Þínar fréttir, þín skoðun

Fjölmiðlar og bankaleynd

Höfundur: Dóra Guðmundsdóttir
Flokkur: Fjármál, Fjölmiðlar   Efnisorð: bankaleynd, Fjölmiðlar, þagnarskylda

Eyjan vísaði í gær til umfjöllunar ríkisútvarpsins um skýrslu sem ég vann fyrir viðskiptaráðuneytið um bankaleynd (trúnaðar- og þagnarskyldu fjármálafyrirtækja) www.vidskiptaraduneyti.is. Ég  vil koma eftirfarandi á framfæri til skýringa (og hef sent ríkisútvarpinu sama texta).

Það er rétt sem kemur fram í yfirliti ríkisútvarpsins um niðurstöðu skýrslunnar: ákvæði íslenskra laga  um bankaleynd eru orðuð með þeim hætti að þau virðast tryggja ríka bankaleynd. Ákvæði 1. mgr. 58. gr. laga um fjármálafyrirtæki tekur mið af orðalagi norskra laga, í stað danskrar fyrirmyndar áður, og leggur  þagnarskyldu á stjórnendur og starfsmenn fjármálafyrirtækja um allt það sem þeir fá vitneskju um við framkvæmd starfa síns og varðar viðskipta- eða einkamálefni viðskiptamanna, nema skylt sé að veita upplýsingar samkvæmt lögum. Hins vegar kemur fram í greinargerð með lögunum að þrátt fyrir orðalagsbreytingar hafi ekki verið um efnisbreytingar að ræða frá því sem áður var og dómaframkvæmd hér á landi bendir ekki til þess að bankaleynd sé ríkari hér á landi en í Danmörku og Noregi. Í Danmörku eru reglur um bankaleynd matskenndar og bann laganna nær til þess að veita eða nýta upplýsingar sem leynt eiga að fara nema réttmætt sé að veita upplýsingarnar. Það veltur því á mati á öllum aðstæðum hvenær réttmætt er að veita upplýsingar, hvort sem er til annarra einkaaðila eða stjórnvalda. Kemur þar m.a. til skoðunar hvort upplýsingarnar eru þegar almennt kunnar.

Varðandi það hvort þagnarskylduákvæði laga um fjármálafyrirtæki geti tekið til blaðamanna er það einnig réttilega lesið út úr skýrslunni að ég tel ólíklegt að svo sé. Í 2. mgr. 58. gr. laga um fjármálafyrirtæki segir að sá sem veiti viðtöku upplýsingum af því tagi sem 1. mgr. tekur til sé bundinn þagnarskyldu með sama hætti og þar greini og að sá aðili sem veitir upplýsingar skuli áminna viðtakanda um þagnarskylduna. Í skýrslunni var ekki tekin afstaða til álitaefnis eins og þess sem nú er til umræðu (vegna birtingar upplýsinga úr lánabók Kaupþings). Ég benti hins vegar  á að ákvæði 2. mgr. 58. gr. er samhljóða dönsku ákvæði  sama efnis. Það ákvæði, sem er eitt af mörgum ákvæðum um inntak þagnarskyldu, verður að skýra með hliðsjón af samhengi þess. Reglur um bankaleynd eru byggðar á því sjónarmiði að vernda viðskipta- og trúnaðarsamband fjármálafyrirtækja og einstakra viðskiptavina þeirra.  Ég tel að sambærilegt ákvæði í íslenskum lögum nái því fyrst og fremst til aðila sem koma að verkefnum fyrir fjármálafyrirtæki, samkvæmt samningum við þau, eða sem tengjast þeim verkefnum vegna úrvinnslu gagna eða greiðslna og sem ekki eru þegar bundnir þagnarskyldu. Þagnarskyldan byggist því áfram á trúnaðarsambandi fjármálafyrirtækis og einstakra viðskiptavina, enda er lögð sú skylda á þann sem veitir upplýsingunum áfram að áminna viðtakanda um þagnarskyldu.

Mér vitanlega hefur ekki reynt á túlkun 2. mgr. 58. gr. í íslenskri dómaframkvæmd  en greinin var ekki  í lögum á sínum tíma þegar dæmt var að blaðamanni (Agnesi Bragadóttur) væri ekki skylt  að upplýsa um heimildarmann  í máli þar sem upplýsingum hafði verið lekið til fjölmiðla. Óumdeilt var í því máli að ekki væri um að ræða brot blaðamannsins á þagnarskyldu. Ljóst er að í tilviki eins og því sem nú er til umfjöllunar hefur einhver brotið gegn ákvæðum laga um fjármálafyrirtæki um  þagnarskyldu. Það er hins vegar ekki eins ljóst að greinin teygi sig svo langt að hún geti náð til blaðamanna eða annarra sem nota eða birta þessar upplýsingar.

Það kemur í hlut dómstóla að skera úr um það.  Þar reynir, eins og alltaf þegar skýra þarf lagaákvæði, á forsögu, samhengi og tilgang ákvæðanna, meginreglur réttarins ( í þessu tilviki m.a. meginreglur um skýrar refsiheimildir, þar sem refsing er lögð við brotum á þagnarskyldu í lögum um fjármálafyrirtæki). Í þessu tilviki reynir einnig á beitingu stjórnarskrárinnar, en blaðamenn njóta þeirrar verndar sem stjórnarskráin tryggir tjáningarfrelsi. Dómstólar (þ.m.t. Mannréttindadómstóll Evrópu) skera úr um það hvort takmarkanir á tjáningarfrelsi eru réttmætar, þ. á m. að takmarkanir byggist á lögum og að þær gangi ekki lengra en nauðsynlegt er til að vernda þá hagsmuni sem takmörkunin tryggir (þ.e. að gætt sé meðalhófs).

Í tilvikum eins og þessum virðist mér sem halli á þann sem heldur því fram að nægilega skýr lagaheimild sé til þess að takmarka birtingu blaðamanna á upplýsingum (þ.e. ákvæði 2. mgr. 58. gr. laga um fjármálafyrirtæki). Það hallar einnig á þann sem heldur því fram að ekki sé lengra gengið gegn tjáningarfrelsinu en nauðsynlegt er með því að leggja bann og/eða refsingu við að blaðamenn birti og/eða fjalli upplýsingar sem háðar eru þagnarskyldu.

Í því sambandi tel ég að það skipti máli, eins og fram kom í  skýrslunni, að ég fann  engin merki þess, hvorki í íslenskum rétti né dönskum og norskum, að reglur um þagnarskyldu starfsmanna fjármálafyrirtækja séu byggðar á stjórnarskrárákvæði um friðhelgi einkalífs. Hafa dómstólar hér á landi staðfest að svo sé ekki. (Reglur um persónuvernd eru hins leiddar af ákvæðum stjórnarskrár um friðhelgi einkalífs, enda taka þær reglur oft til viðkvæmari upplýsinga en upplýsinga um fjárhagsleg málefni). Þetta skiptir máli vegna þess að þegar vega þarf og meta sjónarmið um tjáningarfrelsi og takmarkanir á því er matið erfiðara og flóknara þegar stjórnarskrárvernduðum réttindum lendir saman (ef bankaleynd væri byggð á stjórnarskrárákvæðum)  heldur en þegar meta þarf réttmæti lögmætra takmarkana á stjórnarskrárvörðum réttindum.

Ég vona að ofangreint skýri niðurstöður skýrslunnar, sem og önnur sjónarmið sem skipta máli í þeirri umfjöllun sem orðið hefur á síðustu dögum um bankaleynd og takmörk hennar.

Höfundur er lögfræðingur og stundar rannsóknir og kennslustörf. Athugasemdir við greinina má senda á netfangið doragu@hi.is.

Ummæli ()