Þínar fréttir, þín skoðun

Ábyrgð íslenska ríkisins á innlánum

Höfundur: Dóra Sif Tynes, hdl.
Flokkur: Efnahagsm, Stjórnmál, Utanríkismál, Viðskipti   Efnisorð: Bretland, EES-samningurinn, Evrópusambandið, Holland, Icesave, innlánstryggingar, „dómstólaleið“

Umræður um ábyrgð íslenska ríkisins vegna Icesave reikninga og samninga við bresk og hollensk stjórnvöld standa nú sem hæst. Ýmsir halda því nú fram að ríkinu beri ekki að ganga til samninga við Breta og Hollendinga heldur fara svokallaða „dómstólaleið“. Það fylgir hins vegar ekki sögunni á hvaða lagagrundvelli eigi að byggja slíka málsókn eða hvort einhver dómstóll teljist yfir höfuð hafa lögsögu í málinu.

Tilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins 94/19/EB um innlánatryggingakerfi (innlánatryggingatilskipunin) er hluti af IX. kafla Samningsins um Evrópska Efnahagssvæðið (EES-samningurinn).  Frá því að tilskipunin varð hluti EES samningsins hefur hún því skuldbundið íslenska ríkið samkvæmt reglum þess samnings. Tilgangur innlánatryggingatilskipunarinnar er að samræma reglur um innlánatryggingar þannig að tryggt verði að sparifjáreigendur njóti sömu lágmarksverndar hvar sem þeir eru staðsettir innan EES. Þá hefur tilskipunin og að markmiði að auka festu í bankakerfinu og vernda hag sparifjáreigenda.Innlánatryggingatilskipunin skuldbindur íslenska ríkið til þess að koma á fót innlánatryggingakerfi sem getur komið til skjalanna um leið og innlán verða ótiltæk. Íslenska ríkið hefur val um á hvaða formi tryggingarkerfinu er komið á fót og hvernig það er fjármagnað en fjárhagsleg geta þess á að vera í samræmi við tryggingaskuldbindingar.

Innlánatryggingatilskipunin var innleidd í íslenskan rétt með lögum um innistæðutryggingar og tryggingakerfi fyrir fjárfesta nr. 98/1999 sem kemur á fót Trygginasjóði innistæðueigenda. Lögin kveða á um að heildareign sjóðsins skuli að lágmarki nema 1% af meðaltali tryggðra innistæðna í viðskiptabönkum og sparisjóðum á næstliðnu ári. Til þess að ná tilskildu lágmarki eru svo í lögunum ákvæði um hvernig lánastofnanir eigi að fjármagna umrætt lágmark eða eftir atvikum ábyrgjast greiðslur til sjóðsins til að lágmarkinu verði náð. Við fall bankanna haustið 2008 má því gera ráð fyrir að heildareign Tryggingarsjóðs innistæðueigenda hafi numið 1% af meðaltali tryggðra innistæðna á árinu 2006 og sjóðurinn því tæplega í stakk búinn til að koma til skjalanna ef innlán yrðu ótiltæk. Heyrst hafa þær röksemdir að það skipti ekki máli að fjárhagur Tryggingasjóðsins hafi verið svo bágborinn sem raun bar vitni, eina skylda ríkisins hafi verið að koma á fót einhvers konar tryggingarkerfi og gildi einu hvort það kerfi hafi verið gjaldfært eður ei.  Orðalag tilskipunarinnar er hins vegar alveg skýrt, innlánatryggingakerfin skulu tryggja innlán allt að um 20 000 evrur að lágmarki. Enginn fyrirvari er um að skylda þessi sé háð því hvort nægilegar eignir séu til staðar hjá viðkomandi tryggingakerfi enda væri lítið hald í ákvæðum tilskipunarinnar ef unnt væri að koma sér hjá skuldbindingum samkvæmt þeim með þessum hætti. Þar sem lög um innistæðutryggingar tryggðu Tryggingarsjóði innistæðueigenda takmarkaðar eignir gat sjóðurinn ekki sinnt hlutverki sínu samkvæmt tilskipuninni síðastliðið haust.  Kemur þá til skoðunar hvort tilskipunin hafi verið innleidd með réttum hætti hvort framkvæmd ríkisins hafi brotið í bága við hana. Báðar þessar aðstæður kunna hins vegar að fela í sér ábyrgð íslenska ríkisins samkvæmt EES rétti, enda hafa bæði EFTA dómstóllinn og Hæstiréttur komist að þeirri niðurstöðu að brot gegn EES samningnum kunni að baka íslenska ríkinu bótaábyrgð.

Við hrun bankanna stóð val ríkisins á milli þess að aðhafast ekkert og hætta á áhlaup á bankana með tilheyrandi áhrifum á innlend greiðslukerfi eða grípa til einhverra ráðstafanna til að tryggja innistæður. Með hinum svonefndu neyðarlögum voru innistæður gerðar að forgangskröfum. Jafnframt gaf ríkisstjórnin út yfirlýsingu þar sem áréttað var að innistæður í innlendum viðskiptabönkum, sparisjóðum og útibúum þeirra hér á landi væru tryggðar að fullu. Tilgreint var að með innistæðum væri átt við allar innistæður almennra sparifjáreigenda og fyrirtækja sem innistæðudeild Tryggingarsjóðs innistæðueigenda næði til en lögum samkvæmt heyrðu innlán í útibúum á EES svæðinu þar undir. Verður því ekki annað séð en að íslenska ríkið hafi í október 2008 tekið á sig skuldbindingar samkvæmt innlánatryggingatilskipuninni.

Því hefur verið fleygt að innlánatryggingatilskipunin eigi ekki við í tilfelli íslenska bankahrunsins þar sem hér hafi verið um allsherjar kerfishrun að ræða. Í ljósi þess að ríkisstjórnin greip til þeirra aðgerða sem að framan er lýst þegar í október á liðnu ári er þó erfitt að láta á þá kenningu reyna nú enda hefur talsverður hluti tryggðra sparifjáreigenda þegar notið réttar síns. Slík afturvirk röksemdafærsla er til þess fallin að brjóta gróflega gegn meginreglu íslenskrar stjórnskipunar og EES samningsins um jafnræði. Þá snýst uppgjör á Icesave reikningum um innistæður í erlendum útibúum eins banka en ekki um bankakerfið í heild þó fjárhæðirnar séu vissulega svimandi. Nú heyrast jafnframt þær raddir að ríkið eigi að hafna því að bera ábyrgð gagnvart afmörkuðum hópi sparifjáreigenda sem kusu að eiga viðskipti við útibú Landsbankans í Lundúnum eða Rotterdam frekar en á Raufarhöfn. Fara eigi með málið fyrir dómstóla.

Talsmenn hinnar svonefndu „dómstólaleiðar“ hafa hins vegar ekki gert frekari grein fyrir því á hvaða lagagrundvelli slík málsókn eigi að byggja eða hvaða dómstóll sé til þess bær að fjalla um ábyrgð íslenska ríkisins að þessu leyti. Menn hafa vísað til þess að viðsemjendur ríkisins, þ.e. hollensk og bresk yfirvöld, eigi bara að velja dómstólinn.  Hér gætir ákveðins misskilnings. Líta verður til þess að dómstólar hvort sem þeir eru innlendir eða alþjóðlegir taka ekki fyrir mál nema að þeir hafi til þess lögsögu. EB-dómstóllinn hefur til dæmis ekki lögsögu gagnvart íslenska ríkinu enda er það ekki aðili að Evrópusambandinu. Með Samningnum um Eftirlitsstofnun og Dómstól var EFTA dómstólnum veitt lögsaga í tilteknum málum er varða samningsaðila EES samningsins. Sú lögsaga nær hins vegar einvörðungu til mála sem höfðuð eru af einstaklingum eða lögaðilum á hendur Eftirlitsstofnun EFTA til ógildingar ákvarðanna þeirrar stofnunar eða mála sem Eftirlitsstofnunin höfðar á hendur samningsaðilum vegna brota gegn EES rétti. EFTA dómstóllinn myndi því ekki heldur hafa lögsögu í málinu nema með atbeina Eftirlitsstofnunar EFTA.

Í öðru lagi er ljóst að innlánatryggingatilskipunin skapar ekki breskum og hollenskum stjórnvöldum réttindi per se heldur viðskiptavinum Landsbankans í Bretlandi og Hollandi. Hin lögfræðilega spurning lýtur á því hvort íslenska ríkinu sé heimilt að hafna því að bera ábyrgð samkvæmt innlánatryggingatilskipuninni gagnvart  tilteknum hópi viðskiptavina Landsbankans. Þegar rætt er um „dómstólaleiðina“ hljóta menn því að eiga við að íslenska ríkið hafni því að greiða breskum og hollenskum sparifjáreigendum út innlán í samræmi við ákvæði innlánatryggingatilskipunarinnar og hvetji þá þess í stað að höfða mál gegn íslenska ríkinu fyrir hérlendum dómstólum eða kvarta til Eftirlitsstofnunar EFTA.  Yfirleitt hefur nú verið litið svo á að rétturinn til að bera mál undir dómstóla séu mannréttindi sem tryggja beri þegnum réttarríkis enda er hann til að mynda verndaður af Mannréttindasáttmála Evrópu. Má jafnvel tala um helgan rétt í þessu sambandi. Það telst þó væntanlega heldur nýstárleg túlkun að ríki, þótt það sé lítið og aumt, beri fyrir sig slíkan rétt til að komast hjá skuldbindingum gagnvart borgurum. Grundvallaratriði málsins eru hins vegar þau að ekki er um milliríkjadeilu á grundvelli þjóðréttarsamnings að ræða heldur samninga um lánakjör sem eru einkaréttarlegs eðlis. Það verður því að gera þá kröfu til jafnt löglærðra manna sem annarra að þessu tvennu sé ekki blandað saman.

Höfundur er fyrrum starfsmaður lagadeildar Eftirlitsstofnunar EFTA og hefur lokið meistaraprófi í Evrópurétti.

Ummæli ()