Þínar fréttir, þín skoðun

Stolnar fjaðrir?

Höfundur: Árni Gunnarsson - Fyrrverandi alþingismaður.
Flokkur: Saga, Stjórnmál, Utanríkismál  

Nafn Jóns Baldvins Hannibalssonar, fyrrum utanríkisráðherra, er þegar skráð feitu letri í sögu Eystrasaltsríkjanna. Barátta hans fyrir viðurkenningu alþjóðasamfélagsins á sjálfstæði ríkjanna þriggja fyrir 20 árum verður lengi í minnum höfð. Jón Baldvin sýndi þá mikinn pólitískan kjark og þor. Hann gekk gegn hótunum Sovétríkjanna, þrýstingi Bandaríkjanna, viðvörun Þjóðverja um að spilla ekki fyrir sameiningu Þýskalands og aðgerðarleysi og jafnvel andúð hinna norrænu ríkjanna og lágkúru nokkurra íslenskra stjórnmálamanna og hagmunasamtaka, sem óttuðust hrun í viðskiptum Íslands og Sovétríkjanna.

Þáttur Jóns Baldvins í frelsisbaráttu Eystrasaltsríkjanna er um margt einstakt afrek. Ekki það, að þjóð hans úti í miðju Atlantshafi hefði svo afgerandi áhrif á heimspólitíkina. En hann braut ísinn og aðrir fylgdu á eftir. Hann færði líka þjóðunum við Eystrasalt von um að þeim tækist að brjóta hina sovésku hlekki og öðlast frelsi og sjálfstæði. Þetta framtak hans hefur verið þakkað með ýmsum hætti, einkum í Litháen.

Fyrir nokkrum dögum var haldinn Íslandsdagur í Tallinn í Eistlandi. Þar kom forseti Íslands mikið við sögu. „Ólafi Ragnari var fagnað eins og poppstjörnu…“ segir í frétt Morgunblaðsins um afmælishátíðina. Talin eru upp nöfn margra Íslendinga, einkum listamanna, sem glöddu Eista á hátíðinni. Þess er einnig getið, að Össur Skarphéðinsson utanríkisráðherra hafi opnað matarmarkað undir nafninu „Inspired by Iceland“. Nafn mannsins, sem á heiðurinn af því að þora að ganga gegn hótunum Sovétríkjanna fyrir 20 árum og ryðja braut þeirri ákvörðun Íslendinga, að viðurkenna fullveldi Eistlands, var hvergi finnanlegt í fréttum.

Nokkrum dögum síðar kom forseti Litháens í heimsókn til Íslands. Þá var forseti Íslands fremstur í móttökusveit. Hvergi gat að líta nafn Jóns Baldvins, né var getið framgöngu hans fyrir 20 árum. Hér virðist gilda hið fornkveðna, að þeir njóti sjaldnast eldanna, sem fyrstir kveikja þá. Jón Baldvin hefur löngum verið býsna umdeildur, en enginn dregur í efa hæfileika hans sem stjórnmálamanns og hinn mikilvæga þátt hans í frelsun Eystrasaltsríkjanna, jafnvel ekki hörðustu andstæðingar hans.

Ég velti því fyrir mér hvaða ástæður kunni að vera fyrir því, að hlutverki hans hefur verið stungið undir stól eða látið gleymskunni í té. Þáttur fjölmiðla í þessu máli er mjög sérkennilegur og verður aðeins afsakaður með fávísi fréttamanna og þekkingarleysi á sögunni. Mér vitanlega kom forseti Íslands ekki mikið við sögu í baráttunni fyrir fullveldi Eystrasaltsríkjanna.

Í nóvember 1990 barst Alþingi boð frá stjórnvöldum í Litháen um að senda nefnd alþingismanna til Vilníus til að sitja sameiginlegan fund þinga Eystrasaltsríkjanna. Um þær mundir var undirritaður forseti neðri deildar Alþingis, Guðrún Helgadóttir forseti sameinaðs þings og Jón Helgason forseti efri deildar. Í svarbréfi okkar hinn 30. nóvember var sagt, að „af tæknilegum ástæðum“ gætum við ekki þegið þetta boð. Tæknilegu ástæðurnar voru andstaða Sovétmanna gegn því, að Alþingi Íslendinga sendi fulltrúa til Vilníus. Sjálfum þótti mér þetta mjög miður, enda var ég ákafur stuðningsmaður þess, að Íslendingar viðurkenndu fullveldi Litháens. Mér er minnisstæður sjónvarpsþáttur frá þessum tíma, þar sem ég deildi við fulltrúa Framsóknarflokksins, sem taldi það nánast landráð að ganga gegn Sovétríkjunum í þessu máli. Við myndum glata fiskmörkuðum, Rússar myndu hætta að selja okkur olíu og það yrði Íslendingum dýrkeypt að styggja björninn í austri.

Hins vegar fór svo, að Alþingi sendi þriggja manna hóp til Vilníus í byrjun janúar 1991. Í hópnum voru undirritaður, Eyjólfur Konráð Jónsson þingmaður Sjálfstæðisflokksins og Jóhann Einvarðsson, þingmaður Framsóknarflokksins. Við fórum með hrörlegri, tveggja hreyfla Iljusín flugvél frá Stokkhómi til Vilníus. Þegar við lentum tók hópur rússneskra hermanna á móti okkur, hirti vegabréfin og tók sér góðan tíma til að skoða þau. Síðan fóru heimamenn með okkur í þinghúsið, sem var víggirt með risastórum steinsteypuhlunkum. Sandpokum hafði verið hlaðið fyrir glugga og dyr. Innanhúss var varnarlið og mikið vopnabúr.

Við fórum beint á fund Landsbergis, hins þrautseiga foringja Litháa, í forsetaskrifstofu hans og afhentum honum bréf frá íslenska utanríkisráðherranum, Jóni Baldvin. Landsbergis faðmaði okkur og fagnaði innilega. Hann gladdist mjög yfir bréfi ráðherrans og talaði hvíldarlaust í langan tíma um rétt Litháa til fullveldis og sjálfstæðis. Ég minnist þess sérstaklega hve innilega og hlýlega hann ræddi um Jón Baldvin og frumkvæði hans í málefnum Litháa á alþjóðavettvangi. Hann sagði m.a. (ég á þetta allt niðurskrifað) að framganga Jóns Baldvins hefði stuðlað að vatnaskilum í baráttunni. Hann hefði snúið vonleysi í von og trú á að réttlætið næði fram að ganga. Íslendingar væru „bjarghringur“ Litháa.

Ég segi þessa sögu nú vegna þess, að þarna varð mér fullljóst hvað barátta Jóns Baldvins hafði gríðarlega mikla þýðingu fyrir frelsisbaráttu Eystrasaltsríkjanna. Jón Baldvin hafði verið í Vilníus nokkrum dögum áður en þingmannahópurinn kom þangað. Við bjuggum í sama hóteli og Jón hafði verið. Þar hittum við að kvöldlagi yfirmann leyniþjónustu Litháa, sem útskýrði fyrir okkur illvirki rússneska hersins, einkum í baráttunni um sjónvarpsturninn fræga. Hann sagði, að herinn hefði beitt svokölluðum svarthöttum, ungum og grimmum strákum frá Kákasus, sem fengju ótakmarkað amfetamín til að efla baráttumóðinn. – En hann sagði okkur einnig, að KGB fylgdist með hverju skrefi Jóns Baldvins, þeir sætu um hótel hans og myndu vart harma ef eitthvað óvænt kæmi fyrir hann. Þeir myndu einnig fylgjast með okkur. Ég hef ekki áður séð ástæðu til að segja þessa sögu, en finnst rétt að gera það nú, 20 árum síðar. Ástæðan er sú, að mér finnst ósæmilega vegið að Jóni Baldvin með þeirri þöggun, sem hér ríkir um mikilvægan þátt hans í málefnum Eystrasaltsríkjanna.

Einn dag heimsóknarinnar var okkur boðið í ökuferð til þorps í nágrenni Vilníus. Þetta kom okkur mjög á óvart, enda ekki á dagskrá okkar. Við vorum leiddir inn í stórt samkomuhús, sem var yfirfullt af fólki. Síðan vorum við beðnir að fara upp á svið og segja nokkur uppörvandi orð við þennan stóra hóp.

Það dæmdist á mig að tala. Ég bar fólkinu kveðjur frá utanríkisráðherra Íslands. Þá gerðist það, að allir stóðu upp og klöppuðu og hrópuðu. Hver maður þekkti þennan Jón Baldvin. Það var merkilegt og minnisstætt augnablik, þegar ég gerði mér ljósa grein fyrir mikilvægi orðræðu og krafna íslenska utanríkisráðherrans fyrir hönd þessa fólks. Í þeirra augum var hann ekkert minna en „þjóðhetjan þeirra“. Við þremenningarnir vorum býsna stoltir af eigin þjóðerni, og komumst raunar við. – Ég hygg að Íslendingar almennt geri sér litla grein fyrir veigamiklu hlutverki Jóns Baldvins í þessu dauðans alvarlega máli Litháa. Enn geymi ég stórar götuauglýsingar um þennan fund.

Allt þetta rifja ég upp til að sýna, að það þurfti pólitískt áræði, þrek og þor til að standa uppi í hárinu á Sovetríkjunum,– til að ganga fram fyrir skjöldu, án stuðnings hinna norrænu landanna (sem fylgdu svo á eftir) og gegn óttaslegnum íslenskum stjórnmálamönnum, sem ekki vildu styggja Mikhail Gorbachev, sem gaf út svera yfirlýsingu 22. janúar 1991, þar sem hann beinlínis varaði frjáls ríki Vesturlanda við því að styðja frelsisbaráttu Eystrasaltsríkjanna.

En einmitt það gerði Jón Baldvin. Hann studdi frelsisbaráttuna. Og það sem meira var, hann hafði kjark til að heimsækja þessi lönd þar sem ástand var mjög ótryggt og líf andstæðinga Sovétríkjanna var ekki í miklum metum. – Eftir á að hyggja má kannski segja, að Jón Baldvin hafi gengið gegn og brotið niður óttamúr kalda stríðsins, þótt sumir kjarkminni hafi þá talið, að ekki væri rétt að rugga rússneska bátnum. En ákvörðun hans mun halda nafni hans á lofti um ókomna tíð. Og enginn getur svipt hann heiðrinum af þessari framgöngu, þótt margir vildu nú Lilju kveðið hafa. Heiðurinn er og verður hans, og hvaða skoðanir, sem menn annars hafa á stjórnmálamanninum Jóni Baldvin, þá hefur það aldrei þótt stórmannlegt, að skreyta sig með stolnum fjöðrum.

Ummæli ()