Þínar fréttir, þín skoðun

Að vera eða vera ekki? – Það er spurningin

Höfundur: Bryndís Schram - Var skólasystir Styrmis Gunnarssonar frá tíu ára aldri og í MR.
Flokkur: Óflokkað  

Í nýlegum vikupistli í helgarblaði Morgnublaðsins ber Styrmir Gunnarsson, fyrrverandi ritstjóri Mbl., það af sér, að hann sé einangrunarsinni, þrátt fyrir harða andstöðu gegn aðild Íslands að Evrópusambandinu. Styrmir tekur það fram, að hann hafi fengið innblástur að greininni úr bréfaskiptum okkar.

Eftirfarandi grein er svar mitt til Styrmis, en Morgunblaðið baðst undan því að birta hana. – BS

Opið bréf til Styrmis frá skólasystur:

Að vera eða vera ekki? – Það er spurningin

Kæri vinur:

Hégómleg sem ég nú er, gengst ég auðvitað upp við því að hafa – ásamt dóttursonum þínum – ögrað þér til að setja á blað hugmyndir þínar um framtíð þjóðarinnar.

Sumt af því sem þú segir, Styrmir minn, er eins og talað út úr mínu hjarta: Að auka veg og virðingu kennara og uppalenda, að draga úr ójöfnuði í þjóðfélaginu, og að efla beint lýðræði með því að vísa stórum ágreiningsmálum (eins og þú segir, auðlindagjaldi, tekjutengingu í bótakerfi almannatrygginga eða gjaldtöku fyrir heilbrigðisþjónustu) í þjóðaratkvæðagreiðslu.

Sumar af þessum tillögum þínum falla vel að hugmyndum mínum og allra sannra jafnaðarmanna um manneskjulegt þjóðfélag – aðrar ekki. En fæstar munu þær ná fram fyrir tilstilli flokksins þíns, ef marka má reynsluna. Flokkurinn þinn hefur sýnt og sannað með afdrifaríkum hætti, að hann hefur ekki burði til að veita þjóðinni forystu – og að honum er sérlega ósýnt um stjórn efnahagsmála.

Flokkurinn þinn hefur ráðskast með menntamál þjóðarinnar í tvo áratugi samfellt, án þess að þar votti fyrir frumlegri hugsun um, hvernig efla megi kennaramenntun eða endurskipuleggja skólakerfið til að búa komandi kynslóðir betur undir líf og starf í gerbreyttri veröld.

Undir forystu ykkar sjálfstæðismanna og forræði yfir fjármálaráðuneytinu í tvo áratugi tókst ykkur líka að setja heimsmet í auknum ójöfnuði á örfáum árum. Afleiðingar hrunsins, sem þið berið höfuðábyrgð á – án þess að hafa manndóm til að viðurkenna það – eru m.a. þær að velferðarkerfið, sérstaklega heilbrigðisþjónustan, er að hruni komið.

Yfirvegaðar tilraunir með beint lýðræði kalla á vandaðan undirbúning, þar á meðal breytingar á stjórnarskránni. Um það þýðir lítið að tala við flokkinn þinn, Styrmir minn, sem var á móti beinum kosningum til stjórnlagaþings. Reyndar hefur lögfræðingaklíka flokksins áratugum saman staðið gegn löngu tímabærum breytingum á sjórnarskránni – til dæmis að festa þjóðareign á náttúruauðlindum okkar í stjórnarskrá. Þitt áhugamál – ekki satt?

***

En það er þegar kemur að hinni stóru framtíðarsýn – spurningunni um hvar Ísland eigi að finna sér stað í samfélagi þjóðanna í framtíðinni – sem við virðumst ekki lengur eiga samleið. Satt best að segja kemur það mér á óvart, þegar ég hugsa til þess, hvernig þú brást við öllum hinum stóru málunum hér áður fyrr.

Þú varðst snemma bráðger og studdir bæði inngönguna í NATO og varnarsamninginn vð BNA –  bara barn að aldri. Hvers vegna? Vegna þess að reynslan sýndi og sannaði, að einhliða hlutleysisyfirlýsing væri haldlaus, og að öryggi (sjálfstæði) Íslands væri best borgið með þátttöku í varnabandalagi lýðræðisríkja.

Þú studdir líka aðild okkar að EFTA, af því að þú vissir innst inni, að það væri ekki nóg „að búa að sínu“, heldur yrðum við að hafa aðgang að mörkuðum fyrir okkar útflutning á sömu kjörum og keppinautarnir. Og þú studdir EES-aðild að innri markaði Evrópusambandsins – á sömu forsendum. Flokkurinn þinn gerði það ekki, Styrmir. Hann var á móti EES, meðan hann var í stjórnarandstöðu.

Eftir að flokkurinn þinn hafði stýrt þjóðfélaginu í hrun, var honum með réttu fleygt út úr stjórnarráðinu. Flokkurinn hafði brugðist trausti kjósenda sinna eina ferðina enn. Þjóðin var og er enn í sárum. Við þurftum að leita ásjár AGS, og Alþingi samþykkti í framhaldinu að sækja um aðild að Evrópusambandinu. Í því felst að stíga skrefið til fulls – að breyta aukaaðild í fullgilda aðild – með fullum réttindum og skyldum.

Það kemur svo sem ekki lengur á óvart, að flokkurinn þinn veit ekki, í hvorn fótinn hann á að stíga. Hann þorir ekki að taka afstöðu af ótta við klofning. Hann er á móti í stjórnarandstöðu, af því að hann heldur að það sé til vinsælda fallið.

En hvað með þig, Styrmir? Hvers vegna hefur þú skipt um skoðun? Þú sem hingað til hefur staðfastlega stutt þá grundvallarafstöðu, að Ísland eigi heima í félagsskap lýðræðisþjóða. Hvers vegna er það allt í einu orðið hættulegt sjálfstæði okkar og þjóðerni, að stíga skrefið til fulls?

Hvers vegna ert þú farinn að spila sömu gömlu plötuna og kommarnir og framsóknar/íhaldsmenn allra handa spiluðu á sínum tíma gegn NATO, varnarsamningnum við BNA, EFTA og EES? Þú tókst aldrei undir þann söng þá. Hvað hefur breyst? Þú byrjar eins og þeir á vanmetakenndinni og endar í þjóðrembunni.

Við erum svo fá og smá, segir þú, að við verðum utangátta og áhrifalaus. Þú segir, að aðild að ESB feli í sér framsal fullveldis (sjálfstæðis) í hendur rísandi stórríkis, sem muni gleypa okkur með húð og hári (þetta hljómar eins og slitin plata með Hjörleifi Guttormssyni). Í staðinn boðar þú, að við eigum að „búa að okkar“ og „rækta okkar eigin garð“ – eins og við getum ekki gert það ekki áfram, líkt og aðrar þjóðir gera í Evrópusamstarfinu? Þú verður að bera fram haldbetri rök fyrir sinnaskiptum þínum, því að mótbárur þínar standast ekki gagnrýna skoðun.

Smáþjóðir Evrópu – sem eru í miklum meirihluta innan Evrópusambandsins – sóttust ekki eftir aðild að Evrópusambandinu með það fyrir augum að farga fullveldi sínu. Þvert á móti. Þær gerðu það til þess að tryggja fullveldi sitt í framtíðinni í krafti samstöðunnar og til að styrkja hagsmunagæslu sína í reynd.

Það er misskilningur hjá þér, Styrmir minn, að Evrópusambandið sé miðstýrt risaveldi, þar sem hagsmunum smáþjóða er fórnað að geðþótta stórþjóða. Evrópusambandið er samstarfsvettvangur fullvalda ríkja. (JB segir mér, að það taki til sín rétt rúmlega 1% af þjóðartekjum aðildarþjóðanna. Það er allt og sumt). Þú segir sjálfur, að smáþjóðir eigi að einbeita sér að því að verja brýnustu þjóðarhagsmuni sína en láta önnur mál – sem þær fá engu um ráðið – afskiptalaus. Látum það vera. En þess eru engin dæmi, að stórþjóðir innan Evrópusambandsins hafi borið smáþjóðirnar ofurliði í málum sem varða brýnustu þjóðarhagsmuni þeirra. Spurðu hvaða sérfræðing sem er.

Aðildarsamningur okkar mun skera úr um það, þegar þar að kemur, hvort okkur tekst að tryggja okkar brýnustu þjóðarhagsmuni í þessu samstarfi. Öðrum smáþjóðum hefur tekist það. Og því skyldum við óttast, að við getum það ekki líka?

***

Þú hefur opinberlega dregið upp hrollvekjandi mynd af okkar þjóðfélagi og lýst því, hvernig eiginhagsmunapot og sérhagsmunagæsla hefur tröllriðið því á undanförnum áratugum. Þú hefur jafnvel gengið svo langt að kalla þetta „ógeðslegt þjóðfélag“ – bæði spillt og rotið. Ég þykist vita, að þarna talir þú af mikilli reynslu. Ég vona, að þú sért mér sammála um, að það sé mikið til vinnandi að koma í veg fyrir að spilling sérhagsmunanna verði alls ráðandi í þjóðfélaginu á ný. Við þurfum að koma í veg fyrir, að sagan endurtaki sig, Styrmir.

Aðild að Evrópusambandinu – með þeim kröfum sem þar eru gerðar um virðingu fyrir mannréttindum, opna stjórnsýslu, neytendavernd og aðhaldi sjálfstæðra dómstóla – er skref í þá átt. Við erum nú þegar – af brýnni nauðsyn – á kafi í samstarfi Evrópuþjóða gegnum EES og Schengen (landamærasamstarfið). En hingað til höfum við sætt okkur við að vera áhrifalausir aukameðlimir – eins konar laumufarþegar um borð. Hvers vegna ættum við ekki að þora að stíga skrefið til fulls?

Þú skildir þetta með NATO. Þú skildir þetta með varnarsamstarfið við Bandaríkin. Þú skildir þetta með EFTA og EES. Hvaðan er hún sprottin allt í einu þessi vanmetakennd um, að við séum slíkt undirmálsfólk, að við getum ekki gætt hagsmuna okkar í samstarfi við aðrar þjóðir? Þeir sem hafa eitthvað að segja, sem máli skiptir – þeir hafa áhrif. Það er bara þannig. Að vera – eða vera ekki? – Það er spurningin!

Salobrena 21. júní, 2011

Með vinarkveðju,

Bryndís

P.s. Eins og allir vita, hafið þið Jón Baldvin tekist á, rifist og rökrætt, um helstu mál samtímans í meira en hálfa öld. (sjá nýjustu færslur á www.jbh.is). Sem eiginkona JB og vinur þinn hef ég ekki komist hjá því að vera dregin ínn í þessa linnulausu rökræðu. Þið hafið haft mikil áhrif á mig og trúlega marga aðra. Það sem þið getið kennt okkur hinum er, að það er hægt að vera á öndverðum meiði, án þess að meiða persónu eða æru andstæðingsins. Er það ekki einmitt þetta, sem við þurfum að tileinka okkur í kjölfar hrunsins? Hvernig væri, að þið tveir færuð að fordæmi Ellemanns og Lykketofts, hinna dönsku, og tækjuð að ykkur vikulegan sjónvarpsþátt, til að kenna þjóðinni, hvernig má rökræða um ágreiningsmál – án þess að reyna að ræna andstæðinginn ærunni? Er það ekki einmitt þetta, sem þjóðin þarf nú á að halda öðru fremur?

Hugsaðu um það.

Bryndís