Þínar fréttir, þín skoðun

Varnaðarorð um Icesave

Höfundur: Dóra Guðmundsdóttir lögfræðingur, Bretlandi
Flokkur: Efnahagsmál, Utanríkismál, Viðskipti   Efnisorð: Icesave, innistæðutryggingar, ríkisábyrgð

Nú þegar styttist í að frumvarp verði lagt fyrir Alþingi til að samþykkja ríkisábyrgð  á allt að  £2.350.000.000 (gagnvart Bretlandi ) og €1.329.242.850 (gagnvart Hollandi) vil ég varpa fram tveimur spurningum og taka undir þau varnaðarorð sem aðrir hafa á undanförnum dögum sett fram í umræðu um málið.

Ég tek fram að ég tel að íslenska ríkinu beri að greiða fjárhæð sem nemur þeirri lágmarksfjárhæð hvers innistæðueiganda í Icesave sem tryggð er af Tryggingarsjóði innistæðueigenda.  Ástæðurnar eru þessar.
Það er rétt að það er ekki íslenska ríkið sem ber ábyrgð á innistæðum banka  (eða Icesave), heldur Tryggingarsjóður innistæðueigenda sem átti samkvæmt lögum um hann að vera fjármagnaður af þeim bönkum sem hann tryggði. Hins vegar eru sterk rök fyrir þeirri niðurstöðu að íslenska ríkið beri skaðabótaábyrgð á því, gagnvart innistæðueigendum, samkvæmt meginreglum EES-samningsins og meginreglum íslenskra laga, að tryggingarsjóðurinn gat ekki staðið við þær skuldbindingar sem sjóðurinn bar. Þetta kemur fram m.a. í því sem Dóra Sif Tynes skrifaði í vikunni og sendi Lúgunni. Í  dómi Evrópudómstólsins  nr. C-222/02 (sem sjá má hér) og sem kemst næst því  veita svör um þetta,  kemur fram að svo framarlega sem lágmarksupphæð tryggingarinnar sé greidd, geti einstaklingar ekki komið fram frekari bótaábyrgð á hendur því ríki sem bar ábyrgð á eftirliti með bankanum.  Það er því ekki óeðlileg túlkun á dóminum, sem og á tilskipun 94/19, að ríki ábyrgist greiðslu þeirrar lágmarksfjárhæðar sem er tyggð.
Hins vegar hefði ekki verið óeðlilegt að fá úrlausn dómstóla á sínum tíma, eins og haldið hefur verið fram af öðrum lögfræðingum.  Ein leið til að fá úr þessu skorið hefði verið fyrir einstaklinga, eða hópa þeirra, að fara fram á skaðabætur frá íslenska ríkinu, en álitaefni um túlkun tilskipunarinnar og skaðabótaábyrgð eftir EES-samningnum hefði mátt bera undir EFTA-dómstólinn í máli um ráðgefandi álit.  Ég er hins vegar sammála Dóru Tynes  og öðrum um það að þau viðbrögð ríkisins hefðu hvorki verið siðferðilega rétt – né vinsæl – ef lögfræðileg niðurstaða liggur nokkuð ljós fyrir. Á þessum forsendum var það ekki  óeðlilegt mat ríkisins að fallast á að ábyrgjast greiðslu eins og gert var síðastliðið haust.

Það sem erfitt er að skilja er að svo virðist sem samningsvilji íslenska ríkisins í samskiptum við önnur Evrópuríki hafi hafi ekki komið því til góða í frekari samningum  um málið. Þar við bætist, eins og margoft hefur komið fram, að reglukerfi það sem sett var upp innan Evrópusambandisins og  EES, bæði um starfsemi fjármálafyrirtækja og um innistæðutryggingar var á margan hátt gallað. Ekki er ótvírætt – pólitískt séð – að áhættan af þeim göllum eigi að hvíla óskipt í þessu máli á íslenska ríkinu. 

Fyrri spurning mín er þessi:

Gat íslenska ríkið ekki staðið fastar í fæturna sem þjóðréttaraðili þegar samið var um ábyrgð ríkisins á láni sem Bretar og Hollendingar veittu Tryggingarsjóði ríkisins? Það að ríkið viðurkenni mögulega skaðabótaskyldu  gagnvart einstaklingum, vegna innleiðingar tilskipunar (eða taki á sig ábyrgð á greiðslu Tryggingarsjóðs, án þess að viðurkenna skaðabótaskyldu) ætti ekki að þurfa að leiða til þess að ríkið sé sett í stöðu einkaréttarlegs samningsaðila, þar sem stöðluð samningsákvæði tryggja stöðu lánveitenda fremur en lántaka (eins og samningurinn hefur réttilega verið lesinn).  Samningurinn er ekki um efni sem samið er um í hefðbundnum viðskiptasamningum. Hafði ríkissjóður ekki betri samningsstöðu en svo að gangast  við ábyrgð á láni, ásamt vöxtum og kostnaði sem er ótilgreindur, auk þess að gangast undir önnur samningsákvæði um lögsögu o.fl. sem virðast einhliða og eru einhliða  (samkvæmt því sem t.d. má lesa út úr minnisblaði Jakobs Möller þar sem vísað er í samningaviðræðurnar).

Síðari spurningin er þessi:

Hver er tilgangur greinar 6.9 í samningnum (við Bretland), í þýðingu minni eftirfarandi:
„Ísland mun ekki framkvæma neitt það sem myndi leiða til þess að kröfuhafar Landsbankans (eða einhver hluti þeirra)  (þ.m.t., til að forðast allan vafa, kröfuhafar Landsbankans í London (eða einhver hluti þeirra)) hljóti meðferð sem fer gegn almennt viðurkenndum meginreglum þjóðaréttar eða  Evrópuréttar varðandi meðferð kröfuhafa  við slit [fjármálafyrirtækja].“

Samningurinn er lánasamningur þar sem ríkissjóður Íslands tekur á sig ábyrgð á greiðslu láns. Hver er tilgangur þessa ákvæðis í slíkum samningi? Samninganefnd ríkisins getur líklega ein svarað því hvenær ákvæðið kom inn í samninginn, hvort sótt var fast af hálfu gagnaðila að hafa það í samningum, hvort ákvæðinu var mótmælt af hálfu íslenska ríkisins eða það talið hættulaust.

Ákvæðið er rúmt og óskýrt. Auk þess kemur það í hlut breskra dómstóla að túlka það, ef á reynir, vegna þeirra ákvæða 17. gr. samningsins að breskir dómstólar skeri úr ágreiningsefnum sem verða vegna samningsins „eða ágreiningsefnum tengdum honum“, hvort sem er vegna samningsbundinna atriða eða atriða „utan samninga“.  Rétt er að taka fram að samningurinn heimilar ekki að þriðju aðilar byggi rétt á honum og dregur það líklega úr hættu ákvæðisins.

Var það kannað hvaða afleiðingar ákvæðið getur haft, sérstaklega með hliðsjón af þeirri lausn sem íslenska samninganefndin hefur tekið ábyrgð á sem sinni, að eignir Landsbankans muni ganga til þess að greiða skuld Tryggingarsjóðs við ríkissjóð Bretlands og Hollands? Var fengið mat á því, t.a.m. frá breskum lögfræðingum, hvort ákvæðið gæti skapað hættu á frekari málarekstri, t.d. ef breska ríkið tekur þá ákvörðun  að greiða öðrum innistæðueigendum Icesave, umfram þá sem þegar hafa fengið innistæður sínar greiddar upp að lögbundnu lágmarki (og að því marki sem breski tryggingarsjóðurinn hefur þegar greitt hærri fjáhæð eftir breskum reglum um ábyrgð tryggingarsjóðs og eigin mati).  Getur breska ríkið beitt fyrir sig framangreindu ákvæði í málarekstri fyrir skilanefnd bankans eða jafnvel í málsókn á hendur Íslandi fyrir breskum dómstólum?

Þetta veldur mér áhyggjum, m.a. vegna þess að í stuttri frétt um lánasamning íslenska ríkisins og Bretlands í dagblöðum hér kom fram að þetta væri ásættanleg niðurstaða sem byndi enda á deilu þjóðanna, auk þess sem samningurinn opnaði leið til frekari leiðréttinga í málum breskra innistæðueigenda. Það getur verið að hér sé um ónákvæman fréttaflutning að ræða. Það er líka rétt að taka  fram að  því var nýlega lýst yfir að innistæður stofnana, sveitarfélaga, góðgerðarfélaga og annarra þeirra sem áttu stórar innistæður hjá Icesave, en hafa ekki fengið þær bættar af ríkissjóði Breta, fáist ekki bættar úr ríkissjóði. Jafnskjótt lýstu þessir aðilar því yfir að þeir myndu leita réttar síns fyrir dómstólum.

Það er vonandi að sú mögulega áhætta sem felst í framangreindu ákvæði sé óveruleg. Það þarf hins vegar að vera ljóst hver áhættan er áður en gengið er frá samningnum. Í því sambandi er rétt að taka fram að kröfur innistæðueigenda við slit á fjármálafyrirtæki koma í kröfuröð á eftir veðtryggðum kröfum og standa, eftir því sem ég best veit,  innbyrðis jafnfætis.  Sú ráðstöfun að gera þeim kröfuhöfum sem njóta innistæðutryggingar hærra undir höfði en öðrum innistæðueigendum, eins og gert var með lögum  nr. 125/2008, getur því mögulega brotið gegn þeim meginreglum sem vísað er til í samningnum sjálfum. Til samanburðar má geta þess að ekkert í orðalagi 4. gr. samningsins (4.2.1)  er bindandi fyrir lánveitanda, en þar kemur fram að ef Tryggingarsjóður fái greiðslur úr búi Landsbankans vegna krafna sem njóta tryggingar muni sjóðurinn greiða lánveitanda þær fjárhæðir.

Auk þess sem að framan er sagt tek ég undir varnaðarorð Þórdísar Ingadóttur og fleiri sem hafa bent á þá óvissu sem ríkir um eignasafn Landsbankans, bæði tölulega og ekki síður lögfræðilega. Eins og Þórdís benti á er ekki ólíklegt að  kapphlaup verði milli kröfuhafa um að fá greiðslu úr búi Landsbankans. Það kapphlaup getur orðið langvinnt  og flókið og ófyrirséð hver sigurvegarinn verður.

Skaðinn er skeður. Nú þarf að takmarka tjónið.

Ummæli ()