Þínar fréttir, þín skoðun

Kvennasagan og hornhúsið við Austurvöll

Höfundur: Haukur Arnþórsson
Flokkur: Borgarskipulag, Húsvernd, Saga   Efnisorð: Húsvernd, Ingólftorg, Kvennaskólinn, miðbærinn, Nasa, Sjálfstæðishúsið, skipulag

Á götuhorni Vallarstrætis og Thorvaldsensstrætis við Austurvöll er samsett húsbygging, sem almenningur af yngri kynslóðinni kennir við skemmtistaðinn NASA og af eldri kynslóðinni við Sjálfstæðisflokkinn og kallar Sjálfstæðishúsið. Á bláhorninu er pastelgræn timburbygging sem í hógværð sinni segir svolítið eldri sögu. Þegar litið er til menningarsögulegs gildis hinna samsettu húsa á horninu er kannski ástæða til þess að draga fram sögu þessa hús og gildi þess fyrir kvennasögu Íslands.

Það var byggt sumarið 1878 og tekið í notkun um haustið sem skólahús fyrir Kvennaskólann í Reykjavík, 14×22 álnir að flatarmáli, tvær hæðir og kjallari. Það hét að Austurvelli 6 og Þóra Melsteð skólastjóri og eiginmaður hennar, Páll Melsteð, menntaskólakennari áttu húsið og bjuggu í því. Þau stofnuðu Kvennaskólann í Reykjavík í minna timburhúsi haustið 1874 á sama stað og byggðu einfaldlega stærra hús á sömu lóðinni fyrir heimili sitt, en einkum þó fyrir starfsemi skólans, fyrir fimmta starfsár hans.

Þessi skóli var fyrirmynd Kvennaskólanna á Norðurlandi, á Blönduósi (stofnaður 1883 þegar Skagfirðingar og Húnvetningar sameinuðu Kvennaskóla sína) og Syðra-Laugalandi í Eyjafirði (stofnaður 1877) og náði meiri þroska en þeir og þróaðist á fyrstu áratugum sínum í fjögurra ára skóla.

Hugmyndirnar sem lágu að baki stofnunar Kvennaskólanna voru einkum menntun og þroski kvenna og áhersla þeirra á þá hlið málanna var ávallt mikið meiri en húsmæðraskólanna, sem komu til sögunnar 20-30 árum síðar. Margra alda draumur íslenskra kvenna um menntun rættist í fyrsta skipti á þessu götuhorni, í húsunum sem Páll og Þóra áttu.

Saga upphafs menntunar kvenna á Íslandi var ekki auðveld, ekki bara vegna skilningsleysis á gagnsemi hennar, heldur einnig vegna bágs fjárhags þjóðarinnar. Söfnunin fyrir Kvennaskóla Reykjavíkur fór m.a. fram í Danmörku. Nöfn nokkurra einstaklinga tengjast málinu, auk áður nefndra hjóna, til dæmis nafn Kristjönu Gunnarsdóttur, ekkju Péturs Hafsteins amtmanns á Möðruvöllum og móður Hannesar Hafstein, en hún var lengi í skólastjórn Kvennaskólans í Reykjavík, en kom víðar við. Hún var prestsdóttir frá Laufási við Eyjafjörð og systir Tryggva Gunnarssonar bankastjóra, Eggerts og séra Gunnars á Hálsi í Fnjóskadal. Hún átti timburhús að Syðra-Laugalandi í Eyjafirði, sem hún hafði dregið á staurum á ís frá Skjaldarvík árið áður, en haustið 1877 hóf kvennaskóli starfsemi þar, rekinn af Eggerti bróður hennar (hann var alþingismaður Eyfirðinga og forstöðumaður Gránufélagsins), en hann lét jafnframt stækka skólahúsið verulega tvisvar og forstöðukona var Valgerður Þorsteinsdóttir, sem þá var nýorðin ekkja eftir séra Gunnar bróður þeirra.

Um stöðu menntunar kvenna má lesa í riti Boga Th. Melsteð, „Um menningarskóla eða um „lærða skólann“ í Reykjavík og samband hinna lægri skóla við hann“,14 árum eftir stofnun Kvennaskólans í Reykjavík eða 1888. Þar segir: „Allt það fje, sem varið er árlega til þess að mennta íslenzka kvenfólkið, er töluvert minna en helmingurinn af þeim ölmusum, sem útbýtt er árlega meðal lærisveinanna í lærða skólanum einum …“

Skuld okkar samtíma við þá sem breyttu þessu öllu er tvímælalaust mikil.
Kvennaskólahúsið við Austurvöll er fallegt og stílhreint hús sem full ástæða er til þess að varðveita og reka þannig að það styrki og minni á baráttusögu kvenna á Íslandi.

Fyrir skipulagsráði Reykjavíkurborgar liggur núna tillaga um að rífa seinni tíma viðbyggingu við þetta hús, sem er óttaleg stílleysa og sýnir virðingarleysi fyrri kynslóða fyrir íslensku timburhúsunum og fyrir menningarsögu þessa tiltekna hús. Þessa tillögu er rétt að styðja, enda gengur hún út frá því að Kvennaskólahúsið sjálft verði varðveitt, eitt og sér.

Fyrir einhvern misskilning hafa nokkrir tónlistarmenn sameinast um að standa í vegi fyrir þessum skipulagstillögum og vísa til menningarsögulegs hlutverk þess húss sem í einu lagi var kallað Sjálfstæðishúsið í marga áratugi og hýsti stærsta stjórnmálaflokk landsins, en ekki vegna tengingar hússins við stjórnmálin, heldur vegna þess að salurinn í Sjálfstæðishúsinu var um langt árabil vinsæll fyrir dansleiki og tónlistarviðburði og núna síðast undir nafni NASA. Það er raunar hluti af nefndri skipulagstillögu að salur þessi verði varðveittur í kjallara húss sem rísa á fyrir vestan götuhornið.

En – kvennahreyfingin á Íslandi gæti fagnað fram komnum skipulagstillögum og gert kröfu til þess að húsið á horninu verði gert upp í upprunalegri mynd og komið í hendur kvenna, þannig að það verði lifandi miðstöð fyrir réttindabaráttu þeirra.

Ummæli ()