Þínar fréttir, þín skoðun

Verðir himnaríkis

Höfundur: Ólafur Gíslason
Flokkur: Ítalía, Stjórnmál   Efnisorð: Berlusconi, Ítalía, kreppa síðkapítalismans, Prodi, spilling

Hvað er það sem gerir Ítalíu frábrugðna öðrum vestrænum lýðræðisríkjum, þannig að fréttir þaðan vekja oft furðu, stundum hneykslun en oftar bros á vör útlendinga, sem eiga bágt með að skilja hvernig er komið þessari þjóð, sem býr í fegursta og gjöfulasta unaðsreit Evrópu, á sér menningararf sem engin þjóð í veröldinni getur keppt við og innra stoðkerfi og efnahagslíf sem setur landið í hóp helstu iðnríkja heims?

Svarið við þessari spurningu snýst óhjákvæmilega um persónu hins litríka forsætisráðherra Ítalíu, sem jafnframt er ríkasti maður landsins og eigandi flestra öflugustu fjölmiðla og auglýsingafyrirtækja þjóðarinnar. Sumir segja að þeir Silvio Berlusconi og Vladimir Putin forseti Rússlands séu ekki bara persónulegir vinir og gagnkvæmir aðdáendur, heldur séu þeir tákn og merkisberar nýrra tíma í þróun hins vestræna kapítalisma í átt til vaxandi valdaeinokunar og lýðskrums á kostnað þeirrar lýðræðishefðar sem byggir á þrískiptingu valdsins, þingræði, tjáningafrelsi, trúfrelsi og virðingu fyrir frelsi og mannréttindum einstaklingsins án tillts til þjóðernis, stéttar eða trúarbragða. Aðrir segja forsætisráðherrann einfaldlega hafa sannað að hann sé ekki bara snjall fjáraflamaður, heldur beri hann höfuð og herðar yfir alla keppinauta sína á sviði stjórnmála og að velgengni hans sé því einfaldlega verðskulduð og endurspegli vilja þjóðarinnar.

Það virðist lítill vafi leika á því þessa dagana, þegar helsti stjórnarandstöðuflokkurinn hefur nánast dregið sig í hlé frá virkri stjórnarandstöðu til innri sjálfsskoðunar eftir afsögn formannsins, að Silvio Berlusconi stendur sterkari fótum í ítölskum stjórnmálum en nokkru sinni fyrr, en sú staðreynd þarf ekki að merkja að lýðræðið standi fastari fótum, á milli þessara fullyrðinga er ekkert orsakasamband. Sigurganga Berlusconi í ítölskum stjórnmálum á sér flóknar skýringar sem tengjast ekki bara vanmætti hins nýstofnaða sameiningarflokks sósíalista og vinstri-kaþólikka undir nafni Demókrataflokks, sem að einhverju leyti byggir á bandarískri fyrirmynd, heldur skýrist hún líka af menningarlegri kreppu síðkapítalismans, sem er ekki einskorðuð við Ítalíu, heldur augljós um öll Vesturlönd, sem nú ganga í gegnum djúpa fjármálakreppu, sem smitar ört út frá sér til alls atvinnulífs og til vestrænnar menningar í heild sinni. Hér verður því haldið fram að sigurganga ítalska forsætisráðherrans sé borinn upp af kreppu síðkapítalismans, sem sé ekki bara efnahagsleg, heldur ekki síður af menningarlegum og siðferðilegum toga.

Forleikur kreppunnar

Þegar Silvio Berlusconi birtist skyndilega á vettvangi ítalskra stjórnmála fyrir rúmum 15 árum síðan var það í kjölfar siðferðislegrar og efnahagslegrar kreppu, sem leitt hafði til upplausnar allra stærstu stjórnmálaflokkanna í landinu, þar sem nánast heil kynslóð stjórnmálamanna var rekin af sviðinu eftir að hún varð uppvís að því að hafa árum saman umgengist fjárhirslur ríkisins eins og um eigið fé væri að ræða. Það var dómarastéttin í landinu sem stóð að þeirri landhreinsun, og Berlusconi sá leik á borði, stofnaði stjórnmálaflokk 2 mánuðum fyrir kosningar og með skipulagningu manns sem kunni bæði að stjórna fjölmiðlum og fótboltaliðum hóf hann sigurgöngu sem hefur verið nokkuð samfelld, með stuttri innkomu tveggja eða þriggja vinstri-stjórna, sem náðu meðal annars þeim árangri að koma Ítalíu inn í myntsamstarf Evrópusambandsins og koma þannig í veg fyrir algjöra kollsteypu ítalsks efnahagslífs.

Sá björgunarleiðangur Romano Prodi, forystumanns olívubandalagsins, varð ekki til að auka honum vinsældir, og leysti heldur ekki þann grundvallarvanda sem Evrópusambandsríkin eiga sameiginlegan og varða menningarlega kreppu síðkapítalismans í heild sinni, spurningar sem snúast ekki bara um krónur og aura heldur um gildi og merkingu í mun víðara samhengi.
Þeir stjórnmálaflokkar sem voru aflagðir á Ítalíu fyrir rúmum hálfum öðrum áratug byggðu þrátt fyrir alla spillinguna á gömlum hefðum er áttu sér djúpar menningarlegar rætur meðal þjóðarinnar. Þær hefðir tengdust kaþólsku kirkjunni, stéttabaráttu verkalýðsins og marxískum hugmyndum og þeirri menningararfleifð sem þjóðfrelsisbaráttan á 19. öldinni byggði á: frjálslynd lýðræðisöfl er voru andstæð klerkaveldi, landaðli og nýlendustefnu. En fyrst og fremst voru þetta að mestu flokkar sem byggðu á þeirri djúpu reynslu sem ítalska þjóðin gekk í gegnum í andspyrnuhreyfingunni gegn fasismanum á tíma seinni heimsstyrjaldarinnar. Það var ítalska andspyrnuhreyfinginn sem endurreisti lýðveldi á Ítalíu og setti landinu nýja stjórnarskrá í kjölfar stríðsins.

Menningarlegt tómarúm

Upplausn þessara stjórnmálaafla í kjölfar spillingarmála myndaði ekki bara pólitískt, heldur líka menningarlegt tómarúm á Ítalíu, og það var fjölmiðlajöfurinn Berlusconi sem best kunni að nýta sér þetta ástand og setja fram ímynd sem var „öðruvísi” og ítalska þjóðin vildi samsama sig með. Persónan Silvio Berlusconi er orðin sú spegilmynd sem stór hluti ítösku þjóðarinnar þekkir sjálfa sig best í, og því greiðir hann honum atkvæði sitt. Og Berlusconi hefur nýtt sér það rof hefðarinnar sem innkoma hans í stjórnmálin fól í sér og ávalt lagt áherslu á ímynd sína sem „andstæðing kerfisins”, manninn sem vildi „breytingar” og var laus úr þeim hefðarböndum sem gamla flokkakerfið hafði flækt þjóðina í. Berlusconi kom inn í stjórnmálin sem andstæðingur stjórnmálanna og hann hefur alla tíð síðan passað sig að fylla það pláss, og þannig sýnt einstaka snilli sem sannur stjórnmálamaður.

Sem andstæðingur stjórnmálanna hefur Berlusconi nýtt sér óformlega skipulagningu flokks síns, „Forza Italia“ til að safna völdum á sínar hendur og fárra útvaldra án óþarfa formsatriða. Um leið hafa stefnumál hans á þingi leitt í ljós þá meginástæðu sem knúði hann á sínum tíma til að hella sér í stjórnmálin, og eiga rætur sínar í þeim vafasama lagalega grunni sem viðskiptaveldi hans og fjölmiðlaveldi hvíldi á. Stöðugt stríð við dómsvaldið og stöðug dómsmál út af ólöglegum viðskiptaháttum Mediaset-fjölmiðlarisans hafa einkennt öll þessi ár og kristallast í dómsmálum og  lagasetningum sem stjórn hans hefur staðið fyrir til að verja forsætisráðherrann gegn lagabókstafnum. Sú barátta náði hámarki síðastliðið sumar þegar þingið samþykkti sérstakan lagabálk er gerði alla málshöfðun gegn forsætisráðherranum og forsetum þingdeilda og lýðveldisins ólögmæta. Þau lög voru samþykkt um 4 mánuðum áður en dómur féll í Mills-máinu nýverið, þar sem breskur lögfræðingur var dæmdur í 4 og hálfs árs fangelsi og háar fjársektir fyrir að hafa borið ljúgvitni fyrir ítölskum dómstóli um viðskipti Berlusconi með sjónvarpsréttindi gegn 600 þús. € mútugreiðslu. Mútugreiðandinn var Silvo Berlusconi, og væri samkvæmt lögum að minnsta kosti jafn sekur ljúgvitninu ef umrædd lög hefðu ekki verið samþykkt. Þó ekki væri nema vegna þessa eina máls, þá setur það Ítalíu sér á bekk meðal lýðræðisríkja í Evrópu. En þau eru fleiri, málin sem Berlusconi hefur gert að höfuðatriði í stjórnmálabaráttu sinni og varða hans persónulegu málefni fyrst og fremst.

Símtal á milli vina

Þegar síðasta ríkisstjórn Romano Prodi var nálægt því að missa völdin vegna tæps meirihluta fyrir tæpum 2 árum kom upp sérstakt mál sem var lýsandi fyrir starfshætti Berlusconi. Fjölmiðlar höfðu komist í hljóðritanir dómara frá Napoli á samtali leiðtoga stjórnarandstöðunnar við einn dagskrárstjóra Ríkissjónvarpsins sem hann átti í vinfengi við. Samtalið var á vinsamlegum nótum og snérist um það að dagskrárstjórinn réði 4 íturvaxnar leikkonur til vinnu á skjánum sem fyrst. Mál þetta átti að vera í þágu þingmanns sem Berlusconi taldi að hann gæti keypt til að svíkja og fella stjórn Romano Prodi á þingi. Dagskrárstjórinn átti að fá að launum fyrirgreiðslu vegna væntanlegs einkareksturs síns á fjölmiðlasviðinu. Nú þessa dagana færa dagblöðin þær fréttir af þessu máli að það hafi verið tekið úr höndum dómarans í Napoli, þar sem það hafi ekki verið í hans lögsagnarumdæmi, og í framhaldi af því hafi málið verið fellt niður og málsgögnum eytt.

Það er meðal annars þetta persónulega mál forsætisráðherrans sem liggur til grundvallar miklu deilumáli sem hefur tekið stóran hluta af tíma þingsins og stjórnmálaumræðunnar undnfarna mánuði, þrátt fyrir stóraukið atvinnuleysi og efnahagsvanda fjölskyldnanna í landinu. Deilumálið snýst um lagafrumvarp sem stjórn Berlusconi ætlar að leggja fyrir þingið. Eins og það er núna, þá á lagafrumvarpið að gera rannsóknardómurum óheimilt að beita símhlerunum nema í mjög alvarlegum sakamálum þar sem staðfestur grunur eða sönnun liggi þegar fyrir. Jafnframt á það að varða fangelsisdóm fyrir blaðamenn og útgefendur að birta fréttir af rannsóknum sakamála fyrr en þau hafa verið lögð fyrir endanlegan dóm. Frumvarpið er ekki fullfrágengið enn, enda óeining innan stjórnarliðsins. Dómarastéttin segir frumvarpið svipta hana áhrifamesta tæki sínu til rannsóknar sakamála og blaðamannastéttin segir frumvarpið aðför að tjáningafrelsinu. Báðir aðilar segja frumvarpið ganga gegn stjórnarskránni. Dómarastéttin fullyrðir að hefðu þessi lög verið í gildi síðastliðið sumar hefði þeim aldrei tekist að handtaka mafíuforingjann Provenzano, einhvern hættulegasta glæpamann í sögu Ítalíu á 20. öldinni.  Ríkisstjórnin segir frumvarpið eiga að vernda friðhelgi einkalífsins sem sé ógnað af dómaraséttinni í landinu. Berlusconi hótar að gera frumvarpið að vantraustsmáli, þannig að hann geti sniðgengið þinglega meðferð þess.

Stríðið við dómsvaldið

Stríðið við dómarastéttina hefur líka staðið um skipan dómsmála á Ítalíu, þar sem ríkisstjórnin hefur sett fram þá kröfu að rannsóknarvald og dómsvald séu aðskilin og að ríkisstjórnin geti haft áhrif á það eða ráðið hvaða mál séu tekin til dómsrannsóknar. Þetta er stefnumál sem enn hefur ekki komið til kasta þingsins með formlegum hætti, en hefur verið eitt helsta baráttumál Berlusconi. Það á við um þetta mál eins og mörg önnur sem Berlusconi hefur lagt áherslu á, að það er dregið í efa að það standist stjórnarskrá. Það skýrir aftur síendurtekna árekstra Berlusconi við forseta lýðveldisins, sem er samkvæmt lýðræðisreglum verndari og vörður stjórnarskrárinnar. Þær deilur tóku á sig nýja mynd fyrir skömmu þegar forsætisráðherrann lýsti því yfir að stjórnarskráin væri ónýtt plagg, samið af mönnum sem hefðu verið mótaðir af sovéskum hugsnarhætti. Þar átti hann við svokallaða „feður lýðveldisins“ sem voru leiðtogar andspyrnuhreyfingarinnar gegn fasismanum og höfundar stjórnarskrár lýðveldisins sem stofnað var í kjölfar síðari heimsstyrjaldar.

Andspyrnuhreyfingin sameinaði á sínum tíma frjálslynda, kaþólikka og kommúnista, þau öfl sem síðan mynduðu ítalska flokkakerfið.

Þessi ósmekklega athugasemd Berlusconi um stjórnarskrána kom í kjölfar þess að forseti lýðveldisins neitaði að undirrita tilskipun sem bannaði að sjúklingar í dauðadái yrðu sviptir næringu. Þetta hitamál snérist um stúlku sem hafði verið 17 ár í dauðadái, en dómstóll fór loks að óskum föður hennar og kvað upp úrskurð er leyfði að þvingaðri næringarmeðferð í æð yrði hætt. Málið varðaði sjálfstæði dómsvaldsins og þar með stjórnarskrána. Þetta deilumál setti ítalskt þjóðfélag á annan endann í nokkrar vikur, þar sem kaþólska kirkjan fór hamförum, og nú eftir að stúlkan hefur fengið lausn eru hefndirnar komnar á dagskrá í nýju formi. Ítalska ríkisstjórnin er búin að leggja fyrir þingið frumvarp um „líffræðilega erfðaskrá“, þar sem kveðið er á um hvernig eigi að standa að hjúkrun þeirra sem liggja fyrir dauðanum. Samkvæmt þessu lagafrumvarpi á að banna það með lögum að læknar stöðvi næringargjöf í æð hjá sjúklingum í dauðadái, og banna með lögum að læknismeðferð sé hætt nema fyrir liggi „skrifleg erfðaskrá“ sjúklings og samþykki nánustu ættingja og lækna. Þá á að banna með lögum að flýta fyrir andláti sjúklings með lyfjagjöf.

Einn virtasti sérfræðingur Ítalíu í krabbameinslækningum hefur lýst því yfir að lög þessi jafngildi lögleiðingu á kvalafullri nauðungarmeðferð, þar sem þvinguð næring í æð geti við vissar aðstæður lengt dauðastríð sjúklinga og aukið kvalir þeirra. Aðrir hafa bent á að frumvarpið stangist á við stjórnarskrána og sé innrás á friðhelgi einkalífsins. Þeir kaþólsku hópar sem talað hafa hæst með þessu máli telja sig hins vegar tala fyrir „lífinu“ sem sé heilög gjöf frá Guði.

Stóri bróðir og valdstjórnin

Þessi fáu dæmi sem hér hafa verið rakin og eru ofarlega á baugi í ítölskum stjórnmálum eiga það sameiginlegt að fjalla um grundvallaratriði stjórnarskrárinnar um þrískiptingu valdsins, sjálfstæði dómsvalds og löggjafarvalds gagnvart framkvæmdavaldinu og hlutverk og stöðu forsetans í því samhengi. Þau fjalla líka um friðhelgi og öryggi borgaranna. Áhrifamenn meðal ítalskra menntamanna hafa bent á að eðli þessara deilumála beri mörg einkenni vaxandi tilhneigingar til eins konar fasisma. Slíkra tilhneiginga hafi líka orðið vart í málflutningi innanríkisráðherrans Maroni, sem hefur meðal annars látið þau orð falla að stjórnvöld eigi að vera „grimm“ við innflytjendurna og boðar nú að settar verði eftirlitssveitir óbreyttra borgara á götur ítalskra stórborga til þess að halda uppi öryggisgæslu. Jafnfram hefur verið boðað að herinn verði sýnilegri í ítölskum borgum. Engin málefnaleg ástæða er gefin fyrir þessum ráðstöfunum, því tölfræðin segir að glæpum fari frekar fækkandi en hitt. Hins vegar er fjölmiðlaumræðan um glæpamál meiri, og það er stjórnmálamönnum auðveldur leikur að kaupa sér vinsældir fólksins með hræðsluáróðri.

Í heild sinni lýsa þeir atburðir sem hér hafa verið raktir nýju andrúmslofti í ítölsku þjóðlífi, sem á lítið skylt við lýðræðishefðir þjóðarinnar. Það er ljóst að mörgum Ítölum líður illa við þessar aðstæður og margir þeir sem ekki sætta sig við ríkjandi ástand finna sig svikna af stjórnarandstöðunni og ekki eiga sér rödd eða málsvara á löggjafarþinginu.

Demókrataflokkurinn sem stofnaður var fyrir rúmu ári síðan og er lang stærstur af þrem flokkum stjórnarandstæðinga á þinginu hefur ekki fundið sjálfan sig og virðist vera að glata sambandinu við kjósendur sína. Í þeim efnum tekur hann mið af flokki Berlusconi að því leyti að hann byggir ekki á grasrótarstarfi úti í kjördæmunum og ekki á nánu samstarfi við verkalýðshreyfinguna eins og forverar hans, til dæmis Kommúnistaflokkurinn. En ætli flokkurinn að notast við sjónvarpið sem tengilið við kjósendur, þá er stríðið fyrirfram tapað, því fjölmiðlarnir eru á hendi forsætisráðherrans og enginn kann betur að leika á þá. Það var veikleiki ríkisstjórnar Romano Prodi að hafa ekki hugrekki til að taka á þeim hagsmunaárekstrum sem augljóslega felast í því að hafa nánast einokunaraðstöðu í fjölmiðlum og vera í forystuhlutverki í stjórnmálalífi einnrar þjóðar.

Það er stundum sagt að hlutverk fjölmiðla sé að vera spegilmynd samfélagsins. Ítalska sjónvarpið gefur sérkennilega spegilmynd af þjóðinni, þar sem skiptast á auglýsingar, raunveruleika- og happdrættisþættir, upphrópanir og sviðsetningar með klæðlitlum konum og lágkúru sem hefur ekkert með ítalska menningarhefð að gera. Það var varla fréttaefni í ríkissjónvarpinu þótt lögmaður væri dæmdur fyrir að þyggja mútur af forsætisráðherranum, og enginn fréttamaður vogaði sér að spyrja hann um það mál. Þar er enginn munur á sjónvarpsstöðum ríkisins og forsætisráðherrans hvað það varðar, þær spegla hver aðra, því sjónvarpið speglar ekki veruleikann, heldur sýndarveruleikann, og trúlega er enginn sem veit það betur en forsætisráðherrann sjálfur.

Við þessar aðstæður er það afar sérkennilegt að sjá vanheilagt bandalag Benedikts páfa og Berlusconi sjónvarpsstjóra, sem sameinuðust með krafti fjölmiðlanna í því að eigna sér líf og limi saklausrar stúlku sem hafði legið í dauðadái í 17 ár. Þetta bandalag er vanheilagt vegna þess að Berlusconi er fulltrúi alls þess sem menn skyldu ætla að kaþólska kirkjan hefði vanþóknun á. En sýndarveruleiki sjónvarpsins og ítalskra stjórnmála virðist nú falla eins og smjör við rass þess sýndarveruleika sem gagnsiðbót Jesúítareglunnar sviðsetti með aðstoð barokklistamannanna á 17 öld og gerði Rómaborg að hliði himnaríkis. Það himnaríki sjáum við nú í veruleiknaþættinum „Stóri bróðirinn“ á rás 1.

Ummæli ()