Þínar fréttir, þín skoðun

Lýðræði og ógilding kosninga

Höfundur: Orri Vésteinsson - Háskólakennari
Flokkur: Lögfræði, Samfélagið, Stjórnmál, stjórnsýsla, Sveitarstjórnarmál  

Bent hefur verið á að það sé svo gott sem einsdæmi að kosningar á landsvísu séu ógiltar a.m.k. í þeim löndum sem við viljum helst bera okkur saman við.  Það er rétt, en það er ekkert einsdæmi að slíkar kosningar séu kærðar og það er ekkert einsæmi að ýmislegt reynist við skoðun hafa verið ábótavant við framkvæmd þeirra.  Það sem er eindæmi er að dómurum finnist slíkir ágallar nægja til að ógilda kosningar (það þarf ekki lengi að rannsaka til að komast að þessu – sjá t.d. Jean-Pierre Camby, Le Conseil constitutionnel, juge électoral, 4. útg., Dalloz 2007 um franska úrskurði um kosningar og Steven F. Huefner, ‘Remedying election wrongs.’ Harvard Journal of Legislation 44(2007), 265-325 um bandaríska). Það er í því ljósi merkilegt að lesa úrskurð hæstaréttar um stjórnlagaþingskosninguna því þar er farið afar vandlega og nákvæmlega í gegnum þau atriði sem kært var út af, og ekki annað hægt en að fallast á niðurstöðu réttarins að þau hafi verið annmarkar eða verulegir annmarkar eftir atvikum, en þar er ekki eytt einu einasta orði að því álitamáli hversvegna slíkir annmarkar geta leitt til ógildingar kosningarinnar í heild.

Af lögum um kosningar til sveitarstjórna og alþingis er skýrt að slíkar kosningar er aðeins hægt að ógilda ef ljóst er að annmarkar á kosningu hafi haft áhrif á úrslit þeirra.  Í lögum um kosningar til sveitarstjórna (nr. 5/1998) er þetta skýrt tekið fram í 94. gr: “Gallar á framboði eða kosningu leiða ekki til ógildingar kosninga, nema ætla megi að þeir hafi haft áhrif á úrslit kosninganna.” Sama hugsun er í lögum um kosningar til alþingis (nr. 24/2000) en .þar er í 120. gr. útskýrt að “Ef þeir gallar eru á framboði eða kosningu þingmanns sem ætla má að hafi haft áhrif á úrslit kosningarinnar úrskurðar Alþingi kosningu hans ógilda og einnig án þess ef þingmaðurinn sjálfur, umboðsmenn hans eða meðmælendur hafa vísvitandi átt sök á misfellunum, enda séu þær verulegar.” (skáletrun mín).

Hugsun löggjafans er því skýr.  Ástæðan fyrir því að hæstiréttur hefur áður dæmt atkvæðagreiðslur ógildar og gerir það enn nú er að það hafa ekki verið kosningar til sveitarstjórna eða alþingis og um þær gilda annaðhvort ekki sérstök lög eða, eins og í þessu síðasta tilfelli, lögin um kosningarnar taka ekki sérstaklega á því hvað leiði til ógildingar.  Þar sem Lög um kosningu til stjórnlagaþings (nr. 90/2010) vísa skipulega til Laga um kosninga til alþingis um það sem ekki er sérstaklega tekið fram í þeim fyrrnefndu, gæti einhverjum dottið í hug að það ætti líka við um ógildingu, að hún kæmi ekki til greina nema ætla mætti að gallar í framkvæmd hefðu haft áhrif á úrslit kosninganna.  En dómurum hæstaréttar finnst það greinilega ekki koma til álita.

Það að þeim finnst það ekki er uggvekjandi.  Það er uggvekjandi að þeim finnist að það sé ekki einu sinni vert hálfrar málsgreinar af lögspeki að útskýra hversvegna sjónarmið löggjafans ganga of skammt og hversvegna rétturinn er knúinn til að ganga enn lengra í formkröfum.  Sá grunur vaknar að það sé ekki bara út af þeirri dýrkun á smásmygli sem lögfræðingum er innrætt ef hún er þeim ekki meðfædd, heldur vegna þess að þarna er ein af mörgum smugum sem dómskerfið hefur til að beita valdi sem það á í raun og veru ekki að hafa.  Þar sem engar reglur gilda getur dómurinn búið til sínar eigin og í þessu tilfelli var það bara of mikil freisting að gera það sem brjóstvitið býður flestum lögfræðingum, að láta formgallana eyðileggja málið.  Fyrir því eru rök, en þau trompa ekki öll önnur og í þessu máli eru mjög veikamikil rök sem myndu leiða til annarrar niðurstöðu.  Þau eru að samfélagsskipan okkar byggir á því að valdið kemur frá fólkinu. Ef sú skipan á að haldast verður að gera þá kröfu að allar stjórnvaldsaðgerðir og allir dómsvaldsúrskurðir sem með einhverjum hætti takmarka eða hindra vald fólksins séu vandlega rökstuddir og byggi á skýrum og algildum sjónarmiðum.  Það er nefnilega ekkert smámál að ógilda kosningu.  Kosning verður í raun ekki endurtekin því niðurstaða hennar er háð þeim tíma sem hún er haldin á.  Þessvegna leggja menn mikið kapp á að halda kosningar á einum degi – ekki t.d. hafa kjördeildir opnar mánuðum saman – og þessvegna kjósum við á fjögurra ára fresti forseta, alþingi og sveitarstjórnir.  Vilji fólks breytist frá einum tíma til annars og viðurkenning á því er hornsteinn lýðræðisins.  Annars dygði að kjósa í eitt skipti fyrir öll.  Vilji fólksins kom fram í kosningunum 27. nóvember 2010.  Þeir sem sátu heima sýndu vilja sinn og þeir sem kusu sýndu vilja sinn.  Það er óhugsandi að hægt verði að framkalla sama vilja aftur og því er það stórkostlegur ábyrgðarhluti að hindra framgöngu hans.

Það finnst dómurum hæstaréttar væntanlega ekki.  Þeir sjá að minnsta kosti ekki ástæðu til draga fram hvaða sjónarmið liggja að baki ákvörðun þeirra.  Kannski eru þeir slegnir blindu þess sem finnst allt augljóst, en ég óttast að þeir séu ekki svo skyni skroppnir.  Ég óttast að þeir viti vel að hefðu þeir reynt að rökstyðja mál sitt þá hefðu þeir ekki getað komist að þessari niðurstöðu.  Þeir kusu þess í stað að misnota valdið sem þeim hefur verið falið.  Það er einsdæmið í þessu máli.  Dómarar í nágrannalöndum okkar sem fjalla um sambærileg mál ganga ekki svona langt af því að þeir skilja að lýðræðið er heilagt.  Ef önnur sjónarmið fá að ríkja er voðinn vís.

Hvatir dómaranna, hvort það er hagsmunagæsla, nærsýni eða bara almenn forpokun, skipta hér ekki máli.  Þessi sorglega niðurstaða sýnir að hæstiréttur er hluti af vandanum sem íslenskt samfélag glímir nú við.  Það er því sem aldrei fyrr brýnt að að kalla saman stjórnlagaþing sem getur gefið grunnstoðum samfélags okkar nýtt umboð.

Ummæli ()