Þínar fréttir, þín skoðun

Auðokun, aðalstign og heimsveldi

Höfundur: Ólafur Ágúst Guðmundsson
Flokkur: Saga, Stjórnmál   Efnisorð: eldspýtnakóngurinn, Kreuger, Svíþjóð, Þýskaland

Ívar Kreuger fæddist í Kalmar í Svíþjóð 2. mars 1880 og lést af völdum skotsárs á hóteli í París hinn 12. mars 1932.  Hann varð því aðeins 52 ára, en hann kom víða við á ævinni enda taldist hann aðalsmaður því amma hans bar nafnið von Sydow.  Hann var elstur fimm barna, og fæddur með silfurskeið í munni því faðir hans var iðnrekandi, bankamaður og rússneskur konsúll í Kalmar, starfsmaður Zarsins.

Þýsk áhrif voru allsráðandi í Svíþjóð meðan Ívar lifði.  Yfirstéttin í konungsríkinu Svíþjóð var að mestu prússnesk eins og annarsstaðar í Skandinavíu og Eystrasaltslöndunum.  Þegar Ívar fæddist voru Þjóðverjar búnir að fá keisara, sem var einnig konungurinn af Prússlandi.  Þeir litu á sig sem upprennandi heimsveldi, Empire.  Keisarinn, Vilhjálmur II, skipti oft um næsta undirmann sem bar titilinn kanslari.  Þýska keisaradæmið stóð til loka fyrri heimsstyrjaldar 1918, þegar Vilhjálmur fékk landvist í Hollandi.  Þjóðin fékk hinsvegar sitt fyrsta lýðveldi skömmu síðar og er kennt við Weimar.

Sameinað Þýskaland varð til 18. janúar 1871, og stóð þýska heimsveldið í 47 ár.  Á þeim tíma varð Þýskaland öflugasta iðnvædda hagkerfi í Evrópu og hafði stórveldisáhrif um allan heim í samræmi við það.  Á stríðsárunum komust Bolsévíkar til valda í Rússlandi, og auðlindir þess stóra lands gengu úr höndum Prússa.  Heimsveldið féll, en draumurinn um stór-Þýskaland átti mikið eftir.

Svíþjóð var mikilvægt tannhjól í þýsku iðnaðarbólunni í æsku Ívars.  Fjórfrelsi var ríkjandi í verslun og viðskiptum á vesturlöndum.  Sænska Nobel-fjölskyldan hafði byggt upp rússnesku olíulindirnar í Bakú sem önnuðu eftirspurn í Evrópu.  Námuvinnsla á járn, kopar, gull og fleiri jarðefni var mikil í Svíþjóð og stór-Prússland var einn markaður, common market.  Enn eru þekkt vörumerki sænskra einokunarfyrirtækja með starfsemi um allan heim, sem grunnur var lagður að meðan Ívar var uppi.

Á þessum uppgangstímum í evrópskum iðnaði var dáðst að einokunarfyrirkomulagi í iðnaði og verslun.  Auðjöfrar kepptust um að fá einkaleyfi eða einkaumboð fyrir heilu heimshlutana.  Ríkisvaldið setti ekki viðskiptalífinu hömlur eða eftirlit, þetta kallaðist laissez-faire fyrirkomulag, „látum það bara flakka“.  Þegar Ívar Kreuger, þekktur um allan heim sem „eldspýtnakóngurinn“ dó einkenndist vestrænt efnahagslíf ekki af frjálsri samkeppni heldur óheftri einkaeinokun, hringamyndun (Trusts).  Ívar skoðaði heiminn í reisu sem stóð 1900-1907 og tók með sér frá Ameríku einkaumboð á notkun steypustyrktarjárns í Þýskalandi og Svíþjóð. 
Vinir hans og ættingjar úr byggingafræðináminu í Stokkhólmi stofnuðu með honum verktakafyrirtæki til að hasla sér völl í steinsteyptum stórhýsum sem ekki þekktust þá nema í Bandaríkjunum.  Kunningjaþjóðfélagið  varð til þess að mörg þekkt stórhýsi í miðborg Stokkhólms risu á árunum fyrir fyrri heimsstyrjöld.  Skólabróðir og frændur Ívars sinntu verktakastarfseminni meðan hann sneri sér að fjölskyldufyrirtækinu sem var eldspýtnaframleiðsla.   Sígarettur voru að slá í gegn og þær kölluðu á eldspýtur svo þar var ört vaxandi markaður. 

Vinur fjölskyldunnar og jafnaldri Ívars, Oscar Rydbeck, var á framabraut í bankaheiminum og hafði lært fjármálavísindi.  Fjölskyldufyrirtæki Kreuger-ættarinnar voru sameinuð, endurfjármögnuð og „sett á markað“.  Eftir stríð var Evrópa í efnahagslegum sárum, nema hlutlausa Svíþjóð, og um 1925 var eignarhaldsfélagið Kreuger & Toll búið að yfirtaka eldspýtnaverksmiðjur um allan heim og hagræða í rekstri þeirra.  Flest þessara landa voru konungsríki með bágan fjárhag og Ívar samdi beint við höfðingjana um að fá algert einkaleyfi (monopol) í landi þeirra  á eldspýtnaframleiðslu gegn því að verð væri hækkað svo greiða mætti ríkisstjórn viðkomandi lands eldspýtnaskatt sem rynni í ríkissjóð.

Weimar-lýðveldið þýska tók við fjárhagslegu þrotabúi eftir ofboðslega eyðslu keisarans í hergögn og stríðsrekstur.  Tilkoma olíuvinnslu og samgöngubætur sem henni fylgdu höfðu gert fyrsta geopólitíska stríðið (heimsstyrjöld) mögulegt, og Þjóðverjar sátu uppi með skuldahalann.  En prússnesku hjörtun slógu í takt víða um heim, meðal annars hjá Ívari Kreuger, og þýska útrásin var orðin vandamál heimsbyggðarinnar því hún „leyfði sér“ að innheimta stríðsskaðabætur eins og hefð myndaðist fyrir í ódýrari stríðum mannkynssögunnar.

Ívar setti upp skrifstofu á Manhattan á uppgangsárunum eftir „stríðið mikla“.  Hafði bókhaldið í Stokkhólmi en söludeildina í New York.  Einn virtasti banki vestra, Lee Higginson, tók að sér dreifingu verðbréfa sem Kreuger-samsteypan gaf út, bæði skuldabréf og hlutabréf.  Carlo Ponzi hafði farið í fangelsi fyrir pýramíðafjársvik í New York, en var farinn heim til Rómar.  Ívar markaðssetti fagurlega prentuð verðbréf sín beggja vegna Atlantshafsins og gætti sín á því að gera ekki sömu mistök og felldu viðvaninginn Ponzi.  Hann var enn að yfirtaka stórfyrirtæki eftir að kreppan á hlutabréfamarkaði Wall Street varð 1929, svo mikla viðskiptavild hafði Svíinn þagmælski.  Bréf hans voru algengustu verðbréf í heimi, enda markaðssett til miðstéttarfólks bæði í Bandaríkjunum og Evrópu löngu áður en Margaret Thatcher dustaði rykið af „shareholder capitalism“.

Ívar lifði fyrir drauminn um þýska heimsveldið og allar tekjur hans af svikamyllunni fóru beint eða óbeint til að styrkja efnahagslífið í Þýskalandi.  Hann lánaði þýska ríkinu og þýskum fyrirtækjum peninga og fékk viðurnefnið „bjargvætturinn“.  Nýjar þýskar heimildir upplýsa að hann hafi verið meðal erlendra styrktaraðila þýska nasistaflokksins, NSDAP.  Leynileg deild flokksins, NSDAP/AO (Auslands – Organisation) undir stjórn Gregor Strasser sá um samskiptin við styrktaraðila sem voru erlendir ríkisborgarar, og nefndust Spendengebern. 

Afleiðingar af athafnagleði og siðblindu Ívars Kreuger eru meiri en margan grunar.  Dauða hans var slegið upp á forsíðum heimsblaðanna áður en spurðist út að sparifé margra þúsunda hafði tapast.  Stjórnmálalífið varð fyrir jarðskjálfta, þannig komust sósíaldemókratar til valda í Svíþjóð í fyrsta sinn um haustið.  Ári síðar var Roosevelt kosinn forseti í USA og Adolf Hitler var gerður að einvaldi í Þýskalandi sama ár. 

Bandaríkjamenn settu fljótlega á fjármálaeftirlit.  Eftir nánari rannsóknir á Ponzi-svikum Ívars Kreuger voru sett lög um eftirlit með eignarhaldsfélögum 1939.  Skömmu síðar skall á önnur heimsstyrjöld.

Ummæli ()