Þínar fréttir, þín skoðun

Rammaáætlun – hreppar bornir saman við meginlönd

Höfundur: Sigmundur Einarsson - jarðfræðingur
Flokkur: Umhverfismál  

Í umræðum um orkumál undanfarna mánuði hafa iðnaðarráðherra og orkumálastjóri ítrekað bent á að niðurstöður rammaáætlunar væru alveg á næsta leyti, líkt og þá myndi jörð rísa iðjagræn úr ægi og hægt yrði að byrja upp á nýtt með hreint borð. Með rammaáætlun var frá upphafi ætlunin að skapa sátt um vernd og nýtingu orkulinda þjóðarinnar en ávallt hefur legið ljóst fyrir að með rammaáætlun yrðu ekki til neinar nýjar orkulindir og harla ólíklegt að hún myndi opna leiðir inn á friðuð svæði.

Í síðustu viku rann stóra stundin upp þegar kynntar voru niðurstöður annars áfanga rammaáætlunar um verndun og nýtingu náttúrusvæða en núverandi ríkisstjórn fékk verkefnið í arf frá ríkisstjórn Geirs Haarde. Í samstarfsyfirlýsingu núverandi ríkisstjórnarflokka segir að „rík áhersla [sé lögð] á að ljúka gerð rammaáætlunar um vernd og nýtingu náttúrusvæða sem allra fyrst og [að] hún verði lögð fyrir Alþingi á vetri komanda og fái lögformlega stöðu í stjórnkerfinu.“

Skemmst er frá því að segja að þær niðurstöður sem fram hafa verið lagðar koma að ýmsu leyti spánskt fyrir sjónir. Þetta á einkum við um niðurstöður vinnuhóps sem nefndur hefur verið faghópur I en hann fjallaði um náttúru og menningarminjar. Í greinargerð hópsins hafa einstakir virkjunarkostir verið metnir eða virtir á tiltekinn hátt og þeim síðan raðað eftir verðmæti þannig að ljóst megi vera hverju helst skuli fórnað og hvað helst þurfi að vernda. Eitthvað virðist aðferðafræðin við röðunina hafa brugðist því þar eru nokkrir fingurbrjótar slíkir að við blasir að niðurstaðan getur aldrei orðið sá grundvöllur sátta sem að var stefnt. Ýmsum kann að þykja þetta nokkuð djúpt í árinni tekið en hér á eftir er gerð nánari grein fyrir þessari skoðun.

Um rammaáætlun

Rammaáætlun um nýtingu vatnsafls og jarðvarma, eins og hún hét upphaflega, er nokkurs konar heildarúttekt á virkjunarkostum í landinu þar sem gerð er áætlun um það hvort og hvenær þessir kostir skulu nýttir. Í áætluninni skal jafnframt ákvarðað hvar ekki skuli virkjað og hefur Orkustofnun séð um að útvega gögn frá ýmsum aðilum. Fjórum faghópum var síðan falið að vinna úr þeim. Einn faghópur fjallaði um náttúru og menningarminjar, annar um ferðaþjónustu, hlunnindi og útivist, þriðji um þjóðhagsmál, atvinnulíf og byggðaþróun og sá fjórði um orkulindir og virkjunarkosti. Fyrsti áfangi rammaáætlunar var unninn á árunum 1999-2003. Umfjöllun um niðurstöðurnar var lítil og lítið með þær gert. Í náttúruverndargeiranum þótti fólki reyndar undarleg sú útreið sem Langisjór fékk í verðmætamati og lá skýringin augsýnilega í fábreyttu lífríki umhverfis vatnið. Því var flestum ljóst að þarna var alvarlegur veikleiki á aðferðinni sem notuð var við mat á náttúruverðmætum.

Annar hluti rammaáætlunar hefur verið í vinnslu frá árinu 2004 og í honum lögð sérstök áhersla á jarðhitasvæði. Strax á fyrstu stigum virðist hafa verið ákveðið að nota aftur aðferðafræðina frá fyrsta hlutanum við mat á náttúruverðmætum, þrátt fyrir augljósa galla. Sem fyrr segir var nú stefnt að því að áætlunin fengi lagalega stöðu þannig að niðurstöðurnar yrðu bindandi en það hefur reyndar ekki gengið eftir. Öll vinna við rammaáætlun hefur verið á forræði iðnaðarráðuneytisins en áætlunin unnin í samráði við umhverfisráðuneytið a.m.k. að nafninu til.

Náttúra og menningarminjar

Hér verður fyrst og fremst horft til þeirrar niðurstöðu sem lögð hefur verið fram af faghópi I. Hlutverk hópsins var að meta náttúru og menningarminjar á svæðum sem til greina koma vegna orkunýtingar og raða þeim eftir heildarverðmætum og einnig að meta áhrif orkunýtingar. Síðan var virkjunarkostum raðað eftir hagsmunum náttúru og menningarminja.

Í greinargerð faghópsins kemur fram að „faghópurinn lagði áherslu á að matið væri byggt á vísindalegum grunni, það væri hlutlægt og einkunnagjöf væri byggð á skýrum og ótvíræðum viðmiðum, að matið væri heildstætt og sjálfu sér samkvæmt í mati á einstökum þáttum og að matið væri gagnsætt og útkoman rekjanleg.“

Þegar niðurstöður faghóps I voru kynntar kom sitthvað á óvart og hefur sumt af því þegar verið gagnrýnt. Þau svör hafa helst fengist að hópurinn hafi reynt að byggja eftir föngum á vísindalegum grunni og að matið sé gagnsætt, rekjanlegt og rökstutt. Jafnframt hefur komið fram að hópurinn hafi metið það svo að vernda beri stórar lítt- eða óraskaðar heildir. Það leiðir reyndar sjálfkrafa til þeirrar niðurstöðu að helst skuli fórnað svæðum sem þegar hefur verið raskað að einhverju leyti.

Um hina „vísindalegu“ aðferð

Í greinargerð faghóps I segir: Almennt gildir að það sem er auðugt eða fjölbreytt telst verðmætara en það sem er rýrt eða fábreytt. Þessi fullyrðing er grundvöllur hinnar vísindalegu aðferðafræði hópsins. En skyldi þessi spaklega fullyrðing standast skoðun? Við verðmætamat faghópsins eru flest möguleg náttúru- og menningarverðmæti dregin saman í einn heildarlista. Hverjum einstökum þætti er síðan gefið tiltekið vægi. Þannig fá t.d. jarðmyndanir og vatnafar 25%, lífverur 20%, þar af t.d. fiskar 4%, menningarminjar 10% o.s.frv. Síðan eru allir mögulegir þættir metnir fyrir hvert svæði, allt lagt saman og út fæst einkunn. Þessi einkunn verður há þegar margir þættir fá háa einkunn. Svæði getur á sama hátt fengið lága einkunn ef suma þætti listans vantar alveg jafnvel þótt þeir þættir sem eru til staðar fái hæstu mögulega einkunn. Aðferðin setur jafnaðarmerki milli alhliða fjölbreytileika og náttúruverðmæta.

Skyldi þessi aðferð virka vel? Svarið er því miður nei. Skýringin liggur m.a. í því að allur þorri vatnsafls og jarðvarma hér á landi er bundinn við þann hluta landsins sem er hvað yngstur jarðfræðilega. Þar eru vatn og lífríki smám saman að leggja undir sig nýtt land sem orðið hefur til við eldsumbrot. Aðferðin leiðir til þess að þar sem þetta landnám er skammt á veg komið fær viðkomandi svæði sjálfkrafa lága einkunn og telst ekkert sérstaklega verðmætt. Surtsey, sem nýlega komst á heimsminjaskrá vegna landnáms lífvera, fengi t.d. að öllum líkindum falleinkunn í þessu matskerfi! Hið sama gildir um Geysissvæðið því þar er fátt markvert annað en hverir. Krafan um alhliða fjölbreytileika gengur því ekki upp.

Um „vísindalega“ úrvinnslu gagna

Í skýrslu faghóps I er vísað til gagna í heimildum og miðað við að þeirra hafi verið vísindalega aflað. Valdir sérfræðingar úr hópnum tóku saman gögn, hver á sínu fagsviði, kynntu þau fyrir faghópnum og lögðu fram tillögu að einkunnagjöf. Síðan greiddu allir leynilega atkvæði um verðmæti þeirra náttúrufyrirbæra sem kynnt voru, jafnvel þótt þau lægju utan fagsviðs flestra nefndarmanna. Eru þetta vísindaleg vinnubrögð? Svarið er nei. Vísindi eiga að byggjast á rökum og því er leynileg órökstudd atkvæðagreiðsla ekki vísindaleg. Hún getur í besta falli talist vönduð skoðanakönnun. Þau vinnubrögð sérfræðinga að taka að sér að leggja faglegt mat á þætti sem eru utan þeirra sérsviðs eru þar að auki í hæsta máta vafasöm og hæpið að þau standist almennar siðareglur í vísindum.

Um gagnsæi og rekjanleika gagna

Í gögnum sem birt eru á heimasíðu rammaáætlunar koma fram upplýsingar um þær einkunnir sem einstakir þættir fengu við atkvæðagreiðslu. Í heimildaskrá eru upplýsingar um frumgögn en ekkert kemur fram um það sem gerðist þarna á milli. Hvar eru kynningarnar sem sérfræðingar héldu innan faghópsins? Hvernig fóru þær fram? Hvernig voru tillögurnar rökstuddar? Á hvað var lögð áhersla af hálfu viðkomandi sérfræðinga? Engar rökstuddar upplýsingar liggja fyrir um það hvernig faghópurinn komst að niðurstöðu um einstök atriði. Gagnsæið er ekkert og rekjanleikinn þar af leiðandi enginn því það er ekkert til að rekja. Hvar eru vísindin sem rammaáætlun gumar af?

Hreppar bornir saman við meginlönd

Við skoðun á niðurstöðum faghópsins kemur fram sláandi munur á mati á verðmætum svæða á hálendi og láglendi. Þetta hefur verið skýrt með þeim rökum að lítt raskaðar eða óraskaðar heildir á hálendinu eigi fremur að vernda en röskuð svæði, sem reyndar eru flest á láglendi. Meðal annars hefur verið bent á að við orkuvinnslu á hálendinu þurfi að flytja orkuna langan veg frá hálendinu og því fylgi mikið rask, vegir og línur. Þetta skili sér inn í matið. En hversu fagleg er þessi niðurstaða? Eru það vísindaleg vinnubrögð að meta Torfajökulssvæðið sem eina heild og bera síðan saman við einn og einn skika á Krýsuvíkursvæði? Torfajökulssvæðið er í rammaáætlun metið um 250 km2 að flatarmáli en Krýsuvíkursvæðið um 90 km2. Það er síðan brytjað niður í fjögur misstór undirsvæði áður en kemur að endanlegum samanburði. Með slíkum vinnubrögðum má segja að jarðhitasvæðin á Reykjanesskaga hafi verið vísvitandi lágt metin. Svipaða sögu er að segja af Hengilssvæðinu. Þetta lítur nánast út eins og úrvinnslan hafi verið sveigð að fyrir fram ákveðinni niðurstöðu til að slá skjaldborg um svæðin á hálendinu og fórna svæðum á borð við Reykjanesskaga og Hengli á móti. Eru þetta vísindaleg vinnubrögð? Varla!

Niðurlag

Verkefni rammaáætlunar hefur verið flókið og yfirgripsmikið og það er engan veginn augljóst hvernig hægt er að bera saman ólík svæði til að meta mikilvægi þeirra. Sú niðurstaða sem nú liggur fyrir er fjarri því að vera trúverðug. Því miður.

Ummæli ()