrum fjármagnseigendum til að ná fram sameiginlegum markmiðum og sigrast á sameiginlegum hindrunum. Þetta er einmitt tilgangur félaga eins og Samtaka atvinnulífsins, Vinnuveitendasambandsins o.fl. Fjármagnseigendur hafa auk þess yfirburðastöðu miðað við eignalaust fólk til að hafa áhrif á þróun stjórnmála í samfélaginu. Hægt er að fjármagna þá stjórnmálamenn eða flokka sem hafa stefnu sem hentar hagsmunum þeirra, notað hluta af rástöfunartekjum fyrirtækisins til að koma sínum sjónarmiðum á framfæri í gegnum fjórða valdið og kaupa mikilvægar samfélagsstofnanir.

Það sem vegur þyngst er að auðvaldið og ríkisvaldið eru ekki þeir andstæðingar sem oft er látið af; þvert á móti. Ríkisvaldið, sem við fengum í arf frá Danmörku, varð til út frá tilraunum fjármagnseigenda, aðalsins og kirkjunnar til að koma sér saman um leikreglur um hvað ætti að gera ef hagsmunaárekstrar yrðu á milli einhverra úr þessum hópum. Konur og eignarlausir karlmenn fengu hvorki að taka þátt í að móta lagaumhvefi ríkisins né heldur að kjósa lengst framan að. Skipulag ríkisins var því hannað af eignafólki, aðli og klerkum eftir hagsmunum þeirra sjálfra og þær stofnanir sem ríkisvaldið tók að sér voru þessu marki brenndar. Þetta á við um allar opinberar stofnanir, hvort sem það er almenna skólakerfið, lögregluna o.s.frv. Þegar eignalaust fólk fékk loks atkvæðisrétt voru grunnstoðir ríkisins þegar komnar upp, í þágu auðvalds, kirkju og aðals.

Grunnskipulag ríkisstofnanna er samskonar hvar sem litið er. Ákvörðunartaka er þar eins lagskipt og í einkafyrirtækum, undirmönnum ber að hlýða yfirmönnum og sætta sig við lægri sneið af kökunni en yfirmenn. Fyrir venjulega starfsmenn eru ríkisfyrirtæki nánast nákvæmlega eins og einkafyrirtæki. Starfsmenn í lægstu þrepum stigveldisins eru þar jafn valdalitlir, hafa jafn ítil áhrif á skiptingu sameiginlegra gæða og á stefnumótun eins og sambærilegir starfsmenn einkafyrirtækja. Miðað við samofna sögu ríkis og auðvalds þyrfti enginn að undrast þetta.

Staða fólks í þessu þrepaskipta kerfi er ákveðin og lögbundin. Það er í mörgum tilfellum refsivert að óhlýðnast fyrirmælum yfirboðara og það eru ríkisstofnanir sem sjá um að handsama og dæma hina seku. En það eru ekki einungis fastmótuð lög sem tryggja að þetta kúgandi fyrirkomulag helst í sessi. Það hefur verið meitlað í vitund okkar sem eðlilegt á svo árangursríkan máta að það þarf ekki að beita þvingunum til að viðhalda því nema í undantekningartilvikum. Við lærum frá barnæsku þau hegðunarmynstur sem þarf til að halda grunngerð stigveldisins. Börn eiga að hlýða kennurum sínum, breyta um hegðun þegar bjalla glymur og gera hluti gegn eigin vilja. Við eigum að hlýða einkennisklæddum, sætta okkur við heimskulegar ákvarðanir og fyrst og fremst að halda okkur frá því að taka þátt í mótun samfélagsins. Þetta lærum við á vinnustaðnum og í samskiptum við hið opinbera. Okkar hlutverk er að vinna og neyta; hlýðni kunnum við. Þetta höfum við lært svo rækilega að þegar í harðbakkan slær og kreppa skellur á dettur fæstum okkar annað í hug en að mótmæla og biðla til yfirvaldsins. Við kvörtum til alþingis og viljum önnur andlit í sömu stöður. Að breyta um strúktúr eða taka málin í grundvallaratriðum í eigin hendur er ekki það fyrsta sem lagt er í. Við mótmælum kónginum og setjum nýjan í hans stað þó að við vitum það, innst inni, að grundvallarstrúktúrinn í þessu stéttskipta, stigveldisstýrða auðvaldssamfélagi, stendur eftir sem fyrr.

Áhrifin af því að skipta um flokka eða fólk á þingi getur í besta falli leitt til smávægilegra fegurðaraðgerða á sjúkri samfélagsgerð. Til að skapa mannúðlegt samfélag þarf meira til. Það krefst smíði nýrrar samfélagsgerðar og, það sem er allra mikilvægast, það krefst breytinga á því hvernig við hugsum.

Enginn vill láta kúga sig, firra sig lífsverki sínu og tilveru eða vinna til að þjóna hagsmunum annarra á meðan eigin hagsmunir sitja á hakanum. Líf undir slíkum kringumstæðum er líf þrælsins. Af því leiðir að réttlátt samfélag er samansett á þannig máta að hver og einn getur haft áhrif á sitt nánasta umhverfi að svo miklu leiti sem ákvörðunin hefur áhrif á viðkomandi og að hver og einn getur valið sjálf eða sjálfur hvað vinnuaflið er notað í. Réttlátt samfélag er samfélag frjálsra jafningja.

Hér má skjóta inn í að hugtakið jöfnuður misskilja margir á þann hátt að það tákni að allir séu eins og að valdi sé beitt til að tryggja að svo verði. Því skal árétt að þegar sagt er að jöfnuður ríki meðal fólks í þessu samhengi táknar það að hver og einn hefur jafnan atkvæðisrétt í ákvörðunartöku og hver annar. Tvær manneskjur þurfa ekki að hafa sömu áhugamál, sama útlit, sömu hæfileika eða drauma til að vera jafningjar.

Hversvegna róttæk samvinnufélög?

Að mynda róttæka, byltingasinnað samvinnu- og sameignarfélag er liður í að koma á fót réttlátara samfélagi. Kannski dettur einhverjum í hug kaupfélögin og Samband samvinnufélaga (sambandið) í hug þegar minnst er á slík félög. En þó margt ágætt megi segja um þau, var sambandið hvorki byltingarafl né róttækt. Kaupfélögin, eins og þau voru á Íslandi, héldu eftir sama kúgunarstrúktúr og ríkir annarsstaðar í samfélaginu. Þau voru með stigveldisformgerð, launa- og valdamisræmi og þeim var stórkoslega miðstýrt. Slík stofnun er ekki það sem við þurfum. Við þurfum félög sem er stýrt á sama máta og það samfélag sem við óskum okkur að verði til. Þessi félög þurfa að verða grunnstoð samfélagsins svo að hugtakið „samfélag“ beri nafn með rentu. Við getum öll byrjað að mynda samvinnufélög af þessu tagi.

Verkefni samvinnufélags geta verið af hvaða tagi sem er. Þau geta núist um að ljúka skammtímaverkefnum, eins og uppbygingu húsnæðis, að halda mannfögnuði eða framkvæma félagslega aðgerð. Þau geta einnig verið langtímaverkefni, eins og varanlegur vinnustaður fólks, hverfishreyfing, tækniþróun og framleiðsla o.s.frv. Hvað félagið starfar við er ekki það sem greinir það frá einkareknum gróðafyrirtækum eða opinberum stofnunum. Ýmsar leiðir eru til og mismunandi félagsform geta verið við hæfi í mismunandi tilfellum.

Margar aðferðir hafa verið þróaðar til að stýra róttæku samvinnufélagi. En það má til sanns vegar færa að sum einkenni eru betur prófuð og vinsælli en önnur og það hlýtur að teljast eðlilegt að notast við þá formgerð sem reynst hefur happadrjúgust. Það sem helst einkennir vel heppnuð samvinnufélög er eftirfarandi: Í þeim eru allir meðlimir jafnir eigendur og enginn starfsmaður er ekki eigandi. Félagið notast við ákvörðunarferli sem líkist svokallaðri „consensus“ fundarstjórn (sem hefur verið kallað einróma ákvörðunarferli); þ.e. þess er bæði gætt að minnihlutinn geti ekki kúgað meirihlutann, en einnig að meirihlutinn geti ekki kúgað minnihlutann. Oft er það þannig að þó að einungis fáir séu andsnúnir einhverri hugmynd eru það einmitt þessir fáu sem verða fyrir mestum áhrifum af ákvörðuninni. Þessi tegund fundargerðar er margprófuð og japönsk stórfyrirtæki og svokölluð elítufyrirtæki á borð við lögfræðingafélög í Bandaríkjunum nota gjarnan þetta ákvörðunartökuform. Það krefst þó ákveðni að tileinka sér þau vinnubrögð sem þarf til að vel gangi. Í róttækum samvinnufélögum er þess einnig gætt að ábyrgðum er dreift jafnt á meðlimi; sum málefni eru þess eðlis að ekki þarf að funda um ákvarðanir sem gilda um þær. Í róttækum samvinnufélögum er þess einnig gætt að klíkur myndist ekki sem geta tekið að sér raunveruleg völd í félaginu og gert það að stigveldi í raun. Þess verður að gæta að ekki verði stéttskipting á milli „stjórnenda“ eða „samþættara“ og annarra; slíkt gæti leitt til einræðis stéttar sem Michael Albert og fleiri hafa kallað samþættunarstéttina (coordinator class); en færa má rök fyrir því að sú stétt hafi einmitt tekið öll völd eftir valdatöku sósíalistaflokka austur Evrópu á fyrrihluta tuttugustu aldarinnar. Loks þurfa róttæk samvinnufélög að stunda samskipti við önnur aðskild félög á sama jafningjagrunni og stunduð eru innan félagsins.

Eins og áður segir getur samvinnufélag haft hvaða grunnvirkni sem er. En brýnast er að byrja þar sem vald almennings ætti að vera, en er ekki. Fyrsta stopp eru án efa verkalýðsfélögin. Þau eru í dag einmitt mynduð í sama form og önnur í auðvaldinu: Einskonar stétt yfirmanna, samþættara og stjórnenda hafa þar öll raunveruleg völd og móta stefnuna. Eftir að fjármálakreppan skall á varð öllum ljóst að verkalýðshreyfingin í núverandi mynd er dauð: Hún sinnir ekki hagsmunum verkalýðsins og er ekki það afl sem okkur skortir svo mjög í dag.

Það fylgja því mörg erfið verkefni að starfa í samvinnufélagi. Ævilöng félagsmótun í stigveldiskerfi hverfur ekki á augabragði og persónulegur ágreiningur eða mannlegur breyskleiki kemur oft betur í ljós þegar ekki er hægt að skýla sér bakvið stöðu innan valdastrúktúrsins. En þetta er einmitt einn mikilvægasti þáttur samvinnufélagsins og ástæðar er til að koma því fram. Við þurfum að læra að taka ábyrgð og fara með frelsi. Við þurfum að læra samvinnu og sameiginlega ákvörðunartöku og skilja að við berum öll ábyrgð á samfélaginu. Þetta lærum við best með því að æfa okkur og fá reynslu. Með tíð og tíma verða vinnuferlin í flötum strúktúr jafn sjálfsögð og yfirvaldslýðni og goggunarröð er

Hvernig geta arkitektar lagt sitt af mörkum til að leysa vandamál framtíðarinnar?

Höfundur: Arna Mathiesen - Arkitekt
Flokkur: Borgarskipulag, Efnahagsmál, Húsnæðismál, Sveitarstjórnarmál, Umhverfismál  

Þetta var viðfangsefni alþjóðlegrar samkeppni í Osló á dögunum. Boðskapur verðlaunatillögunar var: “Áður en byggingar eru hannaðar þyrfti að hanna ferli stjórn- og efnahagsmála. Arkitektinn verður þá hönnuður ferlis sem megnar að móta umhverfi sem getur leyst vandamál sem þjóðfélagið stendur frammi fyrir”. Það er næsta víst að annar höfundur tillögunnar, hin hálfíslenska, Gíslunn Hálfdánardóttir, hafi verið undir áhrifum af umhverfismótun Reykjavíkur síðustu árin: „Skipulagi auðnarinnar“ eins og það hefur verið kallað.

En hvaða forsendur hefur hönnuður, arkitekt eða skipulagsfræðingur, sem er vanur að fylgja eftir flóknu ferli mannvirkjagerðar, til að hanna ný stjórn- og efnahagskerfi? Samkeppnin, flækjustigið og skriffinnskan hefur aukist svo gífurlega að arkitektunum gefst varla einu sinni færi á að stunda fagið af nokkrum metnaði. Siðferðilega klemman er þó verst. Stjórn- og hagkerfið gera að verkum að arkitektarnir eyða mestri orku í að miðla málum milli aðila sem koma að hinu byggða umhverfi á mismunandi hátt og hafa gjörólíkar þarfir og markmið:

1. Fyrstan má telja fjárfestinn sem hefur að höfuðmarkmiði að græða peninga. Það er ekki loku fyrir það skotið að hann vilji bæta umhverfið, þótt það virðist sjaldgæft: það er nefnilega hægt að græða meiri pening ef umhverfismál þvælast ekki fyrir. Stundum á ekki einu sinni að byggja, heldur bara láta teikningar fylgja með lóðinni til að hækka verðið.
2. Arkitektinn vinnur líka fyrir hið opinbera. Hann gætir þess að verkið lúti gildandi reglum og skipulagi samkvæmt lögum.
3. Síðast en ekki síst vinnur arkitektinn fyrir fólkið sem á eftir að nota bygginguna/umhverfið, þótt viðkomandi séu yfirleitt ekki inni í myndinni ennþá, og því ógerningur að heilsa uppá þau.

Kysi arkitektinn að vinna einungis fyrir (oft ímyndaða) íbúa/notendur/vegfarendur, myndi hann missa verkefnið og/eða leyfið til að leggja fram teikningar. Og verkið yrði boðið samvinnuþýðari arkitekti. Það ríkir almennt sambandsleysi milli arkitekts og þeirra sem eiga eftir að búa við umhverfið sem er á teikniborðinu. Og stjórnvöld sem meta eiga gæði verksins og samþykkja það eru allt of langt frá grasrótinni. Ófullkomin lagarammi fyrir byggingalist og skipulag hyglir stórverkefnum stórfyrirtækja en íþyngir  framtaki einstaklinga sem vilja bæta eða breyta heima við eða á sameigninni í nánasta nágrenni.

Ósamhljómur markmiða skapar einstaklega falskan tón við gerð íbúðarhúsa.  Húsaskjól er frumþörf og íbúðarhúsnæði þekur stærra landrými en önnur húsagerð í borg. Flestir verja stærstum hluta launa sinna í híbýli sín og verja mestum tíma sínum á heimilinu. Þessi mikilvægi staður, heimilið og umhverfi þess, er orðinn vígvöllur þar sem arkitektinn miðlar málum milli hagsmuna fjárfesta og íbúa framtíðarinnar. Fjárfestarnir sem lokkuðu fólk með frábæru útsýni og töldu því trú um að það myndi sjálft græða pening á óráðsíunni, unnu orrustuna fyrir hrunið. Eftir sitja íbúar á kafi í skuldum inni í undarlega stórum bíl með alltof mörg mislæg gatnamót og slaufur heim í óklárað hús með risagrillpalli. Gróðapungarnir eru að því er virðist á bak og burt, hér er ekki eftir fleiri fórnarlömbum að slægjast…eða hafa þeir sig bara dregið sig í hlé til að undirbúa næstu atlögu?

En er ekki bara Reykjavík alveg þokkaleg, peningaöflin voru þó ekki alltaf jafn agaleg? Vandamálið er að fyrirmyndarumhverfi er undir þrýstingi markaðarins löngu eftir að hönnuðurinn hefur sagt sitt. Með neikvæðum afleiðingum: Sjarminn hverfur, verð á húsnæði hækkar, ekki verður búandi í nágrenninu fyrir fylliríi að næturlagi: þetta má kalla uppavæðingu (gentrification). Þegar umhverfi sem þrátt fyrir allt heppnast endar svona, hvernig er þá hægt ætla að arkitektar geti breytt nokkru til hins betra? Augljós leið fagsins til að lifa við ástandið er að einblína á útlit frekar en innihald; byggingar sem skúlptúr fremur en sambýlisformin og rýmin milli húsanna sem móta samspil fólks. Þetta kippir stoðunum undan félagslegri og pólitískri þýðingu arkitektúrs og skipulags.

Það væri draumur ef arkitektinn gæti verið hinn góði leiðsögumaður sem leiddi markaðsöflin á hina hófsömu braut. Þannig vilja margir (kjánalegir?) arkitektar gjarnan líta á málið. Umhverfið sem var byggt upp í Reykjavík  fyrir hrun ber þess þó vitni að fag mátti sín lítils þegar fjármagnsöflin voru annars vegar.

Ef manngert umhverfi í Reykjavík endurspeglar slæmt stjórn- og efnahagskerfi má spyrja hvort betri arkitektúr og skipulag gæti stuðlað að betra og réttlátara samfélagi. Hverjir þekkja betur ferlin sem að mannvirkjagerð lúta, og hafa meiri tíma til að vinna að breytingu á þeim en íslenskir arkitektar? Jarðvegur fyrir félagslegar breytingar er til staðar: Meðvitaðir borgarar sem þyrstir eftir lausnum, duglegir sérfræðingar á ýmsum sviðum sem snerta umhverfið og smátt þjóðfélag þar sem auðvelt er að koma skilaboðum á framfæri.

Sveigjanleiki arkitektanna var veikleiki fyrir hrun, en gæti orðið styrkur inn í framtíðina. Arkitektar eru þarfari til annarra verka en skriffinnsku og þess að teikna hallir sem varpa bjarma á auðmenn. Arkitektar hafa þjálfun í að samhæfa mörg fög sem koma að mótun umhverfisins; rafmagn, efnistök, brunavarnir, burðarþol osfrv. Því væri hægt að ætla að þeir gætu verið til þess fallnir að gegna lykilhlutverki í uppbyggingu nýs samfélags þar sem enn fleiri fög verða að koma að borðinu og samhæfast.

Greining raunverulegra þarfa og hvernig þeim sé best fullnægt miðað við íslenskar auðlindir og landshætti með reglum sem hefta fjárplógsstarfsemi í framtíðinni, gætu reynst áhrifameiri en hefðbundin hönnun.

Félag sjálfstætt starfandi arkitekta hefur áhyggjur af að ungir arkitektar flýi land. Hræðsla og óðagot framkallar dagdrauma um útlenskt fjármagn sem geti haldið geiranum uppi. Erlent peningavald sem engar taugar hefur til landans hefur önnur markmið en þeir sem búa á Íslandi. Arkitektar sem sýnist þetta fýsilegur kostur, ættu að huga að útferð sjálfir. Þá kæmust arkitektar með hugsjónir að. Með hugmyndir um hvernig ofurfjárfestingunni verði breytt þannig að hún geti orðið nothæf, og hugmyndir um nýja tegund arkitektúrs úr íslenskum hráefnum, sem tekur mið af  íslenskri orku, fyrir raunverulegar þarfir í nánu sambandi við íslenska atvinnusköpun og matvælaframleiðslu. Í jarðsambandi og milliliðalausri samvinnu við fólkið.

Ekki er hlaupið í launuð hlutverk fyrir arkitekta, en ef viljinn er fyrir hendi og ljóst er hvað fagið hefur uppá að bjóða, gæti áætlun um að breyta kerfinu, innan frá eða utan, orðið markvissari. Hér er vísir að lista:

Í KERFINU:

• Ráðgjöf fyrir hið opinbera varðandi löggjöf sem minnkar völd peningaaflanna í manngerðu umhverfi
• Að fara útí pólitík þar sem sérþekking getur nýst við uppbyggingu sjálfbærs samfélags
• Vinna fyrir sveitarfélög sem embættismenn eða við skipulagsgerð
• Vinna við menntun nýrra arkitekta
• Vinna við rannsóknarstofnanir sem sýnir fram á veikleika kerfisins með tillögur til úrlausnar.
• Vinna fyrir samtök eða hið opinbera að verndun þess sem gott er í hinu byggða umhverfi (hús og staðarvernd
• Vinna fyrir gallerí/safn við stjórn sýninga
• Hönnun fyrir opinberar framkvæmdir, sem ekki ríkir ágreiningur um markmið: skólar, torg osfrv.
• Vinna í öðrum atvinnugreinum sem geta nýtt sér sérþekkingu arkitektsins
• Vinna við verkefni þar sem samskiptin eru milliliðalaus, viðskiptavinurinn og notandinn er sama manneskjan (einbýli eða íbúðarhús með tiltölulega fáum íbúum).

UTAN KERFISINS:

• Sérþekking um lagaramma nýtt til aðstoðar við nágrannamótmæli þegar annarleg öfl eru á kreiki
• Skrif krítíska, hvetjandi og/eða fræðandi greinar í fjölmiðla fyrir almenning og/eða ráðamenn
• Smábreytingar á húsum og umhverfi sem ekki krefjast samþykktar yfirvalda.
• Að verða andófslistamaður
• Aktívismi
• Þróun verkefna sem virka gegn uppavæðingu
• Búferlaflutningar í afskekktan fjörð þar sem sem arkitektinn getur byggt upp draumalíf sjálfs sín, gerst góð fyrirmynd og hjálpað nágrönnum sínum
• Að gerast trúður og gera grín að öllu saman

Sérfræðingar á öðrum sviðum og aðrir sem væru til í að setjast að vinnuborðinu með arkitektum sem vilja breytingar á kefinu/ umhverfinu eru hvattir til að hafa samband við Arkitektafélagið.

Heimildir:

JaapJan Berg, Houses in Transformation; Interventions in European Gentrific

Robert Gutman, Architectural Practice: A Critical View, (Princeton Architectural Press, 1988).

Hjálmar Sveinsson, Skipulag Auðnarinnar, Tímarit Máls og Menningar, (Reykjavík, Janúar 2010)

http://oslotriennale.no/?nid=1046

Fréttablaðið,September 16th 2010,p. 6.

Till, Jeremy, Architecture Depends (The MIT Press 2009)

Leiðrétting húsnæðislána: Öll með á nótunum?

Höfundur: Jónas Gunnar Einarsson - Rithöfundur
Flokkur: Efnahagsmál, Stjórnmál  

Miklar og raunhæfar væntingar eru nú bundnar við að loksins loksins komist alvöru skriður á löngu tímabæra leiðréttingu húsnæðislána heimilanna.

Og sem annað vers: Að rætt verði loksins í alvöru um framtíðarskipulag og kjör á húsnæðis­lánum landsmanna, með hliðsjón af skipulagi og kjörum húsnæðislána hjá þeim þjóðum sem við helst viljum bera okkur saman við.

Annars má heita næsta víst miðað við umræðu og stemmingu síðustu daga að fleiri en átta þúsund hefji upp búsáhöldin í næstu umferð.

Bókhaldsmál

Útbreiddur misskilningur í umræðu síðustu daga er að niðurfærsla höfuðstóls húsnæðislána hafi í för með sér kostnað og/eða útgreiðslu fjármuna. Svo er alls ekki.

Um er að ræða reikningshaldslega aðgerð, tilfærslur innan efnahagsreiknings fjármála­stofnana, lífeyrissjóða, íbúðarlánasjóðs og annarra lögaðila, eigenda skuldabréfa húsnæðislána.

Bókfærð er cr lækkuð kröfueign uppreiknaðs höfuðstóls eignaverðmæti kröfuhafa/eiganda kröfu, með mótbókun lækkun á eigin fé db á afskriftareikning/sérreikning undir eigin fé skuldamegin efnahagsreiknings.

Eftir bókfærslu standa eftir heilbrigðari eignir/eignasöfn á eignahlið efnahagsreiknings fjármálastofnana og annarra aðila sem eiga bókfærðar eignfærðar kröfur húsnæðislána.

Heilbrigðari eignir/eignasöfn húsnæðislána vegna þess að greiðslufalls- og gjaldþrotaáhætta hjá viðskipta­vinum/skuldunautum er lækkuð verulega og þar með almenn viðskiptaáhætta með öruggara greiðsluflæði og styrkari rekstrargrunni.

Skynsamleg viðskiptaákvörðun

Þetta er með öðrum orðum skynsamleg viðskiptaákvörðun miðað við aðstæður til skamms tíma og lengri tíma horft, með ýmsar mjög jákvæðar hliðarverkanir fyrir markaðsviðskipti, eftirspurn, o.fl.

Ef aðilar samkomulagsins halda haus og eru með á nótunum, týna sér t.d. ekki í séríslensku þrasi um auka­atriði með kunnum flumbrugang vandkvæða og versa, má ætla með góðri vissu að niðurstaðan verði bæði skynsamlegt og raunhæft almennt samkomulag aðila með samfélagslegri sátt um almenna leið­réttingu á rekstrargrundvelli heimilanna, þar sem allir aðilar taka höndum saman um sam­eiginlega ábyrgð á nútíðinni til þess að bjarga fram­tíðinni.

Hlutverk ríkisvaldsins: Ábyrgð, ábyrgð, ábyrgð!

Ríkisvaldið/framkvæmdavaldið verður að leiða þetta sáttastarf af öryggi og festu, þarf að átta sig glögglega á ábyrgð sinni og þarf að átta sig á eðli samráðs og samstarfs betur en upp­lýsinga­fundir undanfarið gefa tilefni til að sé í raun og sann hjá kjörnum fulltrúum sem svarið hafa eið að stjórnarskrá lýðveldisins, dýran eið sem setur þjóðarhag þjóðarheill í öndvegi og mismunar ekki né skerðir réttindi borgaranna gagnvart stjórnvaldsákvörðunum.

Ríkisvaldið verður til dæmis að átta sig á að því er í lófa lagið að veita nauðsynlegar ábyrgðir ef þörf krefur, sem stutt geta og styrkt svona almennt samkomulag/sátt til fullnustu, t.d. ekki síst kröfuábyrgðir af ýmsum toga, um skemmri eða lengri tíma, sem bókfæra mætti utan efnahagsreiknings/ ríkisreiknings, gegnum ríkisjóð og/eða seðlabanka.

Ekki með á nótunum?

Ekki kemur á óvart að allir helstu forkólfar hollvinasamtaka verðtryggingar og vaxtaokurs stígi nú fram hver á eftir öðrum til þess að tala niður sem fyrst og best hugmyndir um almenna leiðréttingu húsnæðislána heimilanna.

Þar í hópi eru gamalkunnir: Bjarni Þórðar, Guðmundur Ólafsson, Þórólfur Matt.

Þórólfur sagði í gær 11. okt. hvorki meir né minna en galið að ráðast í almenna niðurfærslu höfuðstóls húsnæðislána heimilanna.  Rökstuddi þá skoðun svo að þá yrði ekki hjálpað þeim sem mest þurfa hjálpar við. Þóróilfur á að vita miklu betur eins og aðrir sem kunna að hallast að þessari skoðun.

Þórólfur kýs að horfa þröngt á málið með sínum hætti, nú enn og aftur háttur skakk og skjön, eins og þessi skoðun fúkyrt lýsir mæta vel, þar sem prófessorinn kýs sér einfaldlega að horfa t.d. alfarið framhjá stórkostlegri eignaupptöku hjá heimilunum gegnum vítaverða vítisvél verðtryggingarinnar og vítavert gegnisfall krónu; kýs einnig að horfa alfarið framhjá tímaþætti ákvarðana/stjórnvaldsákvarðana og kýs svona í leið­inni að afnema borgaraleg réttindi landsmanna um jafnstöðu og jafnan rétt gagnvart stjórnvaldsakvörðunum; sem og eðlilegri sanngjarnri jafnstöðu og jafnrétti milli rekstrarforma og rekstraraðila í okkar örsmáa hagkerfi.

Þórólfur kýs að horfa framhjá því að hjálp eftir þörf, útreiknuð mælistiku eða diktuð tímafrekri afgreiðsluröð, er aðgerð í tíma – ekki tímaleysi. Aðgerð sem brýtur sjálfkrafa jafnræðisreglu og stjórnarskrá.

Segjum að ákveðið sé að hjálpa að fullu þann 1. des, 2010, öllum heimilum eftir þörf, að uppfylltum tveimur skilyrðum: a) skuldunautur sé undir þrítugu 1. des., og b) eigið fé heimilis/einstklings/sambýlisfólks/hjóna, skv. síðustu skattskýrslu, sé neikvætt um eina krónu og þaðan af verr neikvætt eigið fé í krónum.

Slík ákvörðun útilokar alla sem ekki uppfylla þessi skilyrði. Ákvörðun sem sjálfkrafa brýtur jafnræðisreglu og stjórn­arskrá, enda landsmenn öll jafnrétthá gagnvart stjórnvalds­ákvörð­unum að lögum og stjórnarskrá.

Tímaþátturinn einkar mikilvægur og sker afgerandi úr um ákvörðun: Hvað gerist þegar líður öðrum tímapúnkt, segjum ári síðar, 1. des. 2011, þegar þau sem ekki fengu 1. des á þessu ári, fá ekki heldur ári síðar!? Né heldur þau sem uppfylltu bæði skilyrði á þessu ári en eru t.d. orðin of gömul fyrir aðstoð á næsta ári!? Byltingar hafa orðið af minna tilefni.

Vilja þeir uppþot þessir menn?

Á meðan landsmenn brýna búsáhöldin, staga stakk og brók, endurnýja mótmælaspjöld, o.fl., í  bið eftir eðlilegri sanngjarnri lausn sem ekki brýtur jafnræðisreglu og stjórnarskrá, þá brá svo við í gærdag 11. okt. 2010 að þeir Vilhjálmur Bjarnason og Þórólfur Matthíasson, báðir landsþekktir og langskólagengnir hagfræði, leggjast gegn almennri leiðréttingu húsnæðis­lána heimil­anna. Það kemur ekki á óvart með Þórólf né heldur Vilhjálm sem getið hefur sér gott orð fyrir skelegga málsvörn fyrir ssamtök fjárfesta, svo hann hlýtur eðli máls samkvæmt að sitja þeim megin borðs: Kröfuhafamegin borðsins.

En hvað skyldi nóbelsverðlaunahafinn í hagfræði, prófessor Stieglitz, sem sótti okkur heim fyrir einhverjum mánuðum síðan – og mælti þá eindregið með og rökstuddi almenna niðurfærslu húsnæðisskulda heimilanna – hefði nú að segja um þetta upphlaup?

Skilaboð þeirra stallbræðra opinbera því miður enn og aftur rótgróna hagsmunagæslu og ekki síst þetta endemis skakk og skjön hjá íslenskum sérfræðingum, ósjaldan langskóla­gengnir prófgráðum bak og fyrir, ef ekki reynsluboltar að auki og samkvæmt því ættu því einna best að vita og þekkja til og búa að nægri víðsýni til að sjá mál í eðlilegu samhengi, ekki síst á eigin fræðasviði.

Af hverju?

Landsmenn öll – sem við öll landsmenn og ekki síst fjölmiðlar í okkar orðastað, gerum allt of lítið af því enn sem komið er að spyrja af hverju. Eins og börn og lögfræðingar gera sjálfkrafa.

Til dæmis spyrja okkur sjálf fyrst og svo aðra af hverju forystufólki og forkólfum alskonar hérlendis leyfist svo oft mótbárulaust að fullyrða út og suður drottningar viðtölum og álits án þess færi rök fyrir máli sínu – og auðvitað þyrfti almennt að teljast svívirðileg ókurteisi og vítavert kjörnum fulltrúum í lýðveldi.

Spurt er af sömu rót: Af hverju í ósköpunum eru þeir Þórólfur þessarar skoðunar?

Svar: Ef ekki prívathagsmunir sem fyrsta vers, né heldur gild hagræn rök, upphafsvers, þá komum við nærri sjálfkrafa að öðru versi þekkt vers í fræðum hagvísindafólks, sem sumt neitar því enn í ræðu og riti að samþykkja efnahagsreikninga heimila í hagkerfi, eins og samþykkja efna­hagsreikninga  fyrirtækja og stofnana og annarra lögaðila í hagkerfi.

Rétt eins og Þórólfur nefndi sjálfur fyrirvaralaust í viðtali á rás 2 í gær, 11. okt. 2010, þegar hann sagði að hann kysi að horfa aðeins á rekstrarreikninga heimil­anna í þessu skulda­vandamáli heimilanna.

Já, hann sagði þetta alveg sjálfur hann prófessor Þórólfur.

Yfirlýsing sem endurómar því miður all hastarlega og einkar óþægilega meginviðhorf ef ekki statt og stöðugt grundvallarviðhorf áðurnefndra hollvinasamtaka okurs á fjármálamarkaði í smásölu og og og verkalýðshreyfingar landsmanna, því miður því miður, til almennrar niðurfærslu á höfuðstól húsnæðislána.

Niðurfellingu sem í raun og sann er auðvitað aðeins niðurfelling á hluta verðbótaþáttar höfuðstóls, til bjargar miðstéttinni í landinu, eftirspurn, störfum og skattstofnum – þeim hluta sem vítisvél verðtryggingarinnar hefur bætt við höfuðstól verðtryggðra húsnæðislána heimilanna frá hruni bankanna fyrir tveimur árum.

Undirliggjandi þessari neitun á efnahag heimilanna, með svo kjörnu úrvals einsýni á rekstur heimilanna, er síðan önnur kunn neitun, hagræn, félagsleg og hápólitísk, sem smitast hefur í ýmsar fræðigreinar og lagaumhverfi:

Neitun sem er neitun sem neitar að samþykkja eignarétt, neytendarétt og skaðabótarétt heimila, eins og eignarétt, verslunarrétt og skaðabótarétt fyrirtækja, stofnana og annarra lögaðila, eigenda þeirra og stjórnenda.

Hvorki meira né minna og kann þá enn að fara um einhvern undir ræðunni.

Þessi mismunun er þó all vel kunn krónísk blinda víða á byggðu bóli þó fáu sé kannski kunn utan ódáinsgarðs akdemískrar umræðu.

Mismunun sem leiðir stundum til þess því miður að t.d. réttlæti og jöfnuð­ur eru fótum troðin með tilliti til ólíkra rekstraraðila og rekstrarforma og sæta því stundum ólögmætu sem og lögvörðu ofbeldi.

Mismunun sem ósjaldan er krónísk blinda sem skemmir út frá sér mishratt hagkerfi og mannlíf, ósjaldan með yfirvald sem oft í lengstu lög neitar einfaldlega að horfast í augu við raun og sann, eins og er í raun og sann.

Mismunun sem neitar t.d. stundum og kannski oftar en stundum að leiðrétta rekstrar­grundvöll heimila, eins og leiðrétta rekstrar­grundvöll fyrirtækja, stofnana og annarra lögaðila, eigenda þeirra og stjórnenda.

Afleiðingar

Stundum rata mál og málefni svona vaxin til ríkisvalds og kjörinna fulltrúa.

Og ef ekki stungið undir stól eða fleygt óslægðu til baka með orðræðu skamm, rata stundum af borði stjórnvalda í lög og stjórnvaldsaðgerðir skakk og skjön.

Þ.e.a.s. í stjórnvalds­ákvarðanir sem hunsa með einhverju móti eða verulega eða alfarið  jafn­ræðisreglu og/eða stjórnar­skrá/grunnlög og/eða réttlæti og jöfnuð og eðlilegar leikreglur almennt í samskiptum og viðskiptum fólks í samfélagi fólks.

Og það sem verra er: Dómsvald ríkisvalds eltir á stundum ef ekki oft ( og raunar oftar en ekki hérlendis, eins og hafa rakið vísir og fróðir menn ) forskrift framkvæmdavaldsins og löggjafarvaldsins, þar sem þrískipting ríkisvalds er til staðar, lýðræði, lýðveldi.

Með samsvarandi ólgu/reiði og verr, heilsu fjárhagslegri og líkams, hjá umbjóðanda, ekki síst lögbundnum húsbónda kjörinna fulltrúa í lýðveldi eins og hér og er þjóðin ein. Allt eftir því hve gróflega réttlætis­kennd almennings og almennu gildismati í samfélagi er misboðið.

Staurblindir hagfræðingar

Þeir Vilhjálmur og Þórólfur vilja sennilega ekki a.m.k. viljandi steypa hálfri þjóðinni í eilífa skuldafjötra, ef maður trúir þeim til góðs.

Spuni þeirra í gær 11. okt. 2010 er þó auðvitað einungis endemis innistæðulaus kokhreysti og móðgun, ekki síst þegar segja gjöf – endurtek: Þórólfur segir í gærdag fullum fetum það vera gjöf, ef skilað er loksins að verulegu leyti til baka verð­bólgu­gróða síðustu tveggja ára, af seld­um verð­tryggðum húsnæðis­lánum til að bjarga heimilunum.

Og um leið komið í veg fyrir óskapa hamfarir sem auðveldlega geta orðið hér ef ekki er almennt leiðrétt þetta endemis endemis bull af undirrót þvílíkrar stólpagræðgi, undir merkjum frjálsræðis í viðskiptum, að varla eru til verri dæmi, né að staðið hafi svo lengi sem raun ber vitni hérlendis slík blóðmjólkun neytenda á markaði.

Þeir Vilhjálmur og Þórólfur eru þá staurblindir á hagfræði þjóðarhag og almenna mannasiði ef þeir ekki draga þessi ummæli sín til baka og biðja þjóðina afsökunar. Eins og Guðmundur á að gera og þau fleiri sem koma nú fram enn og aftur í skipulegri röð til að hallmæla og tortryggja í öflugri hagsmunagæslu sem aldrei rökstyður neitt nema á hlaupum með spuna og vitleysu.

Ekki síður innistæðulaust er auðvitað krónískt hræðslukvakið um skerðingu lífeyris – vegna þess fyrst og síðast að framtíðarvirði eigna lífeyrissjóðanna er óvíst, til lengri tíma horft ekki síst, og óvissu um framtíðarávöxtun, og og og í öðru lagi vegna þess að nú í eitt ár og lengur, eins og flestir vita, er mikill fjöldi fólks að ganga hart og ítarlega á sinn séreignar­lífeyris­sparnað, til þess að bjarga því sem bjargað verður í heimilrekstrinum – vegna þess að annar sparnaður og lausafjármunir eru fyrir nokkru síðan uppurnir, sennilegast nú hjá ekki færri en öðru hverju heimili í landinu.

Lífeyrissjóðir/fórkólfar lífeyrissjóðanna eiga auðvitað að skammast sín niður úr öllu og lengra hvernig þau hafa haldið á lífeyris­sparnaði landsmanna – og segja af sér allt þetta lið – med det samme, right away – sem um vél­aði á sínum tíma og véla enn.

Og koma nú fram háheilög í framan fulltrúar þessa liðs og segja ekki heimilt að bókfæra á sjóði landsmanna reikningslega niðurfærslu höfuðstóls húsnæðislána í efnahagreikningi sjóðanna sökum skorts á lagaheimild. Því er unnt að redda strax með einfaldri samþykkt á aukaaðalfundi í sjóðunum og eða með lagafrumvarpi sem þátt í almennu samkomulagi og þjóðarsátt.

Og hver spurði – með leyfi að spyrja – um skortinn á lagaheimild þegar t.d. lífeyrissjóði verkfræð­inga tókst á undra­skömmum tíma að tapa 27% af eignum sjóðsfélaga og sjóðseigenda þess sjóðs?  Eins og nú hefur loksins loksins tekist að draga fram í dagsljós fjölmiðla og þjóðarinnar.

Það hlýtur einfaldlega að teljast alfarið útilokað öllu lengur að forkólfar lífeyrissjóðanna komist enn upp með sitt endemis bænakvak – þetta endemis króníska kvak um hagsmuni sjóðsfélaga sem þau ein sérvalin útvalin fái ein að möndla með og útfæra eigin höfði og fái þá hér eftir sem hingað til að valsa um sjóði almennings í landinu eins og eigi þessa sjóði, án þess að eigendur sjóðanna fái né eigi þar né annars staðar nokkurn rétt til þess að segja sitt um þessar eignir sínar.

Hvernig vogar þetta fólk sér, og annað fólk eins stemmt, að afnema eignarétt landsmanna og sjálfsagðan umgengnisrétt og ákvörðunarrétt og ráðstöfunarrétt um eignir sínar?

Sem allra fyrst þarf auðvitað að sérsníða lagaramma um þessa brýnu eftirlitsskyldu og réttarstöðu sjóðsfélaga um eignir sínar og með eignum sínum, þátttöku sjóðsfélaga í stjórn og ákvarðanatöku, auk sértækrar víðtækrar eftirlitsskyldu, og komi til viðbótar þeim vonandi endurskoðuðu góðu reglum sem vonandi verða lögfestar og helst sem allra fyrst, í kjölfar boðaðra últrabrýnna opinberra rannsókna á lífeyrissjóðum lands­manna.

Þriðja vers

Ef spurt er enn um rót þess vanda sem í gær formbirtist svo skyndilega og að svo mörgu leyti hörmulega hjá þeim sem einna best eiga að vita og þekkja til, má kannski draga fram nánar upp á samhengi undirliggjandi krónískt þessa vandamáls, fjölmörg vandamál, í senn hagrænt félagslegt og hápólitískt vandamál.

Vandamál með kunn séreinkenni einsýni með krónískri blindu, þó dásami víðsýni víða þau blómin sem svona er ástatt um, blóm og blómskrúð, sem einfaldlega neita því að viður­kenna heimilin sem grunnrekstraraðila og grunnrekstrarform í hagkerfi, jafnrétthátt öðrum rekstraraðilum og rekstrar­formum.

Umræða sem hagfræðilega horfir til mismununar rekstrarforma í hagkerfi, markmiða rekstrar, eignamyndunar og uppbyggingar eigin fjár, forsenda rekstrar innan ólíkra rekstrarforma, rekstrarumhverfis, o.þ.h.

Neitun bláköld neitun einsýni blindu sem ekki viðurkennir að sérhvert heimili er rekstrareining með sama hætti og lögaðili.

Neitun sem ekki viðurkennir að um rekstur heimilis gilda almennt sömu lögmál og um rekstur annarra rekstrareininga í hagkerfi.

Heimilin: Grunnrekstrareining hagkerfis

Þessi staðreynd: að hérlendis er ennþá engin almenn samfélagsleg sátt ríkjandi í raun og sann um heimilin sem grunnrekstrareiningu og grunnrekstrarform í hagkerfinu, er kannski ekki síst staðreynd til marks um þá augljósu vanrækslu stjórn­valda hérlendis undanfarinn áratug og lengur um nauðsynlegar hagrænar umbætur og leiðréttingar og uppbyggingu hag­kerfisins, þróun innviða og ekki síst um endurskipulagningu mikilvægra atveinnu­greina.

Er þá fyrst átt við sjávarútveg, landbúnað og fjármálaþjónustu, sem fyrir löngu síðan eru í ógöngum rekstrarlega, sem og ef horft er til efnahags:  eigna og skulda og eigin fjár; og síðan við ráðherra­stjórnsýsluna og eftirlitskerfi framkvæmda- og löggjafarvaldsins og þeirra endemis víðtæku afglapa í aðdraganda hrunsins eins og öllu er sennilega nú orðið mæta vel ljóst og kunnugt um, sbr. nú útgefin tvö góð og brýn testiment alþingis.

Háskólasamfélagið má segja hafi einnig brugðist, t.d. umræðuskyldu og rannsóknaskyldu og miðlunarskyldu um þessi og önnur brýn mál og málefni og brýn rannsóknarefni hagfræði og hagsögu, lögfræði, stjórnmálafræði, sagnfræði, svo fáeinar fræðigreinar hugvísinda séu nefndar.

Afleidd niðurstaðan því miður þessi: Íslensk heimili njóta enn ekki réttmætrar almennrar viðurkenningar né réttarstöðu sem þeim ber að njóta í þróuðu vestrænu hagkerfi.

Njóta enn ekki nauðsynlegrar jafnstöðu sem nauðsynleg er milli rekstrarforma. Þó viðurkennt sé og tæpast umdeilt að um mismunandi rekstrarform sé eðlilegt að gildi mismunandi reglur eftir eðli og inntaki rekstrarforms.

Þróun hagkerfis og samfélagsleg sátt

Þetta viðurkenna á hinn bóginn til dæmis Bandaríkjamenn auðveldlega: Telja með réttu heimilin hagrænan hornstein samfélagsins, eins og stofnana­umhverfi opinberrar þjónustu og viðskiptalífs, sem og forseta sinn, fánann og kjörorð sín: frelsi og hugrekki.

Hér eins og þar þarf nauðsynlega að verða til og þroskast greiðlega almenn samfélagsleg sátt um það að heimilið sé langmikil­vægust grunn­rekstrareining samfélagsins. Ekki grunneining eins og vinsælt er að segja, heldur grunnrekstrareining. Hagræn fullgild rekstrareining með efnahagsreikning og rekstrarreikning.

Íslenska heimilið þarf jafnframt nauðsynlega að vera almennt viðurkennt rekstrarform eins og önnur rekstrar­form hagkerfis (t.d. einkafyrirtæki eða hlutafélag) þó mismunandi reglur gildi um ólík rekstrarform, t.d. ekki síst eftir markmiði rekstrar og undirliggjandi forsendum rekstrar, þ.e. hvort rekstur er reistur t.d. á samfélags­legum grunni/velferðargrunni/ communal-based, eða núll grunni/án hagnaðar/non-profit-based, eða á hagnaðargrunni /profit-based, svo gripið sé stutt til útlensku úr lærðu bók til nánari skýringar.

Það er sem sagt enn og aftur eitt af grundvallaratriðunum í þróuðu hagkerfi að heimilin njóti jafnstöðu við önnur rekstrarform.

Fyrst og síðast augljóslega um hagræn lífsspursmál réttlætis og jöfnuðar og réttarstöðu, eins og um eignarétt, neytendarétt og skaðabótarétt, sem ekki er bara upp á punt og orðin tóm.

En eins og ekki síður um umgjörð heimilisrekstrar, t.d. rekstur hagsmunasamtaka, sem sérhæfa sig hagsmunum heimilanna, á sama hátt og samtök sjávarútvegs eða samtök landbúnaðar eða samtök fjármálafyrirtækja, sérhæfa sig hagsmunum þessara atvinnugreina.

Að þessu sögðu er alls ekki óraunhæft nema síður sé að talsverðar væntingar séu gerðar til þess nú og til allrar framtíðar að nánari umræða og rannsóknir skili vönduðum tillögum til ákvarðan­a­töku og samkomu­lags sem miðar að almennri víðtækri samfélagslegri sátt til framtíðar um heimilið sem grunnrekstrareiningu og grunnrekstrarform í okkar smáa hagkerfi.

Samkomulag sem miðar að almennri víðtækri samfélagslegri sátt sem endurspeglist ekki síst í ákvarðanatöku stjórnvalda og stjórnvaldsákvörðunum, ekki síst þeim ákvörðunum sem rata í lög og reglugerðir, sem og dómsmeðferð og dómsúrkurði.

Lærum af Bandaríkjamönnum!

Það er ekki síst á grunni almennrar víðtækrar samfélagslegrar sáttar um þessa grunnstöðu heimilanna í stórhagkerfi US-þegna sem ríkistjórn og seðlabanki Bandaríkjanna ábyrgjast nú sem fyr í raun flest öll húsnæðislán landsmanna í samstarfi við húsnæðislánasjóðina Freddy Mac og Fanny May.

Húsnæðislánin seld heimiliseigendum (homeowners), mest lán til 30 ára með nafnvexti á bilinu 4 til 6 %. Og slær nærri borgarastyrjöld þar í landi ef reynt er að hnika þeim vöxtum upp, ca eitt prósent, eins og dæmi sanna.

Þing og þjóð íslensk þurfa nú einna helst að læra saman hratt og vel um skipulag og kjör á húsnæðislánum til framtíðar hérlendis, af Bandaríkjamönnum, ekki síður en af okkar nágrannaþjóðum, sem nær okkur standa menningarlega og félagslega.

Breytum um stíl!

Heimilin eru hornsteinar og grunnrekstrar­einingar okkar hagkerfis eins og annarra hagkerfa, hvort sem líkar betur eða verr, akademískt eða ekki akademískt.

Þegar heimilin skjálfa þúsundum saman fer allt að skjálfa, allt saman stofnanaumhverfi nútímans fer þá að skjálfa, félög og fyrirtæki, stofnanir, sveitar­stjórnir, ríkisvald.

Þess vegna er augljós brýn þörf á því nú og vonandi um alla framtíð að þing og þjóð breyti nú þegar svolítið um stíl og við förum að læra sem fyrst öll hvert fyrir sig og saman miklu betur og miklu meir í nútíðinni, fyrir samtíð og framtíð.

Skárri sjónarhól, takk!

Þeir félagar Vilhjálmur og Þórólfur verða einnig að treysta sér á annan sjónarhól skárri sjónarhól og

Húsavíkurbréf til ríkisstjórnar

Höfundur: Eyrún Ýr Tryggvadóttir - rithöfundur
Flokkur: Atvinnumál, Efnahagsmál, Stjórnmál  

Ágæta ríkisstjórn

Ég er Íslendingur. Ég er líka háskólamenntuð kona með fjölskyldu sem hef kosið að búa á landsbyggðinni, án þess að átta mig á hversu hættulegt það gæti verið. Nú heyrast fréttir af því að hér á Húsavík skuli heilbrigðisþjónusta sundurtætt á einu bretti, en lítið rætt um afleiðingarnar. Gera  menn sér ekki grein fyrir alvarleika málsins?

Afleiðingarnar eru nefnilega ekki aðeins þær að við sem hér búum þurfum að leita lengra eftir heilbrigðisþjónustu, með tilheyrandi tíma, kostnaði, umstangi og áhættu.  Leiðin til Akureyrar er kannski bara rúmir níutíu kílómetrar en það getur verið ansi mikið í vondum veðrum.

Nei, alvarlegasta afleiðingin er sú að tugir fólks missa vinnu sína og þar með lífsviðurværi sitt. Tugir einstaklinga sem fæstir hafa nokkra von  um að finna önnur störf í sinni heimabyggð. Og hvað á þetta fólk að gera? Margir velja eflaust að leita sér nýrra heimkynna og flytja með sér maka sína og börn en aðrir standa eftir í vonleysi – því sumum reynist erfitt að fara. Hvernig á þetta fólk til dæmis að geta selt húsin sín? Og hvernig á það að geta komið undir sig fótunum annars staðar ef það selur þau ekki? Trúlega hafa fréttir af fyrirhuguðum niðurskurði á einu bretti fryst fasteignamarkaðinn hér. Kannast ríkisstjórnin ef til vill ekki við hugtakið átthagafjötrar? Þeir geta jú verið efnahagslegir ekki síður en huglægir.

Og við sem ekki viljum fara og enn höfum vinnu, hvernig verður okkar samfélag ef grunnþjónustan en jöfnuð við jörðu? Fólksfækkun leiðir af sér minni tekjur sveitarfélagsins og þar með óhjákvæmilega niðurskurð, sem aftur leiðir af sér lakari búsetuskilyrði.  Hvernig framtíð bíður þá barnanna okkar? Hvar endar þetta?

Við sem búum hér tókum lítinn þátt í góðærinu svokallaða, við fengum engin kúlulán og engar afskriftir. Við hins vegar erum sek um þá yfirsjón að hafa talið öruggt að búa utan höfuðborgarsvæðisins og fyrir það munum við gjalda. Við erum nógu góð til að taka þátt í björgun bankamanna og stjórnmálaelítunnar; skattahækkanir og niðurskurður talin hæfa okkur allra best, en þegar kemur að atvinnu og mannsæmandi lífsskilyrðum komum við ríkisstjórninni ekki við.

Ágæta ríkisstjórn: Þar sem það er nú orðið ljóst að velferð okkar skiptir ykkur engu vil ég tilkynna ykkur að það er gagnkvæmt. Það er því einlæg ósk mín að þið segið starfi ykkar lausu svo fljótt sem auðið er og gefið öðrum tækifæri til leiða þjóðina út úr þessum erfiðleikum.

Að sjóða litla fiska

Höfundur: . Jónas Gunnar Einarsson - rithöfundur
Flokkur: Efnahagsmál, Samfélagið, Stjórnmál  

Aðalatriðið í viðureign Andra Snæs og Tryggva Þórs (í Fréttablaðinu og á fundinum á Háskólatorgi á föstudaginn 17. sep. 2010) týndist í fjörugri umræðu.

Aðalatriðið rannsóknarspurning: Hvernig verða okkar hagrænu lífskjör best varin og bætt?

Spurning sem m.a. felur í sér hvernig best verði hagað framþróun okkar örhag­kerfis frumframleiðslu, til lengri tíma horft (áratuga) og ekki síst til skemmri tíma (árs/tveggja ára/fimm ára) í ljósi efnahagskreppu, gjaldmiðils- gengis- og gjaldeyriskreppu; einnig hvernig best er að haga faglegri hagstjórn og hver eru og hvernig best er að ná æskilegum markmiðum um vöxt þjóðarframleiðslu (og þjóðartekna) eins og mælist í hagvexti.

Jafnvægislist

Stór hluti örstutt svars við þessum spurnaratriðum fjallar um jafnvægi eins og á gönguför eða siglingu eða þegar farið er að sjóða – t.d. sjóða kartöflurnar í kjöt­súpuna, ríkisstofn­un­ að markmiði og verkefnum, sögu að samhengi, kirkj­u að lífi manns og annars.

Þúsund ára stjórnmála- og stjórnsýslureynsla keis­ar­anna, rituð stóru bókarkveri einkar smátt í sjálfu sér, er skráð ein setning, miklu eldri en keisaradæmin, setning niðursoðin eins konar skemmri skírn eða litla biblía stjórnlist og stjórnvísindum: Að stjórna stóru ríki er líkt og að sjóða litla fiska.

Svipuð og kannski svipmeiri er sígild reynsluspekin um eðlilega framþróun: Best þegar dagleg þróttganga í aðalstræti sögu og samhengis leiðir við hönd sér þægilega framþróun án alvarlegra stílbrota.

Best hagstjórn forðar því hvortveggja: of hraðri og of hægri framþróun – vegna þess að hvortveggja leiðir í krækivöxt og kollsteypu; þetta endemis tepartí allt of algengt hagsögu Íslands lýðveldistímans miðað við okkar nágrannalönd.

Sígandi lukka er best

Styrk fagleg hagstjórn sem kappkostar að halda framþróun hagkerfis í jafnvægi setur sér eðli máls samkvæmt skýr raunhæf markmið um hagvöxt sem varðveitir jafnvægi og stöðugleika.

Markmið um vöxt þjóðarframleiðslu (og þjóðartekna) breytast við þessa áherslu í hóflega samkeppni ásættanlegri áhættu samanburði hagvaxtarmælinga, breytast í þá tegund samkeppni samanburði sem leitar eftir besta hagvöxt miðað við aðstæður í viðkomandi hagkerfi og mælist samsvarandi eftirá í besta tölugildi á tímabil.

Þrjú prósent aukning þjóðarframleiðslu á ári telst einna best markmið þessari jafnvægislist þróaðri hagkerfa með vel þróaða innviði. Eðlilegt markmið um besta hagvöxt næstu ár fyrir Ísland – nú talsvert á eftir helstu sam­keppnis­- og samanburðarþjóðum um hagræn lífskjör – má áætla um eitt prósent hærra, alls 3,5 til 4,5% besti vöxtur þjóðarframleiðslu á ári. Annars má ætla að tekin sé óhófleg áhætta í opinberri hagstjórn, krækivöxt og kollsteypu.

Villandi miðlun fjölmiðla og ríkisvalds.

Löngu er tímabært að allir fjölmiðlar ráði til sín eða efli hjá sér sérhæfða blaðamenn og fréttaritara um efnahagsmál. Og stórlega ámælisvert opinberri stjórnsýslu og fréttamiðlum að birta t.d. villandi samanburðaryfirlit um hagvöxt ríkja, héraða, atvinnugreina, skýringalaust í töflu né texta, eins og nýlegt dæmi er um í prentmiðli.

Hæstu og lægstu tölugildi um hagvöxt alla jafna vitnisburður um versta árangur í hagstjórn. Hæst tölu mest óstöðugleiki/hörðust sigling aukinni áhættu á broti með vaxandi brimrót og vaxandi ójöfnuð; lægst tölu mest stöðnun/hægust sigling.

Þetta sagt með þeim fyrirvara sé mest með felldu um hagmælingar og ábyrga miðlun óbjagaðra gagna og forsenda hérlendis, sem hagsögulega er því miður á bæði slök og lakaní­seruð reynsla um áreiðanleik og aðferðafræði; t.d. krónísk er varðar verðlagsmælingar og neyslugrunn vísitöluútreikninga, sem fyrir löngu löngu síðan hefði átt að setja í opinbera rannsókn með endurhæfingu og raunhæfu mati á skaðsemi starfshátta og stjórnunarhátta á ábyrgð ríkisvaldsins, fyrir fjölmarga ólíka hagsmunahópa í okkar örsmáa hagkerfi.

Lykilatriði: Miðar oss meir afturábak en áfram?

Innvígð þjóðmálaumræðu hafa oft aðrar skoðanir stíl og stöðu þjóðmála en óvön eða utangarðs – og fróð­legt að smella sér dag og dag í gönguferð um ódáinslönd dagblaða og ljósvaka, nets og bloggs og bóka og tímarits með þá vitneskju.

Ekki síður hollt öðru hvoru er að líta um öxl eftir förnum vegi, eins og Steingrímur fjármálaráðherra gerði um daginn og skrifaði greinaflokk um þá reynslu sem birtist í Fréttablaðinu 19. til 27. ágúst sl.

Þar er farið dálítið hratt yfir sögu af sjónarhól höfundar eins og strákurinn gerði, sem datt ekki í hug mundi duga leit sjónskertu að ganga á einn hól eins og Steingrímur með nesti sitt og nýja skó og fann því Búkollu sína karls og kerlingar í koti og komst með heim til sín.

Hugtök ódáins sama skapi á sveimi ódáinslöndum þjóðmálaumræðu, margvíslegri túlkun og notkun, eins og réttlæti og jöfnuður. Saga og kirkja.

Saga er t.d. ákaflega skrýtið hugtak, ekki síst þjóðsaga og þjóðarsaga, furðuleg veröld hvortveggja, full af mótsögnum, mismunun, innrætingu, þversagnakenndu, skilgreindu og óskilgreindu, vinsælu og óvinsælu.

Eins er um kirkju: öll kirkja sönn og heil auðvitað mest og best í hug hjarta sál manns sjálfs held ég hljóti að vera. Fyrst og síðast prívat sam­tal samfélag einrúmi róm við guð sinn í von og trú beggja að láti gott á vita; ekki síst smá lærdóm og þroska.

Þetta litla smá sem flækist og hellist, t.d. oft um og yfir Svavar aðalsamningamann Icesave Tvö sem nú sumri rigar, sbr. SG Frbl. 7. sep.10., bls 13.

Svipað flækist og hellist þegar uppgötva fleiri kirkjur, t.d. unglingur þjóðkirkju landsins í orðlistinni. Önnur uppgötvuð pólitík í stuttbuxnadeild nú heimsfræg kirkja heimspólitík, á t.d. Íslandsmetið í forsætis­ráðherra, Reykjavíkurmetið í borgarstjóra, Evrópumetið í seðla­bankastjóra; gamli seigur ritstjóri topplauna sagður vinka og einhenda til skiptis helstu þjóðmálum afturábak hléborða þó eigi að heita áfram stjórnborða.

Önnur kirkja seig spratt aftur upp í dag úr sagnfræðinni með einglyrni sín ofin um öll höfuð aleinu sannleik miskunnar­laust höggvið öllu ósamræmdu réttlæti jöfnuð mismun nálarleit eins og stundum þegar sagnfræðin ræðir trúmál, sbr. SJ í Frbl. 7. Sep.10., bls. 13

Heldur skárri kirkja þann daginn er öldudalur óvissu GK, mbl. 7. sep. 10, bls. 17, með gott tilboð ókeypis reiðhjól og sýnist auðvelt að hjóla á því burt úr alskyns mýraljóss þjóðmála.

Spurt að svo skráðu: Eru þetta ekki öll með tölu aukaatriði?

Svar: Ég held ég muni ennþá rétt að aðalatriði eru sjaldan aðalatriði nema fyrir auka­atriðin; langflest aðalatriði hafa áður verið aukaatriði en langflest aukaatriði verða aldrei aðalatriði.

Skárri spurning: Ábyrgð, ábyrgð, ábyrgð, ábyrgð?

Miklu skárri spurning skylduspurning kjósendum og ábyrgðarmönnum pólitískt kjörinna fulltrúa almennings og þjóðarhag sprettur úr umræðu um ábyrgð stjórn­málamanna og stjórnmálaflokka til orðs og æðis, árangri athöfn athafnaleysi.

Umræðu um best æskilegt val á milli frambjóðenda í kosningum til trúnaðarstarfa fyrir hönd þjóðar og þjóðarhags.

Umræðu um hæfi og hæfni frambjóðenda og með hvaða hætti verður að tryggja kjósendum einhvers konar lágmarks ábyrgðar- og neytendavernd gegn slæmum stjórnmálamönnum og stjórnmálaflokkum.

Lykilatriði: Ábyrgðarvæðing stjórnmálamanna og stjórnmálaflokka!

Leiðari mogga 7. sep. 10 kemst að kjarna máls um þessa sérstöku ábyrgð sem óaðskiljanleg verður að vera frá siðferðilegri ábyrgð og saman eitt verður að teljast einna brýnast höfuðmál nýju Íslandi, hvort sem er þá vink eða einhent hægri eða vinstri eða báðum höndum.

Niðurlag leiðara: „Kjósandinn þarf að vera í sömu stöðu og kaupand­inn, þótt stjórn­málaflokkur eigi í hlut. Ekki síst vegna þess að hann fær ekki með nokkru móti krafið flokkinn sinn efnda að kosningum loknum.“

Gott sígrænt og sígilt – og þess vegna óskandi hafi til eilífðarnóns þá merkingu fyrst og síðast að moggi/ritstjóri/ritstjórnin muni héðan í frá beita sér fyrir því af alkunnum krafti kraftaverkafólks að innleidd verði hér eðlileg og skynsamleg löggjöf  um starfsábyrgð stjórnmálaflokka og stjórnmálamanna.

Neytendalöggjöf á sviði stjórnmála og pólitískrar ábyrgðar sem tryggir í framkvæmd lágmarks neytendavernd kaupenda/ umbjóðenda pólitískra fulltrúa, með ekki verri ábyrgð flokks og formanns og ráðherra og þingmanna og fótgönguliða, en eðlileg ábyrgð seljenda vöru og þjónustu í markaðs­starfssemi, þó í engu öðru sé né yrði jafnað stjórnmálastarfi og kaupmennsku.

Lykilatriði: Gallaðar vörur seldar á fjármálamarkaði

Ef fyrr hefði verið hugað að svo bráðnauðsynlegri löggjöf og fylgt eftir af dugnaði er sennilegast að fyrir löngu löngu síðan hefði alfarið verið tekið fyrir sölu bankakerfisins og annarra fjármálafyrirtækja, lífeyrissjóða og Íbúðarlánasjóðs á snargallaðri vöru eins og gengistryggðum bíla- og húsnæðislánum og verðtryggðum húsnæðislánum.

Enn húkir yfir landi og þjóð rimmugýgin í þessu og rándýr spurningin: Hver vill og getur tekið að sér að leiðrétta og bæta kaupendunum skaðann sem hlotist hefur af sölu þessarar skemmdu vöru?

Drög að umgjörð

Í ham lausnamiðaðs kann að þykja gagnlegt að rifja upp hér gömul drög að umgjörð um æskilegar skyldur að lágmarki sérhvers frambjóðanda/ stjórnmálaflokks/stjórnmálareyfingar, gagnvart þjóð og kjósendum, svo teljist yfirleitt hæfir valkostir ábyrgra kjósenda í alþingiskosningum/ sveitar­stjórnarkosn­ingum:

1)    setji fram raunhæfa stefnumótun með framkvæmdaáætlun fyrir kjörtímabilið

2)    sýni fram á þekkingu og reynslu til að fylgja þeirri áætlun eftir í framkvæmd

3)    axli ábyrgð á upplýsingamiðlun til þings og þjóðar um árangur skv. 1) og 2)

4)    axli ábyrgð á árangri – eins og mælist í samanburði á áætlun og framkvæmd

5)    axli ábyrgð á framgöngu sinni og frammistöðu að öðru leyti á kjörtímabilinu.

Lykilatriði: Samfélagsleg ábyrgð.

Þó augljós nauðsyn sé sjálfstæðri fullvalda lýðræðisþjóð að eiga góða ábyrga öfluga og reynda stjórnmálamenn – og lífsnauðsyn geti hrist af sér vonda stjórn­málamenn – þurfa kjósendur að axla aukna ábyrgð á kjörnum fulltrúum, árangri og framgöngu.

Mikilvægt er að auðvelda kjósendum að axla þessa ábyrgð – t. d. þannig að fái sannreynt bókhaldið í aðdraganda kosninga: Gaumgæft reikningshald og reikningsskil þingi og þjóð og þjóðmála­umræðu um för og árangur á kjörtímabili kjörinna fulltrúa og stjórnmálaflokka.

Einnig samanburði stefnu og framkvæmdar, t.d. nú eftir skýrslu Atlanefndarinnar um úrbætur og löggjöf sem brýnt er að verði fylgt eftir af festu og dugnaði.

Fjölmiðlar verða að taka að sér þetta faglega bókhald með samanburði stefnu og stefnumála framkvæmd, ekki síst fyrir kosningar rifja upp feril flokka, framtíðarsýn, stefnu og helstu stefnumál, æviferil frambjóðenda og framgöngu, ekki síst spyrja spyrja spyrja forystumenn og forkólfa krítískra spurninga af þekkingu um aðalatriði – fyrir kosningar eftir kosningar og milli kosninga.

Fjölmiðlar verða að framkvæma svona úttektir og aðrar úttektir reglulega og reglubundið og gera að meginþátt í almennri eftirlitsskyldu og upplýsingaskyldu fjórða valdsins.

Vel mætti einnig virkja forseta vor betur hæfilegri eftirlitsskyldu umfram núverandi skyldur, kannski ekki síst um ritun hæfilegrar ársskýrslu þingi og þjóð um störf ríkisvaldsins. Það gæti orðið gott bréf.

Einkabankar búa til lögeyri landsins

Höfundur: Jón Þór Ólafsson - stjórnmálafræðingur
Flokkur: Efnahagsmál, Stjórnmál, Viðskipti  

Thomas Jeffersson, höfundur sjálfstæðisyfirlýsingar Bandaríkjanna og þriðji forseti þeirra, varaði við því að afhenda einkabönkum valdið til að gefa út gjaldmiðil þjóðarinnar. Varúðarorð hans eiga vel við í dag, en hann sagði: „Ef bandaríska þjóðin leifir einkabönkum nokkurn tíma að stjórna útgáfu þjóðargjaldmiðilsins, fyrst með verðbólgu, síðan með verðhjöðnun, þá munu bankarnir og einkafyrirtækin sem vaxa upp í kringum þá svipta fólkinu öllum þeirra eigum þar til börnin þeirra vakna heimilislaus í landinu sem forfeður þeirra byggðu.“

Peningakerfi Íslands í dag

Landslög segja að íslenska krónan skuli vera lögeyrir og í henni skuli innheimta skatta. Allir sem vilja lifa og starfa á Íslandi verða því að eiga og versla með íslenskar krónur. Alþingi fól Seðlabankanum ábyrgð á því að stuðla að stöðugu verðlagi ásamt valdi til að gefa út gjaldmiðilinn. Seðlabankinn afhenti hins vegar einkabönkum valdið til að skapa mikinn meirihluta nýrra krónupeninga og hugðist fjarstýra verðstöðuleikanum. Við lifum og störfum í rústum þessa peningakerfis.

Innbyggð kaupmáttarskerðing

Eitt meginmarkmið Seðlabanka Íslands er að kaupmáttur krónunnar lækki um 2,5% árlega. Þetta skal gert með því að auka magn nýrra peninga meira en magn vöru og þjónustu sem þeir kaupa. Í daglegu tali heitir þessi kaupmáttarskerðing verðbólga. Í peningakerfinu eru nýir peningar skapaðir og settir í umferð til að valda stöðugri kaupmáttarskerðingu.

Innbyggður ójöfnuður

Fjármálafyrirtæki í einkaeigu hafa svo lögvarin forréttindi til að skapa mikinn meirihluta nýrra peninga og til að fá á stýrivöxtum það litla sem Seðlabankinn býr til sjálfur. Hvoru tveggja eykur lánsfé einkabankanna sem gerir það ódýrara en veldur verðbólgu í kjölfarið. Bróður partur af lánsfé fer til hinna efna mestu sem mesta lánsvild hafa. Meðan verðbólgan fer verst með fátæka þegar verð á nauðþurftum hækkar. Peningakerfi Íslands niðurgreiðir því lánsfé til hinna ríku með verðbólguskatti á almenning. Ójöfnuður er innbyggður í peningakerfið.

Innbyggð óhagkvæmni

Allar krónur á Íslandi fara því í umferð sem skuld við einkaaðila sem ómögulegt er að endurgreiða þar sem aldrei eru í umferð nægar krónur til að borga bæði höfuðstólinn, þ.e. upprunalega lánið, og vextina sem á hann falla. Aukin gjaldþrot, og kostnaðurinn sem af þeim hlýst, er því byggður inn í peningakerfið.

Innbyggður óstöðuleiki

Seðlabankinn reynir svo að fjarstýra peningaútgáfu einkabankanna og stuðla þannig að stöðuleika. Tölur frá Seðlabankanum sjálfum sýna hve algerlega honum hefur mistekist að tryggja þannig stöðuleika á verðlagi og í hagkerfinu í heild.

Leiðréttingin er einföld

Þessar kerfisvillur þarf að leiðrétta og það er einfalt. Fyrst þarf að taka af einkaaðilum valdið til að búa til lögeyrir landsins. Svo þarf að finna aðra leið til að koma nýjum peningum í umferð og gera það án vaxta.

Í stað þess að Seðlabankinn reikni fyrst hvað mikið þarf að skapa af nýjum peningum og reyna svo að fjarstýra hve mikið einkabankar skapa, þá getur Seðlabankinn sjálfur gefið út alla nýja peninga. Í stað þess að nýir peningar fara í umferð á vöxtum og í gegnum fjármálafyrirtæki sem taka þóknun fyrir að úthluta þeim til útvalinna, þá geta nýir peningar farið í umferð sem greiðsla frá ríkinu fyrir betra velferðarkerfi og til að borga upp skuldir ríkissjóðs.

Þessar kerfisvillur eru þær sömu og fyrir hrun. Í peningakerfi Íslands er enn innbyggður ójöfnuður, óhagkvæmni og óstöðugleiki. Umræðu og úrbóta er þörf.

Gylfa úr ráðherrastóli

Höfundur: Jón Þór Ólafsson - stjórnmálafræðingur
Flokkur: Efnahagsmál, Stjórnmál, Viðskipti  

Í ljósi þess að Gylfi afvegleiddi þingið og upplýsti þjóðina ekki um að gengistryggð lán væru að mati sérfræðinga ólögleg heilu ári áður en dómur Hæstaréttar staðfesti það…

Í ljósi þess að afvegleiðsla Gylfa leiddi til þess að Alþingi tók ekki af skarið til að leiðrétta stöðu lántakenda gengistryggðu lánanna…

Í ljósi þess að aðgerðaleysi Gylfa leiddi til þess að lántakendur gengistryggðu lánanna lifðu við óréttlæti og óöryggi ári lengur en þeir hefðu þurft að þola…

Í ljósi þess að afvegleiðsla og aðgerðaleysi Gylfa leiddi til þess að nýi Landsbankinn, sem er í eigu ríkisins, keypti gengistryggðu lánin á of háu verði af þrotabúi gamla Landsbankans, sem endar svo í vasa stórra fjárfesta…

Í ljósi þess að Gylfi Magnússon var í stjórn Samtaka Fjárfesta á árunum 2001-2007, rétt áður en hann settist í stól viðskiptaráðherra…

Í ljósi þess að betra samfélag krefst þess að ráðherrar fari að taka ábyrgð á misgjörðum sínum og mistökum…

…Þá er kominn tími fyrir Jóhönnu Sigurðardóttur að víkja Gylfi Magnússyni úr embætti ráðherra.

Staðreyndastífla Kristins H Gunnarssonar

Höfundur: Gunnar Jóhannsson - bóndi
Flokkur: Efnahagsmál, Stjórnmál, Viðskipti  

Þegar maður les grein Kristins H Gunnarssonar í Fréttablaðinu 22.06 veltir maður fyrir sér hvort fréttamiðlar birti hvaða vitleysu sem er á prenti.

Kristinn heldur því fram að það sé einskonar lögmál að ef einn greiðir ekki skuld sína þá þurfi eihver annar að gera það.
Hann hefur miklar áhyggjur af þeirri leiðréttingu sem gengistryggðu lánin munu fá eftir dóm hæstaréttar því sú leiðrétting muni færast með einhverjum dularfullum hætti yfir á aðra skattgreiðendur.

Auðvitað munu skattgreiðendur ekki þurfa að taka á sig krónu af þessum leiðréttingum heldur eru það þeir sem eiga kröfurnar.
Og hverjir eiga þær? Það eru eigendur lánastofnananna sem eru að stærstum hluta erlendir kröfuhafar sem margir hverjir keyptu þessar kröfur með allt að 95% afföllum. M.ö.o. eru það þeir sem ætluðu sér að hagnast ótæpilega á falli íslensku krónunnar sem eru að fá þennan skell að stærstum hluta. Það má aftur á móti færa rök fyrir því að lánastofnanirnar sem um ræðir þurfi að taka á sig eitthvert tap og skerða þar með skatttekjur ríkisins sem því nemur en ríkið mun einnig hagnast verulega á þessu þar sem leiðréttingin mun virka sem vítamínsprauta inní atvinnulífið og hagkerfið í heild og auka þannig skatttekjur ríkissins á móti.

Það er með öllu óskiljanlegt að Kristinn H Gunnarsson og nú síðast Mörður Árnason skuli ekki fagna því innilega þegar efnahagsböðlarnir sem ætluðu að hagnast á falli krónunnar séu látnir taka það fall sjálfir.